Đậu nành và hormone tuổi dậy thì: Đâu là sự thật khoa học?

Nhiều bậc phụ huynh lo ngại việc cho con trai uống sữa đậu nành hoặc ăn các món từ đậu nành sẽ gây biến đổi giọng nói, kìm hãm sự nam tính hoặc dẫn đến hiện tượng nữ hóa tuyến vú. Quan niệm này bắt nguồn từ việc đậu nành chứa các hợp chất có cấu trúc tương tự nội tiết tố nữ, khiến không ít gia đình loại bỏ hoàn toàn thực phẩm này khỏi thực đơn của trẻ ở tuổi dậy thì.

Các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng nỗi sợ nữ hóa tuyến vú do ăn đậu nành ở bé trai tuổi dậy thì là thiếu căn cứ xác đáng trên người. Dù một số nghiên cứu ghi nhận đậu nành có thể liên quan đến việc khởi động dậy thì muộn hơn đôi chút, nhưng không có bằng chứng lâm sàng nào cho thấy tiêu thụ thực phẩm từ đậu nành bình thường làm phát triển ngực bất thường ở nam thanh thiếu niên.

Bản chất của phytoestrogen trong đậu nành

Đậu nành chứa nhóm hợp chất tự nhiên gọi là isoflavone, gồm genistein và daidzein ^[1]. Do có cấu trúc hóa học tương tự như hormone 17-beta-estradiol của cơ thể người, các chất này được xếp vào nhóm phytoestrogen (estrogen nguồn gốc thực vật) [4, 7].

Chính sự tương đồng này khiến nhiều người lầm tưởng ăn đậu nành sẽ làm tăng estrogen trong máu như dùng thuốc nội tiết. Tuy nhiên, isoflavone có khả năng gắn kết với thụ thể estrogen nhưng tạo ra phản ứng kép: vừa có tính chất tương tự estrogen, vừa có tính kháng estrogen tùy thuộc vào liều lượng và mô tiếp nhận ^[2].

Ở mức tiêu thụ dinh dưỡng thông thường, phytoestrogen không hoạt động mạnh mẽ như estrogen nội sinh của cơ thể người ^[2]. Việc quy đồng chất này với nội tiết tố nữ tổng hợp tạo ra tâm lý e ngại chưa đúng bản chất sinh học.

Nữ hóa tuyến vú: Nỗi lo thiếu căn cứ dịch tễ

Lo ngại phổ biến nhất của các phụ huynh là đậu nành làm phát triển mô tuyến vú ở nam giới tuổi dậy thì. Thực tế, không có dữ liệu dịch tễ học nào ghi nhận mối liên hệ giữa việc ăn đậu nành với chứng vú to ở nam thiếu niên.

Một nghiên cứu dài hạn kéo dài khoảng 4,5 năm trên khỉ cái đuôi dài ở độ tuổi dậy thì đã đánh giá việc tiêu thụ đạm đậu nành chứa lượng isoflavone tương đương người dùng 120 mg/ngày (tương đương khoảng 4 khẩu phần thực phẩm đậu nành mỗi ngày) so với đạm casein/lactalbumin thông thường ^[2]. Kết quả cho thấy chế độ ăn đậu nành không làm thay đổi các chỉ số tăng trưởng, tiến trình dậy thì, cũng như không làm thay đổi nồng độ estradiol và progesterone lưu hành ^[2].

Nghiên cứu trên cũng chỉ ra rằng việc tiếp xúc với đậu nành trước kỳ kinh nguyệt chỉ tạo ra tác động rất nhỏ đến sự biệt hóa mô tuyến vú khi trưởng thành chứ không làm tăng sinh tế bào biểu mô tuyến vú bất thường ^[2]. Trên động vật linh trưởng có đặc điểm nội tiết rất gần với người, đậu nành không gây rối loạn hay biến đổi bất thường ở mô ngực ^[2].

Nghiên cứu quy mô lớn trên trẻ em nói gì?

Bằng chứng rõ ràng nhất về tác động của đậu nành lên tuổi dậy thì ở người đến từ nghiên cứu đoàn hệ tại Trung Quốc công bố năm 2022 ^[3].

Nghiên cứu được thực hiện trên 4.781 trẻ em (gồm 2.152 bé gái và 2.629 bé trai) trong độ tuổi từ 6 đến 8 tuổi, được theo dõi dọc hàng năm để đánh giá các mốc phát triển sinh dục theo thang đo Tanner ^[3]. Các nhà khoa học đã đo lường tuổi bắt đầu phát triển tuyến vú (B2) hoặc bắt đầu tăng kích thước tinh hoàn (G2), cùng với tuổi có kinh nguyệt lần đầu hoặc vỡ giọng ^[3]. Ngoài ra, nồng độ equol bài tiết qua nước tiểu cũng được kiểm tra ở 1.311 trẻ ^[3].

Kết quả cho thấy ở cả bé trai và bé gái, lượng tiêu thụ đậu nành cao hơn có liên quan đến việc mốc dậy thì đến muộn hơn ^[3]. Cụ thể, tỷ số nguy cơ (HR) đối với mốc phát triển vú ở bé gái là 0,88 (khoảng tin cậy 95%: 0,80-0,96; p=0,02); đối với mốc có kinh lần đầu là 0,87 (p=0,01) ^[3]. Ở bé trai, tỷ số nguy cơ đối với mốc bắt đầu phát triển tinh hoàn là 0,91 (khoảng tin cậy 95%: 0,82-0,98; p=0,013) và đối với mốc vỡ giọng là 0,90 (khoảng tin cậy 95%: 0,82-0,9; p=0,02) ^[3].

Mối liên hệ này độc lập với lượng mỡ cơ thể trước dậy thì và lượng chất xơ trong khẩu phần ^[3]. Đáng chú ý, hiện tượng dậy thì muộn hơn biểu hiện rõ rệt hơn ở những trẻ có nồng độ chất chuyển hóa equol trong nước tiểu cao hoặc khẩu phần giàu chất xơ ngũ cốc ^[3]. Điều này cho thấy đậu nành không gây dậy thì sớm, càng không gây kích thích tăng trưởng tuyến vú bất thường ở bé trai.

Bằng chứng phòng thí nghiệm và sự khác biệt với thực tế

Nhiều lo lắng của công chúng thực chất bắt nguồn từ các thử nghiệm trên loài gặm nhấm sử dụng chiết xuất isoflavone liều rất cao [2, 8].

Năm 2019, một nghiên cứu trên 108 chuột cống trắng Wistar đực 30 ngày tuổi được cho uống hỗn hợp isoflavone (genistein và daidzein) liều thấp và liều cao liên tục trong 6 tuần ^[1]. Kết quả phân tích cho thấy liều thấp làm tăng estrogen tại tinh hoàn gây chậm dậy thì, trong khi liều cao duy trì môi trường estrogen liên tục làm ức chế tiết hormone kích thích tuyến yên và ức chế sản sinh testosterone ^[1].

Một nghiên cứu khác năm 2022 trên 42 chuột cống đực 3 tuần tuổi cũng cho dùng chiết xuất isoflavone với các liều 0,5 mg/kg, 5 mg/kg hoặc 50 mg/kg từ ngày thứ 23 đến ngày thứ 60 sau sinh ^[4]. Thử nghiệm ghi nhận isoflavone làm rối loạn trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn (HPT), làm giảm biểu hiện gen Lhb và Ar ở tuyến yên, giảm nồng độ testosterone và estradiol huyết thanh, dẫn đến tình trạng suy sinh dục tăng gonadotropin và trì hoãn dậy thì ở tất cả các nhóm can thiệp ^[4]. Một nghiên cứu năm 2014 trên chuột đực cũng ghi nhận đậu nành ức chế giải phóng hormone GnRH, LH và làm giảm đáng kể testosterone, gây chậm khởi động trục sinh dục ^[5].

Tuy nhiên, người đọc cần phân biệt rõ giữa việc cho động vật nhỏ uống chiết xuất hóa học tinh chế liều cao với việc con người dung nạp thực phẩm đậu nành tự nhiên trong bữa ăn. Động vật gặm nhấm chuyển hóa isoflavone rất khác với con người, và liều dùng trong các thí nghiệm này cao hơn nhiều lần so với khẩu phần ăn thông thường.

Tác động đa chiều từ các nghiên cứu khác

Bên cạnh các phát hiện về xu hướng làm chậm dậy thì, y văn vẫn ghi nhận những kết quả đa chiều cần xem xét cẩn trọng [1, 6].

Một số tài liệu đánh giá chỉ ra rằng việc sử dụng sữa công thức nguồn gốc đậu nành cho trẻ sơ sinh vẫn còn nhiều ý kiến trái chiều về nguy cơ ảnh hưởng lâu dài [1, 6]. Một báo cáo ghi nhận việc tiếp xúc nồng độ isoflavone cao trong máu có liên quan đến hiện tượng dậy thì sớm ở một nhóm bé gái Hàn Quốc ^[6]. Trong khi đó, một thử nghiệm năm 2022 trên chuột cái lại phát hiện tiếp xúc với genistein liều 10 mg/kg trong giai đoạn bú mẹ làm tăng tiết GnRH, LH, FSH và thúc đẩy mở âm đạo sớm, nhưng tiếp xúc ở giai đoạn sơ sinh hay sau cai sữa lại không gây biến đổi này ^[7].

Một số dữ liệu khác cho thấy tiêu thụ lượng lớn isoflavone có liên quan đến việc giảm số lượng tinh trùng ở nam giới thuộc các cặp đôi hiếm muộn, hoặc nghi vấn làm tăng tỷ lệ tật lỗ tiểu lệch thấp ở trẻ nam có mẹ ăn chay nhiều phytoestrogen khi mang thai ^[6]. Ngược lại, việc tiêu thụ hợp chất này trong giai đoạn trẻ thơ và thanh thiếu niên lại được ghi nhận có tiềm năng bảo vệ chống lại một số bệnh ung thư về sau, bao gồm ung thư vú ^[6].

Chính vì các kết quả còn mâu thuẫn giữa các thiết kế nghiên cứu và đối tượng thử nghiệm, các nhà khoa học nhấn mạnh cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn trước khi đưa ra các khuyến cáo khắt khe ^[8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù đậu nành an toàn trong chế độ ăn hàng ngày, một số đối tượng vẫn cần lưu ý liều lượng sử dụng.

Trẻ nhỏ có tiền sử rối loạn dậy thì hoặc chậm dậy thì nên được gia đình theo dõi chế độ dinh dưỡng cẩn thận. Theo các bác sĩ nhi khoa, khi trẻ có biểu hiện rối loạn dậy thì, việc tạm ngừng các thực phẩm có khả năng gây ảnh hưởng nội tiết hoặc thực phẩm từ đậu nành có thể được cân nhắc để đánh giá lâm sàng ^[5].

Những trẻ có cơ địa dị ứng đạm đậu nành, hoặc các gia đình có trẻ sơ sinh cần cân nhắc kỹ khi sử dụng sữa công thức từ đậu nành thay thế sữa mẹ, trừ khi có chỉ định trực tiếp từ chuyên gia y tế do không dung nạp dinh dưỡng khác [1, 6]. Khi trẻ có các dấu hiệu bất thường về phát triển sinh dục, cha mẹ nên đưa con đi khám chuyên khoa thay vì tự ý cắt giảm hoàn toàn các nhóm thực phẩm dinh dưỡng.

Cách dùng đậu nành hợp lý tuổi dậy thì

Đậu nành là nguồn cung cấp đạm thực vật dồi dào, giàu chất xơ và khoáng chất có lợi cho sự phát triển của trẻ vị thành niên.

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng mà không lo ngại xáo trộn nội tiết, phụ huynh nên cho trẻ sử dụng các món đậu nành truyền thống như đậu phụ, sữa đậu nành tươi, hoặc đậu nành luộc trong bữa ăn hàng ngày. Tránh lạm dụng các loại thực phẩm chức năng bổ sung isoflavone tinh chế hoặc đạm đậu nành cô lập liều cao cho trẻ đang phát triển.

Khẩu phần hợp lý là dùng xen kẽ 1 đến 2 khẩu phần đậu nành mỗi ngày, kết hợp cùng chế độ ăn đa dạng nguồn đạm từ thịt nạc, cá, trứng và rau củ quả. Chế biến đơn giản như nấu canh, hấp luộc sẽ giúp giữ trọn vẹn dinh dưỡng tự nhiên mà không nạp thêm nhiều chất béo có hại.

Đậu nành không gây nữ hóa tuyến vú ở bé trai tuổi dậy thì như lời đồn thổi phổ biến. Khi được sử dụng như một phần của chế độ ăn uống cân bằng, thực phẩm này hoàn toàn lành tính cho sự phát triển thể chất của trẻ.