Ở độ tuổi dậy thì, mụn trứng cá trở thành nỗi ám ảnh lớn khi những nốt mụn viêm sưng liên tục xuất hiện trên mặt. Không ít phụ huynh và các bạn trẻ thường truyền tai nhau rằng uống nhiều sữa bò chính là thủ phạm khiến làn da đổ nhiều dầu và bùng phát mụn dữ dội hơn. Điều này khiến nhiều người băn khoăn liệu có nên cắt bỏ hoàn toàn nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng này khỏi thực đơn hàng ngày hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Sữa bò và chế phẩm từ sữa thực sự có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ mắc mụn trứng cá ở thanh thiếu niên, nhưng mối quan hệ này phần lớn dừng lại ở mức tương quan dịch tễ chứ chưa thể khẳng định chắc chắn sữa là nguyên nhân trực tiếp gây ra mụn.

Cơ chế tác động qua hormone IGF-1 và kích thích bã nhờn

Mụn trứng cá là tình trạng bệnh lý viêm mạn tính xảy ra ở nang lông tuyến bã nhờn [1, 2]. Quá trình này hình thành qua các giai đoạn đặc trưng như tăng tiết bã nhờn, sừng hóa cổ nang lông, sự thay đổi vi sinh vật tại chỗ và phản ứng viêm tạo thành mụn đầu đen, mụn đầu trắng, sẩn viêm hay mụn mủ [1].

Mối liên hệ giữa chế độ ăn và mụn trứng cá hoạt động thông qua mạng lưới nội tiết trong cơ thể [2]. Chế độ ăn uống và chuyển hóa, cụ thể là lượng đường bột và các sản phẩm từ sữa, tác động mạnh mẽ đến các hormone then chốt bao gồm insulin, yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (Insulin-like Growth Factor 1 - viết tắt là IGF-1) cùng với các hormone androgen [2].

Khi các hormone này bị kích thích gia tăng nồng độ trong máu, chúng tác động trực tiếp lên thụ thể tại tuyến bã nhờn của da [2]. Tuyến bã nhờn bị kích thích sẽ sản xuất dầu thừa nhiều hơn, kết hợp với các tế bào biểu mô sừng hóa gây bít tắc lỗ chân lông [1, 4]. Đây chính là môi trường lý tưởng kích thích phản ứng sinh mụn trứng cá bùng phát [1, 4].

Nghiên cứu tổng quan quy mô lớn nói gì về sữa bò?

Để có cái nhìn toàn diện, một phân tích gộp xuất bản năm 2018 đã tổng hợp dữ liệu từ 14 nghiên cứu quan sát trên 78.529 trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ trong độ tuổi từ 7 đến 30 tuổi [1]. Nhóm đối tượng này bao gồm 23.046 trường hợp bị mụn trứng cá và 55.483 đối tượng đối chứng [1].

Kết quả phân tích gộp cho thấy việc sử dụng bất kỳ sản phẩm sữa nào đều làm tăng nguy cơ mắc mụn với tỷ số chênh gộp (OR) là 1,25 (khoảng tin cậy 95% CI: 1,15-1,36) [1]. Khi phân tích chi tiết từng loại, nguy cơ mắc mụn tăng ở mức tương tự: sản phẩm sữa béo có OR là 1,22; các loại sữa nói chung có OR là 1,28; sữa nguyên kem là 1,22; phô mai là 1,22 và sữa chua có OR là 1,36 [1].

Đáng chú ý, sữa ít béo hoặc sữa tách béo (skim milk) lại ghi nhận tỷ lệ liên quan cao nhất với OR đạt mức 1,32 (95% CI: 1,16-1,52) [1]. Về tần suất tiêu thụ, uống 2-6 ly sữa mỗi tuần ghi nhận OR là 1,24; uống 1 ly mỗi ngày tăng nguy cơ lên mức OR 1,41; và nếu uống từ 2 ly trở lên mỗi ngày, tỷ số chênh mắc mụn tăng lên mức 1,43 so với người uống ít hơn 1 lần mỗi tuần [1]. Dù kết luận chỉ ra mọi loại sữa đều liên quan đến tăng tỷ lệ mụn, các tác giả nhấn mạnh cần thận trọng vì các nghiên cứu tồn tại tính không đồng nhất và sai lệch xuất bản [1, 2].

Các bằng chứng quan sát tại nhiều quốc gia

Một nghiên cứu theo dõi dọc công bố năm 2017 tại Na Uy đã theo dõi học sinh từ lớp 10 (15-16 tuổi) trong giai đoạn 2000-2001 và đánh giá lại 3 năm sau đó ở lớp 13 (18-19 tuổi) thông qua bảng hỏi [3]. Trong tổng thể dân số nghiên cứu, tỷ lệ mắc mụn trứng cá từ trung bình đến nặng là 13,9% [3].

Kết quả theo dõi dọc ghi nhận việc tiêu thụ nhiều sản phẩm sữa béo (từ 2 ly trở lên mỗi ngày) ở lứa tuổi 15-16 có liên quan mật thiết với mụn trứng cá mức độ trung bình đến nặng khi bước sang tuổi 18-19 [3]. Cụ thể, các bạn nam chỉ tiêu thụ lượng lớn sữa béo có tỷ số chênh mắc mụn cao gấp 4,81 lần (95% CI: 1,59-14,56) [3]. Ở nữ giới, tổng lượng tiêu thụ sữa cao cũng làm tăng tỷ số chênh mụn lên mức 1,80 (95% CI: 1,02-3,16) [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa mụn với sữa tách béo, sữa ít béo hoặc khi tiêu thụ sữa ở mức vừa phải [3].

Tại Malaysia, một nghiên cứu bệnh - chứng vào năm 2012 trên thanh niên cho thấy uống sữa từ 1 lần trở lên mỗi tuần làm tăng nguy cơ mắc mụn gấp 3,99 lần (95% CI: 1,39-11,43), đồng thời ăn kem từ 1 lần mỗi tuần làm tăng nguy cơ gấp 4,47 lần (95% CI: 2,44-19,72) [4]. Có tới 86,4% người nhóm mụn uống sữa từ 1 lần/tuần trở lên so với 61,4% ở nhóm chứng [4]. Tiếp đó, nghiên cứu bệnh - chứng năm 2018 tại Malaysia với 57 bệnh nhân mụn trứng cá (độ tuổi từ 14 trở lên) và 57 đối chứng cho thấy tỷ lệ tiêu thụ sữa ở nhóm mụn cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng (63,2% so với 43,9%), tương ứng tỷ số chênh OR là 2,19 [5].

Tại Nigeria, nghiên cứu cắt ngang năm 2016 trên 464 học sinh (độ tuổi trung bình 13,6) cũng ghi nhận tỷ lệ bị mụn ở nhóm uống sữa hàng ngày cao hơn nhóm không dùng (72,6% so với 62,0%) [6]. Tương tự, nghiên cứu năm 2022 trên 925 nam sinh trung học tại Ba Lan ghi nhận nhóm có chất lượng cuộc sống bị ảnh hưởng bởi mụn tiêu thụ lượng đồ uống từ sữa (không phải sữa tươi truyền thống) cao hơn nhóm không bị ảnh hưởng [7].

Giới hạn lớn của các nghiên cứu quan sát

Mặc dù nhiều số liệu chỉ ra mối liên hệ, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh sự không đồng nhất giữa các bằng chứng hiện có [2, 4]. Điển hình là nghiên cứu cắt ngang của Juhl và cộng sự trên 20.416 người trưởng thành Đan Mạch bằng bảng hỏi, kết quả lại chỉ ra không có bất kỳ mối liên hệ quan sát hay liên hệ di truyền nào giữa việc uống sữa và mụn trứng cá [8].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2022 phân tích 34 công trình đủ tiêu chuẩn đã kết luận rằng các dữ liệu về sữa và mụn trứng cá vẫn còn nhiều mâu thuẫn [2]. Mức độ tác động của thực phẩm tới việc sinh mụn có thể phụ thuộc nhiều vào giới tính, chủng tộc và thói quen ăn uống theo văn hóa của từng vùng miền [2]. Sữa thường chỉ thể hiện xu hướng kích thích mụn ở các quần thể có chế độ ăn kiểu phương Tây [2].

Hạn chế lớn nhất của hầu hết các nghiên cứu hiện nay là phương pháp quan sát cắt ngang hoặc dùng bảng hỏi tự nhớ lại, rất dễ dẫn đến sai số hồi tưởng và thiên lệch báo cáo [1, 2, 5]. Thêm vào đó, việc điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu làm suy giảm đáng kể mức độ liên quan [1]. Do đó, chưa có đủ thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng để khẳng định việc uống sữa gây ra mụn theo cơ chế nhân quả trực tiếp [2, 4, 7, 8].

Hiểu lầm thường gặp: Chỉ cần kiêng hoàn toàn sữa là hết mụn?

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ngưng uống sữa bò thì da sẽ tự động hết sạch mụn. Đây là quan điểm chưa đúng bởi căn nguyên gây mụn rất phức tạp, bao gồm tình trạng tăng sừng nang lông, vi khuẩn tại chỗ, yếu tố di truyền và sự xáo trộn nội tiết tuổi dậy thì [1, 4, 7].

Bên cạnh đó, mụn chịu ảnh hưởng lớn từ các thành phần khác trong chế độ ăn, đặc biệt là chỉ số đường huyết (GI) và tải lượng đường huyết (GL) [4, 6]. Nghiên cứu năm 2012 cho thấy người có tải lượng đường huyết trên 175 tăng nguy cơ mắc mụn tới 21 lần, và sau khi kiểm soát các yếu tố khác như sữa hay tiền sử gia đình, nguy cơ do tải lượng đường huyết cao vẫn tăng tới 25 lần [4]. Tổng quan năm 2022 cũng khẳng định chế độ ăn nhiều đường bột có tác động kích thích mụn rõ rệt thông qua các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên [2]. Do đó, việc đổ lỗi hoàn toàn cho sữa bò mà bỏ qua đồ ngọt, bánh ngọt, snack mặn hay các món ăn vặt là một thiếu sót lớn [3, 4, 8].

Ai nên thận trọng với việc uống sữa bò?

Thanh thiếu niên trong giai đoạn dậy thì nếu đang có tình trạng mụn viêm sưng từ trung bình đến nặng và đáp ứng kém với các biện pháp chăm sóc ngoài da nên xem xét lại lượng sữa tiêu thụ [3]. Đặc biệt, những bạn nam có thói quen uống sữa béo với tần suất dày đặc (từ 2 ly mỗi ngày trở lên) cần chú ý vì nhóm này từng ghi nhận nguy cơ mụn cao vọt trong các nghiên cứu [1, 5].

Những người có cơ địa da nhờn, tiền sử gia đình có người bị mụn nặng cũng nên để ý phản ứng của làn da sau khi dùng sữa tươi, sữa tách béo hoặc kem [1, 6, 7]. Tuy vậy, lứa tuổi dậy thì là giai đoạn cơ thể cần lượng dinh dưỡng lớn để phát triển chiều cao và khối cơ xương. Thanh thiếu niên không nên tự ý cắt bỏ sữa đột ngột mà không có nguồn đạm và canxi thay thế phù hợp. Nếu nghi ngờ sữa làm da xấu đi hoặc đang dùng thuốc trị mụn, bạn nên trao đổi kỹ với bác sĩ da liễu hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Áp dụng thực tế: Điều chỉnh sữa trong thực đơn tuổi dậy thì

Để theo dõi xem sữa bò có thực sự ảnh hưởng tiêu cực đến làn da của mình hay không, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

  • Ghi nhật ký ăn uống: Ghi chép lượng sữa, loại sữa uống mỗi ngày (nguyên kem, ít béo hay tách béo) cùng với các thực phẩm đi kèm và diễn biến nổi mụn trong 3-4 tuần để nhận diện mối liên hệ cá nhân.
  • Thử nghiệm giảm lượng dùng: Nếu đang uống trên 2 ly mỗi ngày, hãy cân nhắc giảm dần xuống mức khoảng 1 ly mỗi ngày hoặc uống cách ngày, vì tần suất tiêu thụ cao thường đi kèm tỷ lệ nổi mụn lớn hơn [1, 5].
  • Hạn chế đồ ngọt kèm sữa: Tránh kết hợp sữa với đường tinh luyện, si-rô, bánh ngọt hoặc ăn nhiều kem và sô-cô-la, bởi chế độ ăn có tải lượng đường huyết cao kích thích phản ứng sinh mụn rất mạnh [4, 6, 7, 8].
  • Cân nhắc giải pháp thay thế: Có thể thử nghiệm sữa hạt không đường hoặc bổ sung dinh dưỡng từ các nguồn thực phẩm nguyên phần lành mạnh khác để bảo đảm không bị thiếu hụt vi chất trong giai đoạn dậy thì.

Tóm lại, sữa bò có liên quan đến việc làm tăng tỷ số mắc mụn trứng cá thông qua tương tác nội tiết IGF-1 và tuyến bã nhờn, nhưng đây không phải là yếu tố duy nhất quyết định tình trạng mụn. Thay vì kiêng khem cực đoan làm ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất, giải pháp tối ưu là duy trì một chế độ ăn cân bằng, giảm tải lượng đường ngọt, theo dõi phản ứng của cơ thể và tìm kiếm tư vấn y tế khi tình trạng mụn không thuyên giảm.