Nhiều người có thói quen ép nước cần tây tươi uống mỗi ngày để thanh lọc cơ thể hoặc giữ dáng. Tuy nhiên, gần đây xuất hiện thông tin lo ngại rằng các hợp chất trong cần tây có thể khiến da dễ bắt nắng, bỏng rát và tăng sắc tố sạm đen. Liệu việc tiêu thụ hoặc tiếp xúc với loại rau quen thuộc này có thực sự gây tổn hại cho làn da dưới ánh nắng mặt trời?

Thực tế, rủi ro viêm da và sạm da từ cần tây chủ yếu xuất phát từ việc tiếp xúc trực tiếp nhựa cây qua da kết hợp với tia cực tím, chứ không đến từ đường tiêu hóa thông thường [1], [2]. Người uống nước ép cần tây chế biến sạch sẽ hiếm khi gặp hiện tượng nhạy cảm ánh sáng toàn thân, nhưng những người trực tiếp sơ chế hoặc thu hoạch loại rau này mà để dính dịch lên da rồi phơi nắng lại đối mặt với nguy cơ rất cao [1], [3].

Viêm da thực vật ánh sáng là gì?

Viêm da thực vật ánh sáng (phytophotodermatitis) là một phản ứng da nhiễm độc quang học không qua trung gian miễn dịch [2], [4]. Hiện tượng này xảy ra khi da tiếp xúc trực tiếp với các hóa chất nhạy cảm ánh sáng có trong một số loài thực vật, sau đó bị chiếu xạ bởi tia cực tím [2], [4].

Tác nhân chính gây ra phản ứng này là các hợp chất furocoumarin, đặc biệt là psoralen [2], [5]. Psoralen là chất quang độc phổ biến nhất trong giới thực vật, xuất hiện với hàm lượng khác nhau giữa các loài thực vật ăn được [2], [5]. Khi gặp ánh sáng có bước sóng phù hợp, hợp chất này bị kích hoạt và gây tổn thương cấu trúc tế bào biểu bì [6].

Họ thực vật Hoa tán (Umbelliferae) và họ Cửu lý hương (Rutaceae) là hai nguồn chứa nhiều furocoumarin nhất trong tự nhiên [2]. Họ Umbelliferae gồm các loại quen thuộc như cần tây, cà rốt, củ cải chuột (parsnip) và ngò tây; trong khi họ Rutaceae chủ yếu bao gồm các loại quả có múi như chanh ta, chanh tây, cam và bưởi [2]. Trong số các loài thực vật gây ra viêm da quang học, cần tây được đánh giá là loài nguyên nhân phổ biến nhất, xếp ngay sau đó là các loại quả có múi [2].

Cơ chế khiến psoralen làm đen và rộp da dưới tia cực tím

Các hợp chất nhạy cảm ánh sáng nhóm furocoumarin trong cần tây bị kích thích mạnh mẽ bởi tia cực tím dải A (UVA) [3], [6]. Khi tia cực tím UVA chiếu vào các phân tử psoralen đã bám dính trên biểu mô da, quá trình quang hóa lập tức được khởi động [6]. Sự kích hoạt này thúc đẩy tạo thành các liên kết cộng hóa trị với DNA trong nhân tế bào biểu bì [6].

Hậu quả của hiện tượng liên kết DNA này là gây nhạy cảm ánh sáng trên da và làm tổn thương các tế bào biểu mô, dẫn tới hình thành các bọng nước hoặc mụn nước cục bộ [6]. Bên cạnh việc phá vỡ cấu trúc màng tế bào gây viêm đỏ chậm, phản ứng quang độc tính này còn kích thích các tế bào biểu bì tăng cường tổng hợp sắc tố melanin một cách đột biến [6].

Dấu hiệu đặc trưng lâm sàng của phản ứng viêm da thực vật ánh sáng gồm có mẩn đỏ xuất hiện muộn, hình thành mụn nước hoặc bóng nước lớn, sau đó lành lại kèm hiện tượng tăng sắc tố thâm sạm kéo dài [6]. Những vết sạm da này thường tạo thành hình thù vệt kỳ lạ hoặc hình giọt nước bắn, phân bố rải rác trên các vùng da hở tiếp xúc với ánh nắng, không đi theo đường dây thần kinh thông thường [6].

Uống nước ép cần tây có gây sạm da toàn thân?

Nhiều người e ngại rằng uống một lượng lớn nước ép cần tây mỗi sáng sẽ đưa psoralen vào hệ tuần hoàn máu và khiến toàn bộ cơ thể bị sạm đen dưới nắng mặt trời. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng đã bác bỏ mối lo ngại này ở người có sức khỏe bình thường [1].

Trước đây, giới chuyên môn từng ghi nhận một trường hợp tai biến nhiễm độc ánh sáng sau khi ăn tới 450 gram củ cần tây, khiến giả thuyết về việc hấp thu psoralen qua đường tiêu hóa gây độc da được đưa ra bàn luận [1]. Để kiểm tra rõ ràng vấn đề này, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1993 đã tiến hành thử nghiệm trên các tình nguyện viên khỏe mạnh ăn cần tây với số lượng lớn từ 500 gram trở lên [1].

Các nhà nghiên cứu đã đo nồng độ psoralen trong huyết tương và đánh giá độ nhạy cảm ánh sáng của da bằng phương pháp đo liều quang độc tối thiểu (MPD) [1]. Kết quả cho thấy nồng độ psoralen hoàn toàn không tồn tại trong máu của tất cả đối tượng thử nghiệm ở mọi thời điểm lấy mẫu [1]. Đồng thời, phương pháp MPD không phát hiện thấy bất kỳ phản ứng quang độc tính nào trên da người tham gia [1]. Do đó, các nhà nghiên cứu kết luận rằng cần tây ăn qua đường miệng không gây nhạy cảm ánh sáng, kể cả khi dùng với liều lượng lớn [1].

Nguy cơ thực sự từ việc tiếp xúc ngoài da: Dữ liệu nghiên cứu

Trái ngược với việc ăn uống an toàn, việc tiếp xúc cơ học ngoài da với cần tây lại tiềm ẩn rủi ro rất rõ rệt thông qua các nghiên cứu dịch tễ học thực địa [3], [7].

Một nghiên cứu công bố năm 1994 đã ghi nhận đợt bùng phát viêm da thực vật ánh sáng ở 11 công nhân thu hoạch cần tây tại miền nam Israel [3]. Các nhà nghiên cứu đã phân tích điều kiện lao động, định lượng psoralen tổng số bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và đo cường độ tia UVA tại nông trường [3]. Kết quả cho thấy cần tây thu hoạch đợt đó ở miền nam chứa hàm lượng psoralen tổng số lên tới 84 microgram/g trọng lượng tươi, cao hơn nhiều mức 35 microgram/g ở miền bắc cùng thời điểm, trong khi năm tiếp theo mẫu cần tây phía nam chỉ chứa 26 microgram/g [3]. Đợt bùng phát xảy ra do các yếu tố cộng gộp: giống thu hoạch muộn tích lũy lượng psoralen cao bất thường, người lao động có làn da sáng màu, không mặc quần áo bảo hộ, làm việc bằng tay ướt và gặp ngày trời nắng trong với cường độ bức xạ UV tối đa [3].

Một vụ bùng phát khác được ghi nhận trong nghiên cứu công bố năm 1986 ở các nhân viên siêu thị thực phẩm [7]. Có tới 30 trong số 127 nhân viên cửa hàng bách hóa phát triển phát ban dạng mụn nước, bong tróc điển hình của viêm da quang độc tính trên bàn tay và cánh tay [7]. Các vết ban sau khi lành đều để lại di chứng tăng sắc tố sạm da [7]. Nhóm nhân viên phụ trách quầy rau củ có tỷ lệ mắc bệnh tuyệt đối là 100% (8 trên 8 người, p < 0.0001) [7].

Phân tích dịch tễ cho thấy tiếp xúc với cần tây mang lại nguy cơ tương đối cao nhất đối với bệnh này (nguy cơ tương đối RR = 6,3; khoảng tin cậy 95%: 2,6 - 19,2) và thể hiện hiệu ứng liều - đáp ứng mạnh mẽ nhất [7]. Giống cần tây chất lượng cao, kháng sâu bệnh được bán tại chuỗi siêu thị này chứa hàm lượng furanocoumarin cao hơn hẳn các nhãn hiệu khác (p = 0.01) [7]. Khảo sát ngẫu nhiên chuỗi cửa hàng trên toàn quốc phát hiện tình trạng viêm da này xuất hiện ở 13 trên tổng số 17 bang của Mỹ, ảnh hưởng tới 26% nhân viên quầy rau củ được khảo sát [7].

Về mặt hóa học thực vật, nghiên cứu năm 1983 dùng phương pháp HPLC pha thường đã phân lập được bốn loại furocoumarin mạch thẳng từ ba giống cần tây khỏe mạnh thương phẩm là: psoralen, bergapten, xanthotoxin và isopimpinellin [8]. Tổng hàm lượng các chất furocoumarin có tính gây đột biến quang học và sinh ung thư quang học này ở các giống cần tây khỏe mạnh bình thường không vượt quá 1,3 ppm [8].

Những hiểu lầm phổ biến và chẩn đoán nhầm lẫn

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng uống nước ép cần tây sẽ khiến cơ thể hấp thu chất độc và làm toàn bộ làn da đen sạm đi khi ra nắng [1]. Như đã phân tích, psoralen trong cần tây khi đi qua đường tiêu hóa không xuất hiện trong huyết tương và không làm tăng độ nhạy cảm ánh sáng toàn thân [1]. Nguy cơ thâm sạm chỉ xảy ra tại vị trí da tiếp xúc trực tiếp với nước hoặc dịch tiết của rau rồi bị ánh nắng rọi vào [2], [6].

Một vấn đề y khoa đáng lo ngại khác là các tổn thương da do phytophotodermatitis rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý khác hoặc bạo lực gia đình [6], [4]. Do các tổn thương tăng sắc tố và bọng nước thường xuất hiện dưới dạng các vệt loang lổ kỳ dị, hình ngón tay hoặc hình giọt bắn ở bàn tay hay quanh miệng [6]. Nghiên cứu năm 2007 trên 19 trẻ em nhập viện vì viêm da do thực vật ánh sáng cho thấy các biểu hiện da đa dạng này đã bị các bác sĩ chẩn đoán nhầm thành tổn thương do bạo hành trẻ em ở 1 trường hợp và nhiễm virus herpes simplex ở 1 trường hợp khác [4]. Các nghiên cứu tổng quan cũng lưu ý nhiều trường hợp chẩn đoán nhầm là bạo hành trẻ em đã dẫn đến các thủ tục pháp lý không đáng có và gây khủng hoảng tâm lý nặng nề cho các gia đình vô tội [6].

Ngoài ra, phản ứng quang độc tính này không chỉ giới hạn ở thực phẩm tươi mà còn có thể xảy ra với các chế phẩm chứa chiết xuất thực vật [2]. Một báo cáo ca lâm sàng năm 2022 đã ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 41 tuổi bị phát ban ngứa kéo dài 2 tuần ở đùi phải sau khi dùng nước rửa tay khô chứa chiết xuất cam máu (Citrus sinensis) rồi phơi nắng suốt 5 giờ liên tục [2]. Điều này cảnh báo người dùng cần chú ý tới cả mỹ phẩm hoặc dung dịch sát khuẩn có nguồn gốc từ các loài chứa furocoumarin [2].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với cần tây?

Mặc dù là thực phẩm bổ dưỡng, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng đối với nguy cơ viêm da tăng sắc tố từ cần tây:

  • Bệnh nhân đang điều trị bằng liệu pháp PUVA: Người đang tiếp nhận phương pháp điều trị PUVA (kết hợp psoralen và tia cực tím dải A) cần chú ý. Nghiên cứu chỉ ra rằng dù ăn cần tây không gây nhạy cảm ánh sáng ở người thường, nhưng chúng có thể làm tăng nguy cơ độc tính quang học ở những người đang trong liệu trình PUVA; điều này cũng áp dụng tương tự với thì là (fennel) và củ cải chuột (parsnip) [1]. Nhóm đối tượng này nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi ăn nhiều các loại rau này.
  • Người làm nghề sơ chế, nông dân và nhân viên siêu thị: Nhóm công nhân thu hoạch ngoài đồng ruộng và nhân viên bán rau củ tại các quầy hàng là những người có nguy cơ cao nhất do tiếp xúc cơ học liên tục với thân, lá cần tây tươi [3], [7]. Nguy cơ bùng phát bệnh tăng cao khi làm việc bằng tay ướt và trong điều kiện ánh sáng mặt trời có cường độ tia UV mạnh [3].
  • Người có làn da sáng màu: Nghiên cứu thực địa cho thấy những người sở hữu làn da trắng, sáng màu có xu hướng nhạy cảm hơn và dễ bộc lộ các tổn thương mẩn đỏ, bọng nước hơn khi tiếp xúc với psoralen và nắng [3], [6].
  • Trẻ em vui chơi ngoài trời: Trẻ nhỏ hiếu động dễ nghịch các loại cây cối chứa furocoumarin vào mùa hè rồi tiếp xúc với ánh nắng chói chang, dẫn đến bỏng rát da mà bố mẹ không rõ nguyên nhân [6], [4].

Áp dụng thực tế an toàn trong đời sống

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng của cần tây mà hoàn toàn loại bỏ được nguy cơ sạm da hay phồng rộp, bạn đọc nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Bảo hộ khi chế biến số lượng lớn: Nếu bạn phải cắt tỉa, ép nước lượng lớn cần tây hoặc làm việc trong môi trường nông sản, hãy luôn đeo găng tay chống thấm nước và mặc áo dài tay để tránh nhựa rau bắn lên da [3], [7]. Cần tây khi bị dập nát hoặc tiếp xúc lúc bàn tay đang ẩm ướt sẽ làm tăng lượng hoạt chất thẩm thấu qua da [3].
  • Rửa sạch ngay nếu dính dịch rau: Trong quá trình làm bếp hoặc pha chế nước ép cần tây tại nhà, nếu dịch cần tây vô tình bắn lên mu bàn tay, cánh tay hay vùng quanh miệng, hãy rửa sạch ngay lập tức bằng xà phòng và nước sạch trước khi ra ngoài trời [2], [6].
  • Chống nắng cẩn thận: Tia UVA là yếu tố kích hoạt trực tiếp phản ứng tạo liên kết quang hóa gây hại [3], [6]. Do đó, luôn che chắn cẩn thận và bôi kem chống nắng khi phải hoạt động ngoài trời, đặc biệt trong những ngày nắng to có chỉ số bức xạ UV cao [3].
  • Sử dụng rau sạch, tươi: Ưu tiên chọn nguồn cần tây tươi mới, rõ nguồn gốc. Các giống cần tây có tính kháng sâu bệnh cao hoặc các đợt thu hoạch muộn có thể tích tụ hàm lượng psoralen tự nhiên cao hơn thông thường [3], [7].

Cần tây là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất và việc thưởng thức nước ép cần tây hoàn toàn không gây độc tính sạm da qua đường máu ở người bình thường [1]. Nguy cơ viêm da tăng sắc tố chỉ xảy ra khi dịch chiết thực vật tiếp xúc trực tiếp trên da và bị ánh nắng mặt trời kích hoạt [1], [2]. Bằng cách rửa sạch da sau khi tiếp xúc và bảo vệ cơ thể trước tia cực tím, bạn hoàn toàn có thể an tâm sử dụng loại rau này trong chế độ ăn uống hàng ngày. Khi có bất kỳ biểu hiện da nổi bóng nước hay thâm sạm bất thường sau khi đi nắng, hãy đến gặp bác sĩ da liễu để được thăm khám và xử trí đúng cách.