Trả lời ngắn: Tuổi tác có thể đi kèm thay đổi về ham muốn, độ cương, bôi trơn hoặc thời gian cần để hưng phấn, nhưng tình dục và sự thân mật vẫn có thể là một phần có ý nghĩa của cuộc sống khi lớn tuổi. Thay đổi kéo dài hoặc gây khó chịu không nên mặc định là “do tuổi già”: bệnh tim mạch, đái tháo đường, đau, tâm trạng, mãn kinh, phẫu thuật và tác dụng phụ thuốc đều có thể góp phần [1, 2]. Dinh dưỡng cân bằng hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa và mạch máu nói chung; hiện không có một thực phẩm hay viên bổ sung nào được chứng minh khôi phục ham muốn cho mọi người. Rối loạn cương mới xuất hiện, đau hoặc chảy máu khi quan hệ, và triệu chứng kéo dài nên được trao đổi với nhân viên y tế.

Sức khỏe tình dục có một khuôn mẫu chung khi về già không?

Không. “Sức khỏe tình dục” bao gồm ham muốn, cảm giác gần gũi, hưng phấn, cương, bôi trơn, cực khoái và mức độ thoải mái; thay đổi ở một phần không nhất thiết kéo theo thay đổi ở tất cả phần còn lại. Một người có thể muốn thân mật nhưng gặp đau, hoặc hài lòng với đời sống tình dục dù tần suất thấp. NIA nhấn mạnh tình dục và sự thân mật có ý nghĩa khác nhau giữa từng người, từng mối quan hệ; không có tần suất quan hệ nào là chuẩn bắt buộc cho tất cả [1].

Ở nam giới, cương có thể cần nhiều kích thích hơn hoặc không duy trì được như trước; thỉnh thoảng khó cương chưa đủ để chẩn đoán rối loạn cương. Nếu vấn đề xảy ra lặp lại và ảnh hưởng cuộc sống, cần đánh giá thay vì tự quy kết tuổi tác. NIDDK liệt kê bệnh mạch máu, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận, rối loạn hormone, tổn thương thần kinh, một số thuốc và yếu tố tâm lý là những nguyên nhân có thể liên quan [2].

Ở phụ nữ sau mãn kinh, mô âm đạo có thể mỏng và kém đàn hồi hơn, thời gian bôi trơn tự nhiên dài hơn; khô hoặc đau khi thâm nhập có thể làm hoạt động tình dục không thoải mái. Đây là một nhóm triệu chứng có thể đánh giá và điều trị, không phải điều người bệnh buộc phải chịu đựng. Hướng xử trí phụ thuộc triệu chứng, tiền sử và ưu tiên cá nhân; hãy xem riêng bài về khô âm đạo sau mãn kinh và vai trò của dinh dưỡng [3].

Vì sao thay đổi sức khỏe có thể ảnh hưởng đến ham muốn hoặc chức năng?

Phản ứng tình dục chịu ảnh hưởng đồng thời của tuần hoàn, thần kinh, hormone, giấc ngủ, tâm trạng, đau, bệnh nền, thuốc và mối quan hệ. Vì vậy, một triệu chứng không chỉ ra duy nhất một nguyên nhân. Đái tháo đường lâu năm có thể ảnh hưởng mạch máu và thần kinh; bệnh tim mạch có thể làm giảm lưu lượng máu; viêm khớp hoặc đau mạn tính có thể khiến một số tư thế khó chịu. Lo âu về sức khỏe, trầm cảm, mất ngủ hoặc căng thẳng quan hệ cũng có thể làm giảm hứng thú [1, 2].

Thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn đôi khi góp phần gây khó cương, giảm ham muốn, khó đạt cực khoái hoặc khô âm đạo. NIA nêu một số nhóm thuốc huyết áp, thuốc chống trầm cảm, thuốc kháng histamine, thuốc an thần và thuốc điều trị một số bệnh thần kinh hoặc ung thư như những ví dụ cần trao đổi với bác sĩ [1]. Không tự ngừng, giảm liều hoặc đổi thuốc. Ghi lại thời điểm triệu chứng bắt đầu, thuốc mới được thêm hoặc thay đổi liều, rồi hỏi người kê đơn liệu có lựa chọn an toàn khác hay cách xử trí tác dụng phụ.

Rối loạn cương dai dẳng cũng có thể là dấu hiệu cần đánh giá sức khỏe tim mạch hoặc chuyển hóa. NIDDK cho biết ED có thể liên quan đến bệnh tim mạch, tăng huyết áp và đái tháo đường [2]. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ khuyến nghị không bỏ qua mối liên hệ này; tuy nhiên ED tự nó không xác nhận một người mắc bệnh tim hay dự báo chắc chắn biến cố tim mạch [4]. Hãy xem đây là lý do để trao đổi về các yếu tố nguy cơ phù hợp, không phải căn cứ để tự chẩn đoán.

Dinh dưỡng có thể hỗ trợ sức khỏe tình dục theo cách nào?

Dinh dưỡng hữu ích nhất khi góp phần chăm sóc sức khỏe tổng thể: lựa chọn đa dạng rau quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, các nguồn đạm phù hợp và chất béo không bão hòa; đồng thời hạn chế kiểu ăn thường xuyên giàu thực phẩm siêu chế biến, đồ uống có đường và rượu bia quá mức. Cách ăn này có thể hỗ trợ kiểm soát những yếu tố nguy cơ như đường huyết, huyết áp và cân nặng, vốn có liên hệ với sức khỏe mạch máu. Đây không phải chế độ điều trị tức thời cho rối loạn cương hoặc ham muốn thấp.

NIDDK khuyên người bị ED ưu tiên mô hình ăn lành mạnh có lợi cho nguy cơ đái tháo đường, bệnh tim và béo phì; cơ quan này lưu ý bằng chứng dinh dưỡng cần được hiểu trong bối cảnh sức khỏe tổng thể [5]. Một mô hình ăn như Địa Trung Hải có thể là lựa chọn thực tế cho nhiều người, nhưng kết quả nghiên cứu về một nhóm người hoặc một bệnh nền không chứng minh rằng món ăn cụ thể sẽ cải thiện đời sống tình dục của từng cá nhân. Bài chế độ ăn Địa Trung Hải và sức khỏe tình dục sau mãn kinh bàn sâu hơn về phạm vi bằng chứng ở nhóm phụ nữ sau mãn kinh.

Nếu đã được chẩn đoán thiếu vi chất, điều trị thiếu hụt theo hướng dẫn có thể cần thiết cho sức khỏe nói chung. Nhưng bổ sung kẽm, testosterone, DHEA, thảo dược hoặc sản phẩm gắn nhãn “tăng sinh lý” khi chưa xác định nguyên nhân không phải giải pháp mặc định. Liều cao có thể gây tác dụng bất lợi hoặc tương tác với thuốc; sản phẩm quảng cáo cho chức năng tình dục cũng có thể không phản ánh đúng thành phần. Hãy cho bác sĩ hoặc dược sĩ biết mọi sản phẩm đang dùng, nhất là khi có bệnh tim, bệnh thận, dùng thuốc chống đông hoặc đang điều trị ung thư.

Không nên ép cân nhanh, nhịn ăn kéo dài hay loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm để cải thiện ham muốn. Nếu có đái tháo đường, bệnh thận, suy tim, ung thư hoặc đang dùng chế độ ăn điều trị, cách thay đổi khẩu phần cần cá thể hóa với nhóm chăm sóc sức khỏe. Dinh dưỡng có vai trò hỗ trợ; nó không thay thế đánh giá nguyên nhân và điều trị đã được chứng minh.

Một vài bước thực tế có thể thử

  • Nói rõ điều gì đang làm bạn khó chịu. Có thể là giảm ham muốn, khó cương, khô đau, thay đổi cực khoái hoặc lo ngại lây nhiễm. Gọi đúng triệu chứng giúp cuộc trao đổi với bác sĩ cụ thể hơn.
  • Trao đổi với bạn tình nếu bạn muốn. Chọn thời điểm thoải mái để chia sẻ điều gì dễ chịu, điều gì gây đau hoặc áp lực. Sự thân mật không chỉ giới hạn ở một hình thức hoạt động tình dục.
  • Xem lại bệnh nền, giấc ngủ và thuốc cùng chuyên gia. Không ngừng thuốc đang kê đơn. Bác sĩ có thể cân nhắc nguyên nhân, xét nghiệm phù hợp hoặc chuyển khám chuyên khoa.
  • Chọn vận động và bữa ăn bền vững. Hoạt động thể lực phù hợp khả năng, chế độ ăn cân bằng, không hút thuốc và hạn chế rượu quá mức hỗ trợ sức khỏe toàn thân; không có cam kết rằng các bước này sẽ chữa khỏi triệu chứng tình dục.
  • Dùng biện pháp giảm khó chịu phù hợp sau tư vấn. Với khô âm đạo, chất bôi trơn hoặc dưỡng ẩm âm đạo có thể phù hợp với một số người; triệu chứng kéo dài, tái diễn hoặc có chảy máu cần được khám để loại trừ nguyên nhân khác. Với tiền sử ung thư nhạy cảm hormone, trao đổi chuyên khoa trước khi dùng sản phẩm hormone tại chỗ.
  • Tiếp tục quan tâm đến phòng ngừa bệnh lây truyền qua đường tình dục. Mãn kinh, lớn tuổi hoặc không còn nguy cơ mang thai không loại bỏ nguy cơ STI. CDC khuyến nghị chọn xét nghiệm theo nguy cơ và hoàn cảnh cụ thể; nên trao đổi với nhân viên y tế về bạn tình mới, nhiều bạn tình, triệu chứng hoặc phơi nhiễm [6].

Khi nào nên đi khám?

Hẹn khám nếu khó cương lặp lại, ham muốn giảm gây lo lắng, đau khi quan hệ, khô âm đạo kéo dài, khó đạt cực khoái mới xuất hiện, hoặc triệu chứng bắt đầu sau khi đổi thuốc. Đi khám sớm khi đau vùng sinh dục dai dẳng, có tổn thương hoặc tiết dịch bất thường, tiểu buốt, chảy máu sau mãn kinh hay chảy máu sau quan hệ. Những dấu hiệu này có nhiều nguyên nhân và cần đánh giá, không thể phân biệt chỉ bằng chế độ ăn.

Nếu xuất hiện đau ngực, khó thở, ngất hoặc triệu chứng thần kinh đột ngột trong lúc hoạt động tình dục, dừng hoạt động và liên hệ cấp cứu. Người có bệnh tim nên hỏi bác sĩ khi nào hoạt động tình dục an toàn theo tình trạng cụ thể. Không tự dùng thuốc cương dương hoặc thuốc bổ sung nếu chưa kiểm tra tương tác và bệnh nền.

Khi trao đổi, bạn có thể nói: “Tôi nhận thấy thay đổi này từ khoảng thời gian…; nó ảnh hưởng đến…; gần đây tôi bắt đầu hoặc đổi liều thuốc…; có lựa chọn nào an toàn để đánh giá và cải thiện không?” NIA khuyến khích người lớn tuổi nêu trực tiếp lo ngại về tình dục, bệnh và thuốc trong buổi khám [7]. Câu hỏi cụ thể giúp việc trao đổi bớt ngại ngùng và tập trung vào điều bạn cần.

Kết luận

Sức khỏe tình dục khi lớn tuổi khác nhau ở mỗi người. Dinh dưỡng tốt hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa và mạch máu nhưng không phải thuốc tăng ham muốn hay điều trị mọi dạng rối loạn tình dục. Đừng tự chẩn đoán qua tuổi, cũng đừng tự ngừng thuốc hoặc dùng thực phẩm bổ sung quảng cáo. Triệu chứng kéo dài, đau, chảy máu sau mãn kinh hoặc rối loạn cương mới xuất hiện là lý do hợp lý để tìm đánh giá chuyên môn.

Nguồn tham khảo

Các nguồn dưới đây được dùng để biên soạn bài; nội dung tổng hợp không thay thế đánh giá y khoa cá nhân.