Sừng tê giác trong cấp cứu tai biến mạch máu não: Thực tế ra sao?

Lời đồn truyền miệng và thực tế cấp cứu đột quỵ

Nhiều gia đình vẫn giữ thói quen cất trữ sừng tê giác hoặc các bài thuốc gia truyền chứa bột sừng tê giác để phòng khi có người nhà bị tai biến mạch máu não. Khi người thân đột ngột ngã quỵ, méo miệng hoặc liệt nửa người, phản xạ đầu tiên của không ít người là mài sừng lấy nước cho uống thay vì gọi xe cấp cứu ngay lập tức. Quan niệm cho rằng bột sừng có tác dụng làm tan cục máu đông, hạ huyết áp khẩn cấp và bảo vệ tính mạng người bệnh lưu truyền rộng rãi trong dân gian.

Tuy nhiên, giới y khoa hiện đại khẳng định sừng tê giác hoàn toàn không có tên trong bất kỳ phác đồ chuẩn mực nào về xử trí đột quỵ. Hành động tự ý cho người bệnh uống bột sừng tê giác không những không mang lại giá trị trị liệu mà còn làm mất thời gian cấp cứu quý giá. Điều này trực tiếp làm tăng nguy cơ tử vong hoặc tàn phế vĩnh viễn cho nạn nhân.

Đột quỵ cần can thiệp chuẩn mực: Thời gian là não

Tai biến mạch máu não gồm hai dạng chính: nhồi máu não (tắc mạch) và xuất huyết não (vỡ mạch). Một báo cáo tổng quan chỉ ra rằng xuất huyết não chiếm khoảng 9% đến 27% tổng số ca đột quỵ trên toàn cầu trong thập kỷ qua, đi kèm tỷ lệ tử vong sớm rất cao và tiên lượng chức năng kém ^[1]. Việc xử trí bệnh lý phức tạp này đòi hỏi hệ thống chuyên môn cao từ bước tiền viện, quy trình báo động cấp cứu đột quỵ, đến chăm sóc tích cực tại đơn vị chuyên khoa ^[2], ^[3].

Cách tiếp cận y khoa hiện đại đối với tai biến mạch máu não đã chuyển dịch từ thế bị động trong quá khứ sang can thiệp tích cực khẩn cấp, trong đó yếu tố thời gian mang tính quyết định ngay sau khi triệu chứng khởi phát ^[4]. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã cung cấp nhiều bằng chứng then chốt về mặt dược lý và can thiệp mạch để giải quyết nhanh chóng thương tổn ^[4]. Nếu người nhà chậm trễ đưa bệnh nhân đến bệnh viện, não bộ sẽ chịu những tổn thương tế bào không thể hồi phục.

Nghiên cứu nói gì về phác đồ điều trị đột quỵ chuẩn hóa

Khoa học hiện đại dựa trên các thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt để đưa ra khuyến cáo điều trị đột quỵ, hoàn toàn vắng bóng các biện pháp truyền miệng từ động vật hoang dã. Hướng dẫn quản lý cấp tính đột quỵ cập nhật các bằng chứng chuẩn mực dựa trên phân loại của Trung tâm Y học Thực chứng Oxford, phác thảo rõ quy trình từ sơ cứu ngoài viện, vận hành mã cấp cứu đột quỵ (code stroke), đến các biện pháp tái tưới máu tại bệnh viện ^[2], ^[3]. Dù hướng dẫn cũng nêu rõ một số khía cạnh vẫn còn hạn chế dữ liệu và cần tiếp tục nghiên cứu, việc tiếp cận y tế sớm luôn là cốt lõi ^[2], ^[3].

Bên cạnh đó, hướng dẫn từ Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ và Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ dành cho nhân viên y tế tập trung vào khung giờ vàng trong 48 giờ đầu tiên ^[5]. Mục tiêu hàng đầu là hạn chế tỷ lệ mắc bệnh và tử vong thông qua việc kích hoạt dịch vụ cấp cứu y tế, vận chuyển, phân loại, can thiệp tái tưới máu và tối ưu hóa hồi sức sinh lý ^[5]. Tài liệu này cũng lưu ý nhiều khuyến cáo xây dựng từ dữ liệu giới hạn nên việc nghiên cứu điều trị nhồi máu não cấp vẫn rất cấp thiết ^[5].

Ngoài can thiệp dùng thuốc, các kỹ thuật can thiệp nội mạch cho bệnh nhân nhồi máu não cấp cũng đã được Ủy ban Tiêu chuẩn Thực hành của Hiệp hội Phẫu thuật Can thiệp Thần kinh tổng hợp bằng chứng từ các tài liệu trước đó của AHA ^[6]. Quy trình đánh giá an toàn thủ thuật, hiệu quả kỹ thuật và kết quả điều trị dựa trên tiêu chuẩn y học thực chứng của AHA và Oxford ^[6]. Đối với xuất huyết não tự phát, nghiên cứu đồng thuận từ 24 nhà khoa học tại 11 quốc gia châu Âu đã xem xét 20 câu hỏi lâm sàng theo phương pháp GRADE ^[1]. Kết quả khuyến cáo chăm sóc tại đơn vị đột quỵ cấp, dùng thiết bị bơm hơi ngắt quãng cho người bất động, hạ huyết áp thứ phát, hạ huyết áp tâm thu tích cực xuống dưới 140 mmHg trong vòng 6 giờ đầu từ khi khởi phát, phẫu thuật sớm khi điểm Glasgow từ 9-12, và tránh dùng corticoid hay liệu pháp cầm máu thông thường khi không có chỉ định thuốc chống đông ^[1].

Bằng chứng khoa học và vấn đề buôn bán sừng tê giác

Trong toàn bộ các tài liệu y khoa chính thống từ châu Âu đến Hoa Kỳ về điều trị nhồi máu não và xuất huyết não, không hề có bất kỳ ghi nhận hay thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá sừng tê giác ^[2], ^[6], ^[5], ^[1]. Những tuyên bố về khả năng cấp cứu tai biến bằng bột sừng chỉ là lời đồn thổi không có căn cứ khoa học.

Sự săn lùng sừng tê giác xuất phát từ niềm tin sai lầm tại khu vực Đông Á đã dẫn tới nạn săn trộm nghiêm trọng, làm chết hơn 8.000 cá thể tê giác châu Phi chỉ trong thập niên 2010 ^[7]. Một nghiên cứu năm 2016 về việc cắt đứt mạng lưới tội phạm buôn bán sừng tê giác cho thấy Nam Phi từng là nơi cư trú của khoảng 21.000 trong tổng số 25.500 cá thể tê giác châu Phi vào năm 2012, với 92,7% quần thể tê giác trắng toàn cầu sinh sống tại đây ^[8]. Trong khi các nỗ lực bảo tồn và quản lý sinh thái đang tìm cách bảo vệ loài động vật này, việc người dân lầm tưởng sừng tê giác là thần dược cấp cứu vừa tốn kém tiền của, vừa tiếp tay cho nạn săn trộm bất hợp pháp ^[8], ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng sừng tê giác cấp cứu

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là nghĩ rằng uống nước mài sừng tê giác sẽ giúp người bệnh "tỉnh lại" hoặc "tan máu tụ". Bệnh nhân đột quỵ thường gặp tình trạng rối loạn tri giác, liệt cơ hầu họng hoặc nuốt khó. Việc cố gắng cạy miệng để đổ nước mài sừng hoặc bất kỳ dung dịch nào rất dễ khiến dị vật đi vào đường thở, gây nghẹt thở cấp tính hoặc viêm phổi hít nguy hiểm tính mạng.

Một sai lầm phổ biến khác là giữ người bệnh ở nhà để theo dõi xem bột sừng có phát huy tác dụng hay không. Trong nhồi máu não, các can thiệp tái tưới máu và điều trị nội mạch cần được tiến hành khẩn trương trong khung giờ đầu ^[6], ^[5]. Bất kỳ sự chậm trễ nào do mải tìm dụng cụ mài sừng hay chờ người bệnh hồi tỉnh đều cướp đi cơ hội vàng để cứu sống các mô não đang thiếu máu cục bộ.

Ai nên thận trọng trước các bài thuốc truyền miệng?

Mọi đối tượng khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ đột quỵ đều phải tránh xa các biện pháp tự điều trị bằng sừng tê giác. Đặc biệt, những người cao tuổi, người có bệnh nền tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc rối loạn đông máu càng phải cẩn trọng, bởi việc hạ huyết áp hoặc can thiệp không đúng chuyên môn có thể gây tử vong nhanh chóng ^[1].

Người nhà của bệnh nhân tuyệt đối không được nghe theo lời mách bảo để mua các loại bột không rõ nguồn gốc, thường bị pha tạp các hoạt chất độc hại khác. Việc từ chối các liệu pháp dân gian chưa kiểm chứng là bước bảo vệ an toàn đầu tiên cho tính mạng người bệnh.

Cách xử trí đúng khi gặp người bị tai biến

Khi nhận thấy người xung quanh có các dấu hiệu đột ngột như méo miệng, yếu liệt tay chân hoặc nói ngọng, gia đình cần lập tức gọi cấp cứu y tế để kích hoạt quy trình vận chuyển đến đơn vị có khả năng điều trị đột quỵ ^[2], ^[5]. Trong thời gian chờ xe cứu thương, đặt bệnh nhân nằm nghiêng an toàn nếu có nôn ói, nới lỏng quần áo và giữ thông thoáng đường thở.

Tuyệt đối không cho người bệnh ăn, uống bột sừng, ngậm thuốc hay cạo gió. Việc đánh giá chuyên môn, phân loại nhồi máu hay xuất huyết để đưa ra chỉ định thuốc hoặc can thiệp nội mạch chỉ có thể thực hiện tại bệnh viện bằng máy móc chuyên dụng ^[6], ^[1].

Tóm lại, sừng tê giác không có giá trị cấp cứu trong tai biến mạch máu não theo y học thực chứng. Đưa người bệnh đến bệnh viện nhanh nhất chính là biện pháp điều trị hiệu quả và an toàn duy nhất để bảo toàn tính mạng.