Thói quen truyền miệng và thực tế đáng lo ngại
Tại nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam, sừng tê giác từ lâu bị đồn thổi như một loại "thần dược" có thể chữa bách bệnh, từ thanh nhiệt, giải độc rượu cho đến hỗ trợ điều trị nan y. Nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm từ sừng tê giác cho mục đích văn hóa, y học và xã hội đã đẩy loài động vật hoang dã này đến bờ vực tuyệt chủng [1]. Nhiều người sẵn sàng chi trả số tiền lớn để mua bột sừng mài uống trực tiếp với hy vọng bồi bổ sức khỏe mà không hề hay biết về những rủi ro thực sự ẩn giấu phía sau.
Liệu việc uống bột sừng tê giác có thực sự an toàn và đem lại tác dụng trị liệu như lời đồn? Câu trả lời từ khoa học hoàn toàn ngược lại: bột sừng tê giác không chứng minh được giá trị y học, đồng thời người sử dụng đối mặt với nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng và hóa chất nguy hiểm.
Phần lớn người tiêu dùng chỉ tin vào các công dụng truyền miệng vô căn cứ mà bỏ qua nguồn gốc cũng như thành phần hóa học thực sự của mẫu sừng. Việc uống một sản phẩm không qua kiểm duyệt y tế, lấy từ xác động vật hoang dã hoặc sản phẩm trôi nổi ngoài thị trường chợ đen, tiềm ẩn hiểm họa khôn lường đối với gan, thận và hệ thống thần kinh.
Cơ chế tích tụ độc chất trong sừng tê giác
Về mặt sinh học, sừng tê giác có bản chất cấu tạo tương tự như tóc và móng tay của con người hay móng guốc của các loài động vật có vú khác. Trong quá trình sinh trưởng tự nhiên ngoài môi trường sống hoặc tại các khu nuôi bảo tồn, tê giác tiếp xúc liên tục với đất đá, bùn lầy và nguồn nước xung quanh.
Các khoáng chất và kim loại từ môi trường có thể thẩm thấu, tích tụ dần vào cấu trúc sừng thông qua lớp biểu bì bên ngoài. Hơn nữa, quá trình trao đổi chất của chính cá thể động vật cũng bài tiết và lưu giữ một số ion kim loại vào các mô sừng qua thời gian dài sinh sống [1].
Khi người dùng mài sừng hoặc tán thành bột mịn để hòa nước uống, toàn bộ các kim loại nặng và tạp chất tích tụ này sẽ đi thẳng vào đường tiêu hóa. Cơ thể người không có cơ chế enzym đặc biệt nào để chuyển hóa hay phân giải keratin của sừng tê giác thành dưỡng chất hữu ích, nhưng lại rất dễ hấp thụ các ion kim loại nặng gây hại cho sức khỏe.
Nghiên cứu chỉ ra những gì trong sừng tê giác?
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành phân tích chi tiết thành phần khoáng chất và kim loại trong sừng tê giác nhằm làm sáng tỏ những gì con người thực sự nuốt vào khi tiêu thụ các dẫn xuất từ sừng [1]. Các nhà khoa học đã thu thập 22 chiếc sừng trong quá trình khám nghiệm tử thi của tê giác trắng (gồm 3 mẫu) và tê giác đen (gồm 13 mẫu) nuôi tại vườn thú [1]. Từ số sừng này, 182 mẫu bệnh phẩm ở nhiều vị trí khác nhau đã được trích xuất để phân tích định lượng [1].
Kết quả phân tích ban đầu cho thấy lớp vỏ ngoài cùng của sừng tê giác bị ô nhiễm rõ rệt từ môi trường đất [1]. Đáng chú ý, các mẫu sừng lấy từ phần sâu bên trong (độ sâu từ 1 cm trở lên), vốn không bị ảnh hưởng bởi tạp chất bề mặt, vẫn chứa nồng độ có thể đo đếm được của 18 loại khoáng chất khác nhau [1].
Nghiên cứu chỉ ra rằng màu sắc của mẫu sừng có liên quan mật thiết đến sự khác biệt về khoáng chất: các mẫu sừng sẫm màu có nồng độ kẽm, đồng, chì và bari cao hơn rõ rệt so với mẫu sáng màu (với mức ý nghĩa thống kê p < 0.05) [1]. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh sừng tê giác chứa cả khoáng chất thiết yếu lẫn các khoáng chất tiềm ẩn độc tính cao như chì và bari [1].
Tuy nhiên, các tác giả nghiên cứu nhấn mạnh rằng nồng độ của các khoáng chất này ở mức thấp, khiến cho khả năng mang lại lợi ích sức khỏe hay tác dụng y học cho con người sau khi tiêu thụ là hoàn toàn không thể xảy ra [1]. Việc kỳ vọng hấp thu dưỡng chất hay chữa bệnh từ bột sừng tê giác là một ngộ nhận không có cơ sở khoa học [1].
Nguy cơ nhiễm độc và cạm bẫy từ thị trường chợ đen
Mặc dù nồng độ kim loại tự nhiên trong một lần uống có thể nhỏ, việc sử dụng sừng tê giác thường xuyên hoặc kéo dài khiến các kim loại độc như chì và bari tích lũy dần trong cơ thể, gây hại cho cơ quan nội tạng [1]. Chưa kể, việc mài lớp vỏ ngoài của sừng mang theo cả bùn đất và vi khuẩn ô nhiễm [1].
Hiểm họa còn đến từ chính thị trường ngầm bất hợp pháp buôn bán sừng tê giác [2]. Do sừng tê giác tự nhiên cực kỳ đắt đỏ và khan hiếm, người tiêu dùng rất dễ mua phải các loại sừng giả [3], [4]. Các xét nghiệm định danh loài động vật bằng kỹ thuật sinh học phân tử cho thấy mẫu sừng bị thu giữ trong buôn bán trái phép thường bị làm giả từ sừng trâu nước hoặc vật liệu nhân tạo như nhựa [3], [4].
Các loại sừng giả làm từ nhựa polyme công nghiệp hoặc sừng gia súc ngâm tẩm hóa chất bảo quản để tạo màu và chống mối mọt chứa vô số độc chất không kiểm soát. Khi người bệnh mài các khối nhựa hoặc sừng ngâm tẩm này để uống, nguy cơ ngộ độc cấp tính, suy gan và tổn thương thận là điều khó tránh khỏi.
Ngoài ra, một số quản lý khu bảo tồn tại châu Phi đã áp dụng các biện pháp can thiệp như cắt sừng chủ động để ngăn chặn nạn săn trộm [5]. Thậm chí có thông tin về việc tẩm độc chất hoặc thuốc nhuộm vào sừng tê giác sống để vô hiệu hóa giá trị thương mại và cảnh báo kẻ buôn lậu. Dù nghiên cứu năm 2020 trên tê giác trắng cho thấy việc cưa sừng quản lý không gây căng thẳng sinh lý lâu dài cho loài vật [5], việc tiêu thụ sừng trôi nổi không rõ nguồn gốc đẩy người dùng vào nguy cơ uống phải hóa chất độc hại cực kỳ nguy hiểm.
Những hiểu lầm tai hại cần xóa bỏ
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi sừng tê giác như vị thuốc "thanh nhiệt giải độc" cực mạnh, uống sau khi uống rượu bia để bảo vệ gan. Thực tế, không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy sừng tê giác có khả năng trung hòa cồn hay hỗ trợ chuyển hóa tại gan [1].
Hiểu lầm thứ hai là sừng tê giác có thể chữa khỏi bệnh ung thư. Việc tin vào tin đồn vô căn cứ này khiến nhiều bệnh nhân bỏ lỡ "thời gian vàng" điều trị theo phác đồ y học hiện đại, dẫn đến tình trạng bệnh diễn tiến nặng hơn. Nghiên cứu thực nghiệm đã khẳng định các thành phần khoáng chất trong sừng không mang lại giá trị y tế nào đối với sức khỏe con người [1].
Thêm vào đó, việc hợp pháp hóa thương mại không giải quyết được vấn đề bảo tồn hay bảo đảm an toàn cho người dùng, bởi nhu cầu tiêu thụ toàn cầu vượt quá nguồn cung và làm gia tăng tình trạng buôn lậu, tham nhũng [2]. Khắc phục các định kiến sai lầm về y học là chìa khóa để bảo vệ cả sức khỏe người dân lẫn quần thể động vật hoang dã [2].
Ai cần tuyệt đối tránh xa sừng tê giác?
Nhóm đối tượng tuyệt đối không được sử dụng bột sừng tê giác bao gồm người mắc bệnh gan, suy thận, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ.
Các cơ quan nội tạng của người bệnh nền vốn đã suy giảm chức năng đào thải, việc nạp thêm bột sừng chứa chì, bari và tạp chất kim loại sẽ làm tăng gánh nặng chuyển hóa, dễ dẫn đến ngộ độc kim loại nặng [1]. Đối với phụ nữ mang thai và trẻ em, kim loại nặng như chì có thể gây độc thần kinh nghiêm trọng, ảnh hưởng xấu tới sự phát triển trí tuệ và thể chất.
Đặc biệt, những người đang trong quá trình điều trị y tế hoặc dùng thuốc tây y không nên tự ý uống bột sừng, vì các tạp chất vô cơ có thể tạo phản ứng bất lợi hoặc làm giảm hấp thu thuốc điều trị. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước bất kỳ quyết định nào liên quan đến thực phẩm chức năng hay dược liệu bổ trợ.
Lựa chọn chăm sóc sức khỏe khoa học
Thay vì đánh cược tính mạng và tài chính vào bột sừng tê giác đắt đỏ nhưng vô giá trị về mặt trị liệu [1], người dân nên hướng đến các biện pháp chăm sóc sức khỏe đã được y học kiểm chứng.
Để thanh nhiệt, giải độc và bảo vệ gan, cơ thể chỉ cần duy trì chế độ uống đủ nước mỗi ngày, ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và hạn chế tối đa việc lạm dụng rượu bia, thuốc lá. Khi cơ thể có dấu hiệu sốt cao, mệt mỏi hoặc mắc các bệnh lý mãn tính, việc đến các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám và dùng thuốc theo đơn là giải pháp an toàn và hiệu quả nhất.
Việc từ bỏ thói quen sử dụng sừng tê giác không chỉ giúp bản thân và gia đình tránh xa rủi ro nhiễm độc kim loại nặng, mà còn góp phần ngăn chặn nạn săn trộm, chung tay bảo vệ loài tê giác trước nguy cơ tuyệt chủng trên toàn cầu [1], [2].
