Nỗi ám ảnh săn lùng thần dược và lời giải từ khoa học
Trong tiềm thức dân gian, sừng tê giác từng được đồn thổi như một thần dược có khả năng hạ sốt tức thì, thậm chí chữa bách bệnh. Niềm tin mù quáng này thúc đẩy nạn săn bắt trộm, đẩy các loài tê giác vào thảm họa diệt chủng toàn cầu [3, 4]. Để bảo vệ loài thú quý hiếm, y học cổ truyền và dược lý học hiện đại đã đặt ra câu hỏi cấp thiết: liệu dược liệu thông thường như sừng trâu (thủy ngưu giác) có thể thay thế hoàn toàn sừng tê giác?
Nhiều nghiên cứu dược lý, sinh học phân tử và phân tích chuyển hóa chứng minh sừng trâu có thành phần protein tương đồng, cùng cơ chế tác động và hiệu quả hạ sốt tương tự sừng tê giác [2, 3, 4, 5]. Việc tìm kiếm dược liệu thay thế bền vững là cơ sở khoa học giúp loại bỏ sừng tê giác khỏi thực tế trị liệu [1].
Cơ chế sinh học: Vì sao sừng trâu có thể thanh nhiệt?
Sừng tê giác (Cornu Rhinoceri) và sừng trâu (Bubali Cornu) đều thuộc loại sừng cấu tạo từ keratin và các protein liên kết [2, 3]. Phân tích cấu trúc cho thấy sừng trâu và sừng tê giác có nhiều điểm chung ở mức độ tế bào và protein chức năng [1].
Nghiên cứu về chuyển hóa học ở chuột bị sốt do men bia đã phát hiện cơ chế thanh nhiệt của sừng trâu [2]. Sau khi phân tích huyết tương và nước tiểu, các nhà nghiên cứu xác định sừng trâu điều chỉnh 16 chất chuyển hóa nội sinh trong huyết tương và 21 chất chuyển hóa trong nước tiểu [2]. Các chất này can thiệp trực tiếp vào con đường chuyển hóa axit arachidonic, glycerophospholipid, axit amin, sphingolipid và purine [2].
Qua đó, sừng trâu làm giảm phản ứng viêm, ức chế sản sinh các chất gây sốt và giảm thiểu stress oxy hóa, giúp hạ nhiệt độ cơ thể tương tự cơ chế tác động của các loại sừng quý hiếm [2].
Các bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả hạ sốt
Bằng chứng dược lý sớm từ năm 1991 so sánh tác dụng hạ thân nhiệt trên chuột bị sốt do tiêm dầu thông [3]. Khi dùng chiết xuất dạng nước ở liều 2,5 g/ml tiêm màng bụng (1 ml/con), cả sừng tê giác và sừng trâu đều thể hiện tác dụng hạ sốt đáng kể [3].
Nghiên cứu này cũng thử nghiệm bài thuốc kinh điển Thanh dinh thang (gồm sừng động vật kết hợp cùng 8 vị thuốc khác) [3]. Khi bào chế bài thuốc bằng sừng tê giác ở nồng độ tương đương 0,5 g/ml, bài thuốc cho tác dụng hạ sốt rõ rệt; khi thay thế bằng sừng trâu, bài thuốc cho hiệu quả hoàn toàn tương đương [3].
Một nghiên cứu khác tiến hành trên mô hình thỏ bị gây sốt bằng vắc-xin ba giá tiêm tĩnh mạch [4]. Kết quả ghi nhận: ở nhóm dùng bài thuốc chứa sừng trâu liều cao, thân nhiệt thỏ giảm rõ rệt sau 2 giờ (p < 0,05 hoặc 0,01) và sau 3 giờ ở liều thấp [4]. Nhóm thỏ dùng bài thuốc chứa sừng tê giác liều cao có tốc độ tăng thân nhiệt chậm hơn sau 1 giờ, và sau 2 giờ hiệu quả tương đương các nhóm thay thế [4].
Tương đồng về thành phần protein và hoạt tính
Năm 2011, kỹ thuật điện di hai chiều và phổ khối lượng đã tìm thấy 14 đốm protein chung giữa sừng tê giác, sừng trâu và sừng bò Tây Tạng [5]. Phân tích hồi quy tuyến tính sau đó xác định được 5 thành phần có tiềm năng tạo nên hoạt tính dược lý chung giữa các loài này [5].
Đến năm 2016, nghiên cứu phân tích toàn bộ protein (proteomics) trên 7 loại sừng động vật chỉ ra rằng sừng trâu và sừng tê giác tương đồng rõ rệt về cấu hình protein [1]. Cả hai loại đều cho thấy hoạt tính hạ sốt, an thần và hỗ trợ đông máu [1].
Phân tích thành phần keratin và các protein liên quan đến keratin khẳng định sừng trâu hoàn toàn đáp ứng các tiêu chuẩn sinh học để thay thế sừng tê giác vốn đang bị cấm buôn bán toàn cầu [1].
Ứng dụng lâm sàng và thực trạng thị trường
Trong thực hành y học cổ truyền, sừng trâu từ lâu đã được chính thức đưa vào thay thế sừng tê giác trong các bài thuốc danh tiếng như An cung ngưu hoàng hoàn hay Tê giác địa hoàng thang [1, 7].
Dù một số ghi chép cho rằng hoạt tính sừng trâu nhẹ hơn nên cần dùng liều lượng thích hợp hoặc phối ngũ chặt chẽ theo nguyên tắc quân - thần - tá - sứ, tính khả thi và đạo đức sinh học đã đưa sừng trâu thành lựa chọn chính thức [5, 7].
Tuy nhiên, thách thức lớn hiện nay nằm ở chất lượng dược liệu trôi nổi. Năm 2017, nghiên cứu dùng mã vạch ADN kiểm tra 62 mẫu sừng trâu thương phẩm trên thị trường ghi nhận chỉ có 54,8% đúng là sừng trâu thật [6]. Có tới 29% mẫu bị làm giả từ sừng bò Tây Tạng và các nguồn khác, cho thấy người tiêu dùng rất dễ mua phải dược liệu gian lận nếu nguồn gốc không được kiểm soát [6].
Những hiểu lầm nguy hại cần xóa bỏ
Hiểu lầm lớn nhất là niềm tin sừng tê giác có thể chữa khỏi bệnh hiểm nghèo như ung thư hay đột quỵ. Thực tế khoa học chỉ ghi nhận sừng tê giác chứa keratin và một số protein có hoạt tính thanh nhiệt, an thần ở mức độ thực nghiệm, hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư.
Nhiều người chi trả hàng trăm triệu đồng cho một mẩu sừng tê giác bất hợp pháp, trong khi sừng trâu có cơ chế thanh nhiệt tương tự và nguồn gốc hợp pháp lại bị xem nhẹ. Sự thổi phồng này xuất phát từ tâm lý sính đồ hiếm chứ không dựa trên căn cứ y học.
Thận trọng khi sử dụng và khuyến nghị thực tế
Các chế phẩm từ sừng động vật có tính hàn, lương huyết, hạ nhiệt. Người có cơ địa hư hàn, tỳ vị yếu, tiêu chảy mạn tính hoặc phụ nữ mang thai không được tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định của thầy thuốc.
Tuyệt đối không tìm mua sừng tê giác vì đây là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, tiếp tay cho tội phạm hủy hoại động vật hoang dã. Khi sốt cao hoặc có bệnh lý cấp tính, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị bằng các phác đồ chuẩn mực. Nếu muốn sử dụng các bài thuốc cổ truyền chứa sừng trâu, người dân cần bốc thuốc tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để tránh nguy cơ mua phải sừng giả, sừng trâu pha tạp trôi nổi trên thị trường.
