Sự thật về tác dụng thải độc gan của dây bàm bàm

Dân gian hay đồn đại dây bàm bàm (thuộc chi Entada) có công dụng thần kỳ trong việc "thanh nhiệt, giải độc gan", thậm chí loại bỏ sạch độc tố sau chuỗi ngày nhậu nhẹt. Nhiều người tự ý hái hoặc mua thân, hạt bàm bàm khô về đun nước uống hàng ngày để mong hạ men gan, bảo vệ lá gan.

Thực tế, khoa học chưa hề có khái niệm "thải độc" theo nghĩa uống một vị thuốc vào để quét sạch chất độc tích tụ ra khỏi cơ thể. Các bằng chứng thực nghiệm hiện tại chỉ ra rằng chiết xuất từ các loài thuộc chi bàm bàm (như Entada africana, Entada phaseoloides) mang lại hoạt tính chống oxy hóa và hỗ trợ bảo vệ tế bào gan in vitro (trong ống nghiệm) hoặc trên mô hình động vật trước các độc chất nhất định, hoàn toàn không phải thuốc giải độc tức thì như lời truyền miệng.

Cơ chế tác động bảo vệ gan dưới góc nhìn sinh học

Trong cơ thể người, gan là cơ quan tự đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa và thanh lọc các chất độc hại qua hệ thống enzyme chuyên biệt. Khi tế bào gan bị tấn công bởi các chất độc hóa học hoặc tình trạng stress oxy hóa, phản ứng viêm và hoại tử tế bào sẽ xuất hiện.

Nghiên cứu sinh học phân tử cho thấy các hợp chất chiết từ thực vật chi bàm bàm bảo vệ gan không phải bằng cách "rửa trôi" độc chất, mà can thiệp vào các đường truyền tín hiệu nội bào. Cụ thể, các hoạt chất phân lập giúp ức chế các enzyme tạo gốc tự do độc hại, đồng thời kích hoạt các protein điều hòa phản ứng chống oxy hóa tự nhiên của chính tế bào gan. Nhờ vậy, màng tế bào gan được giữ ổn định, hạn chế tình trạng hoại tử mô gan và ức chế các con đường tích tụ mỡ bệnh lý.

Nghiên cứu chiết xuất Entada africana trên tế bào người và chuột

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã làm sáng tỏ cơ chế chống độc tế bào gan của phân đoạn ký hiệu EaF10 (tỷ lệ methylene chloride/methanol 90:10, v/v) phân lập từ cây Entada africana ^[1]. Nghiên cứu này đánh giá song song trên cả mô hình in vivo (chuột bị gây độc bởi carbon tetrachloride - CCl4) và in vitro (dòng tế bào gan người bình thường L-02) ^[1].

Ở thử nghiệm trên tế bào gan L-02 tiếp xúc với CCl4, các nhà nghiên cứu tiến hành đồng xử lý bằng EaF10 ở dải nồng độ từ 6,25 đến 100 mug/mL ^[1]. Kết quả phân tích Western blot và phản ứng chuỗi polymerase thời gian thực (real-time PCR) ghi nhận EaF10 làm giảm nồng độ protein của Cytochrome P450 2E1 (CYP2E1) và Kelch-like ECH-associated protein-1 (Keap-1) ^[1]. Đồng thời, phân đoạn này thúc đẩy sự dịch chuyển vào nhân của yếu tố nhân Nuclear factor-erythroid 2-related factor-2 (Nrf2), đi kèm với việc gia tăng mức biểu hiện mRNA của các enzyme chống oxy hóa nội sinh gồm catalase (CAT), SOD1 và glutathione-S-transferase (GST) trong tế bào L-02 ^[1].

Trên mô hình chuột bị nhiễm độc CCl4, việc điều trị sau tổn thương bằng EaF10 ở mức liều 25 hoặc 100 mg/kg thể trọng cho thấy hiệu quả chống độc gan rõ rệt ^[1]. EaF10 làm giảm nồng độ men gan AST, ALT và nitrite oxide trong huyết thanh ^[1]. Tại mô gan chuột, hàm lượng glutathione (GSH), mức carbonat hóa protein và malondialdehyde (MDA) được cải thiện; hoạt độ của catalase (CAT), glutathione-S-transferase (GST) và superoxide dismutase (SOD) cũng như khả năng sống sót của tế bào gan gia tăng, được xác nhận qua quan sát mô bệnh học ^[1]. Phân đoạn EaF10 thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh tương quan với hàm lượng polyphenol có trong dịch chiết ^[1].

Tác động của saponin từ Entada phaseoloides lên chuyển hóa tế bào gan

Bên cạnh loài Entada africana, loài bàm bàm Entada phaseoloides cũng được quan tâm nghiên cứu về khía cạnh chuyển hóa tế bào gan. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã khảo sát tác động của saponin toàn phần chiết xuất từ hạt Entada phaseoloides (ký hiệu TSEP) trên tế bào gan nguyên phát của chuột và dòng tế bào HepG2 ^[2].

Kết quả cho thấy TSEP ức chế đáng kể quá trình sản sinh glucose và giảm mức biểu hiện gen tân tạo đường gồm Glucose-6-phosphatase (G6pase) và Phosphoenoylpyruvate carboxykinase (Pepck) ^[2]. Về mặt cơ chế, TSEP thúc đẩy quá trình phosphoryl hóa AMP-activated protein kinase (AMPK), từ đó kích hoạt phosphoryl hóa acetyl coenzyme A (ACC) và trục Akt/glycogen synthase kinase 3beta (GSK3beta) ^[2]. Nhờ kích hoạt con đường tín hiệu AMPK, TSEP giúp làm giảm tích tụ lipid nội bào và cải thiện độ nhạy insulin ngay tại tế bào gan ^[2].

Hoạt tính ức chế tế bào ung thư gan của phân đoạn n-butanol

Không chỉ dừng lại ở chuyển hóa, chiết xuất từ cây bàm bàm Entada phaseoloides còn được thử nghiệm trên các dòng tế bào bệnh lý ác tính. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã sàng lọc hoạt tính ức chế sự tăng sinh của dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) HepG2 từ nhiều cây thuốc dân gian ^[3]. Kết quả cho thấy phân đoạn n-butanol từ dịch chiết ethanol của Entada phaseoloides thể hiện tỷ lệ ức chế tế bào ung thư mạnh nhất so với các cây thuốc khác như Heliciopsis lobata, Bidens pilosa, Plantago major và Smilax (tất cả p < 0,05) ^[3].

Khi xử lý tế bào HepG2 bằng dịch chiết n-butanol của Entada phaseoloides ở các nồng độ 500, 250 và 100 mug/ml, tỷ lệ sống sót của tế bào ung thư giảm lần lượt là 89,92 +- 0,58%, 81,66 +- 0,42% và 68,85 +- 0,57%, xác định được nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 9,27 mug/ml ^[3]. Sau 24 giờ tiếp xúc với nồng độ 100 mug/ml, các nhà khoa học quan sát thấy nhân tế bào bị phân mảnh apoptosis và xuất hiện các hạt đậm huỳnh quang dày đặc trong tế bào chất ^[3]. Thử nghiệm dùng chất nhuộm huỳnh quang JC-1 ghi nhận dịch chiết làm mất phân cực điện thế màng ty thể, chứng minh dịch chiết n-butanol của bàm bàm ức chế tăng sinh tế bào HepG2 thông qua con đường gây chết rụng ty thể ^[3].

Lợi ích thực sự và khoảng cách lớn của bằng chứng khoa học

Nhìn thẳng vào các công bố khoa học, người tiêu dùng cần phân định rạch ròi giữa tiềm năng sinh học trong phòng thí nghiệm và công dụng điều trị trên người thực tế. Dữ liệu khoa học hiện hành mới dừng lại ở:

• Các phân đoạn chiết xuất tinh khiết hóa học cao (như EaF10 dung môi methylene chloride/methanol, hoặc phân đoạn n-butanol) [1, 5].
• Mô hình nuôi cấy tế bào biệt lập trong đĩa petri (L-02, HepG2) hoặc chuột bị đầu độc bằng hóa chất CCl4 [1, 4, 5].

Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để chứng minh uống nước sắc dây bàm bàm giúp hạ men gan, chữa viêm gan hay "lọc độc gan". Việc một phân đoạn chiết xuất tinh khiết biểu hiện hoạt tính chống oxy hóa qua cơ chế Nrf2 hoặc AMPK trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc uống nước bàm bàm đun sôi sẽ mang lại tác dụng tương tự trong cơ thể [1, 4].

Hiểu lầm thường gặp về "thanh nhiệt giải độc" dân gian

Hiểu lầm lớn nhất của người dân là xem dây bàm bàm như một loại thảo dược uống thay nước để "rửa độc gan" sau khi uống rượu bia hoặc ăn uống đồ dầu mỡ. Thực tế, không có loại nước lá nào có thể đi vào cơ thể để gánh vác thay chức năng sinh lý của gan.

Nhiều người nghĩ rằng cây cỏ tự nhiên thì vô hại, uống càng đặc càng tốt. Trong khi đó, các nghiên cứu cho thấy các hoạt chất trong hạt hay thân cây chi bàm bàm (như saponin, alkaloid) ở dạng tự nhiên có thể chứa độc tính tế bào hoặc gây kích ứng đường tiêu hóa mạnh [4, 5]. Việc tự ý sắc uống các loại cây rừng không rõ liều lượng rất dễ gây áp lực ngược lại cho gan và thận, khiến tình trạng viêm gan nặng thêm.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người sau đây không được tự ý sử dụng các chế phẩm tự chế từ cây bàm bàm:

• Người mắc bệnh gan mạn tính: Bệnh nhân xơ gan, viêm gan virus B, C hoặc suy gan tuyệt đối không dùng thảo dược không rõ kiểm định lâm sàng. Gan đang suy yếu rất dễ bị tổn thương thêm bởi các thành phần chuyển hóa phức tạp từ cây rừng.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Độc tính tế bào và các chất saponin trong hạt bàm bàm có thể gây kích thích co bóp hoặc độc cho thai nhi [4, 5].
• Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, tim mạch: Các saponin có khả năng ảnh hưởng đến đường huyết và chuyển hóa enzym gan, dễ gây tương tác bất lợi với thuốc kê đơn [1, 4].

Ứng dụng thực tế và lời khuyên bảo vệ gan đúng cách

Thay vì săn tìm các loại cây rừng đắt đỏ với lời hứa hẹn "thần dược thải độc", người dân cần chăm sóc gan dựa trên những phương pháp khoa học đã được kiểm chứng:

• Không tự ý thu hái hay mua thân, hạt bàm bàm trôi nổi trên mạng về ngâm rượu hay sắc uống. Chi bàm bàm hiện chỉ mang giá trị nghiên cứu tìm kiếm hoạt chất thuốc tiềm năng, chưa phải là sản phẩm điều trị được cấp phép [1, 5].
• Giảm thiểu độc chất thực tế nạp vào cơ thể bằng cách cắt giảm rượu bia, tránh xa thực phẩm ẩm mốc và thức ăn ôi thiu.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau xanh, trái cây tươi, uống đủ nước hàng ngày và vận động thể lực đều đặn.
• Khám sức khỏe định kỳ và thực hiện xét nghiệm men gan. Nếu có các bệnh lý về gan, cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật, tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng các bài thuốc nam truyền miệng.

Khoa học ghi nhận tiềm năng bảo vệ tế bào gan in vitro của một số phân đoạn chiết từ cây bàm bàm [1, 4, 5]. Dẫu vậy, khoảng cách từ đĩa nuôi cấy tế bào đến cốc nước uống của người bệnh là rất xa. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa công dụng giải độc, bảo vệ lá gan bằng lối sống lành mạnh thay vì phó thác sức khỏe cho những cây cỏ chưa rõ tính an toàn.