Sự thật về tác dụng thải độc, giã rượu của sừng tê giác

Lời đồn về "thần dược" giải độc rượu

Nhiều người truyền tai nhau uống bột sừng tê giác trước hoặc sau khi uống rượu để không say và bảo vệ gan. Quan niệm này khiến mặt hàng này bị săn lùng với giá đắt đỏ.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại không ghi nhận bằng chứng nào chứng minh bột sừng tê giác có khả năng giã rượu hay giải độc gan. Việc lạm dụng rượu gây hại trực tiếp lên gan và cơ thể, không có bất kỳ loại bột sừng nào ngăn chặn được cơ chế tổn thương này.

Ethanol tàn phá tế bào gan như thế nào?

Gan là cơ quan chịu rủi ro tổn thương do rượu cao nhất vì tiếp nhận trực tiếp máu từ tĩnh mạch cửa đường tiêu hóa, đối mặt với nồng độ cồn đậm đặc nhất ^[1]. Khi rượu vào cơ thể, quá trình chuyển hóa ethanol tại gan sinh ra các chất chuyển hóa độc hại như acetaldehyde, acetate và các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) ^[1].

Uống lượng lớn rượu gây tổn thương trực tiếp tế bào gan thông qua việc kích hoạt enzyme CYP2E1 và iNOS, tạo ra lượng lớn ROS và gốc nitơ phản ứng (RNS) ^[2]. Các gốc tự do này biến đổi protein ty thể, kích hoạt con đường chết tế bào và làm hoại tử tế bào gan ^[2]. Rượu say sưa (binge drinking) còn gây tổn thương thiếu oxy cục bộ tại gan, thúc đẩy chết tế bào và kích thích bạch cầu trung tính xâm nhập, kích hoạt tế bào Kupffer và tế bào hình sao gây viêm gan ^[2].

Ngoài ra, cồn và acetaldehyde làm tăng tính thấm thành ruột, gây rò rỉ ruột và giải phóng độc tố nội sinh vi khuẩn vào máu đi thẳng tới gan qua thụ thể TLR4 ^[2]. Tình trạng này khiến các cytokine gây viêm như TNF-alpha và IL-6 tăng cao trong huyết thanh bệnh nhân xơ gan do rượu ^[1].

Ngộ độc cồn làm tổn thương đa cơ quan

Nhiễm độc rượu cấp tính làm trầm trọng thêm các tổn thương mô khắp cơ thể. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 ghi nhận ngộ độc ethanol cấp tính làm tăng nồng độ men gan GOT và GPT, gây hoại tử tế bào gan diện rộng và xâm nhập bạch cầu rõ rệt ^[1]. Cồn cũng làm tăng đáng kể chất chỉ thị peroxy hóa lipid (malondialdehyde) và các enzyme chống oxy hóa trong mô ^[1].

Không chỉ ở gan, nhiễm độc cồn cấp còn làm suy giảm lưu lượng máu đến thận, làm tăng chỉ số urê máu (BUN) và creatinine, gây biến đổi bệnh lý nặng nề ở thận ^[1]. Tại phổi, ngộ độc cồn làm tăng biểu hiện của cytokine gây viêm TNF-alpha, khiến vật chủ dễ mắc viêm phổi ^[1]. Ở trạng thái tụt huyết áp do mất máu, cồn làm giảm khả năng tự hồi phục huyết áp, dẫn tới thiếu máu tưới nuôi các mô nghiêm trọng ^[1].

Nguy cơ nhiễm trùng gan nguy hiểm do ngộ độc rượu

Nhiều người lầm tưởng uống rượu chỉ làm men gan tăng tạm thời. Trên thực tế, tình trạng ngộ độc rượu làm suy giảm sức đề kháng và tăng vọt nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng tại gan.

Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu năm 2017 theo dõi 245.076 bệnh nhân có tiền sử ngộ độc rượu từ năm 2000 đến 2010, so sánh với nhóm chứng cùng tuổi và giới tính ^[3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc áp xe gan sinh mủ ở nhóm ngộ độc rượu cao gấp 3,47 lần so với nhóm không ngộ độc rượu (12,2 so với 3,43 ca trên 10.000 người-năm) ^[3]. Nguy cơ mắc áp xe gan sau khi hiệu chỉnh ở người ngộ độc rượu cao gấp 2,64 lần (KTC 95%: 2,26 - 3,08) ^[3].

Điều này khẳng định độc tính của ethanol phá vỡ cấu trúc và miễn dịch gan, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm lấn tạo ổ mủ hoại tử ^[3]. Bột sừng tê giác hoàn toàn bất lực trước những phản ứng viêm nhiễm và nhiễm trùng bệnh lý này.

Sự thật khoa học về sừng tê giác

Sừng tê giác từ lâu được sử dụng trong y học cổ truyền châu Á như một phương thuốc đồn thổi chữa nhiều loại bệnh tật ^[4]. Tuy nhiên, các phân tích di truyền học phân tử cho thấy sừng của các loài tê giác hai sừng (châu Phi, châu Á) hay một sừng đều có cấu tạo tương tự lông, móng ở động vật có vú, không chứa hoạt chất thải độc rượu [5, 7].

Bản thân tê giác cũng là động vật chịu tổn thương gan nặng nề trước các chất độc mà không có cơ chế tự giải độc đặc biệt từ sừng. Nghiên cứu bệnh học năm 2016 tại Vườn quốc gia Kruger (Nam Phi) ghi nhận các cá thể tê giác trắng (Ceratotherium simum) tử vong do nhiễm độc vi khuẩn lam Microcystis có cấu trúc gan bị phá hủy hoàn toàn, xuất huyết và hoại tử tế bào gan diện rộng ở mọi vùng tiểu thùy ^[5]. Điều này chứng minh các mô tế bào của tê giác, bao gồm sừng, không thể trung hòa độc tố gây hoại tử mô gan ^[5].

Bên cạnh sự vô giá trị về mặt y học giã rượu, việc buôn bán sừng tê giác đã bị cấm quốc tế từ năm 1977 ^[6]. Giá sừng bị đẩy lên cao hơn vàng do tin đồn thất thiệt, dẫn đến nạn săn trộm khốc liệt đẩy các phân loài tê giác đến bờ vực tuyệt chủng [7, 8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng sừng giải rượu

Quan niệm sai lầm lớn nhất là uống bột sừng giúp tăng tửu lượng, uống không say và gan không nhiễm độc. Cồn sau khi uống bắt buộc phải qua gan chuyển hóa; các phân tử ethanol, ROS và acetaldehyde vẫn liên tục tấn công tế bào gan bất kể người uống dùng chất gì đi kèm [1, 6].

Cảm giác "tỉnh táo" giả tạo (nếu có) sau khi dùng bột thực chất là phản ứng tâm lý. Việc tin vào tác dụng bảo vệ gan ảo này khiến nhiều người chủ quan uống vượt mức an toàn, dẫn tới ngộ độc cồn cấp, phá hủy màng nhầy ruột và suy đa tạng [1, 6].

Hơn nữa, người dùng bột sừng trôi nổi trên thị trường bất hợp pháp còn đối mặt nguy cơ ngộ độc chất bảo quản, mùn sừng giả hoặc vi khuẩn tồn đọng trong mô sừng thối rữa của xác thú rừng ^[4].

Nhóm người tuyệt đối cần tránh xa

Những người sau đây cần đặc biệt tránh xa rượu bia và các biện pháp giã rượu truyền miệng:

Người mắc bệnh viêm gan virus B, C, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan: ethanol chuyển hóa sản sinh ROS và chất độc khiến tế bào gan hoại tử nhanh hơn [1, 6].

Người có tiền sử nhiễm trùng đường mật, suy giảm miễn dịch hoặc từng ngộ độc cồn: nhóm này có nguy cơ tiến triển thành áp xe gan sinh mủ rất cao ^[3].

Người bệnh tim mạch, huyết áp: ngộ độc rượu làm tụt huyết áp mô, giảm tưới máu thận và cơ tim, dễ dẫn tới sốc [1, 2].

Bệnh nhân viêm loét dạ dày, hội chứng ruột kích thích: rượu trực tiếp gây nitrat hóa protein liên kết, rò rỉ ruột và nhiễm độc nội độc tố ^[2].

Giải pháp bảo vệ gan thực tế

Không có dược liệu nào thay thế được việc kiểm soát lượng cồn nạp vào. Để bảo vệ gan, biện pháp duy nhất có hiệu quả là hạn chế tối đa uống rượu bia.

Khi bắt buộc phải sử dụng rượu, nên uống chậm, xen kẽ nước lọc để làm loãng nồng độ ethanol trong đường tiêu hóa ^[1]. Tuyệt đối không uống rượu khi bụng đói vì rượu sẽ hấp thu ồ ạt qua tĩnh mạch cửa vào gan ^[1].

Ăn các thực phẩm lành mạnh giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và bổ sung đủ dinh dưỡng hàng ngày giúp hỗ trợ tế bào ruột và gan ^[2]. Nếu có dấu hiệu sốt, đau hạ sườn phải, vàng da, mệt mỏi sau khi ngộ độc rượu, người bệnh cần đến bệnh viện kiểm tra ngay để loại trừ viêm gan cấp hoặc áp xe gan [1, 3].

Sừng tê giác hoàn toàn không có khả năng giã rượu hay thải độc cồn cho gan. Việc tin vào tin đồn không chỉ gây tổn hại sức khỏe, lãng phí tiền bạc mà còn tiếp tay cho hành vi săn trộm tận diệt động vật hoang dã. Bảo vệ gan tốt nhất chính là chủ động dừng lại trước chén rượu.