Trẻ tuổi dậy thì ăn chay trường có bị chậm phát triển thể chất?

Xu hướng ăn chay trường (thuần chay) đang tăng nhanh ở nhiều gia đình vì lý do sức khỏe, đạo đức hoặc tôn giáo, kéo theo việc nhiều trẻ bước vào tuổi dậy thì cũng ăn theo thực đơn không thịt cá của cha mẹ ^{[1] [2]}. Nhiều phụ huynh băn khoăn liệu việc cắt bỏ hoàn toàn đạm động vật ở giai đoạn trẻ "lớn nhanh như thổi" có làm con lùn đi hay dậy thì muộn.

Câu trả lời ngắn gọn là: Trẻ tuổi dậy thì ăn thuần chay vẫn có thể phát triển chiều cao và cân nặng bình thường, nhưng chỉ khi thực đơn được lên kế hoạch cực kỳ bài bản và có bổ sung vi chất đúng cách ^[3]. Ngược lại, một chế độ ăn chay tự phát, thiếu tính toán sẽ đẩy trẻ vào nguy cơ cao thiếu hụt vitamin B12, sắt và kẽm — những dưỡng chất then chốt cho sự phát triển thể chất và giới tính ^{[4] [1]}.

Tại sao tuổi dậy thì dễ "hụt hơi" khi ăn thuần chay?

Trẻ em và đặc biệt là thanh thiếu niên ở tuổi dậy thì đang trải qua giai đoạn tăng trưởng bứt phá, do đó cơ thể cần nhiều năng lượng và dưỡng chất trên mỗi kg trọng lượng cơ thể hơn so với người trưởng thành ^[1]. Nhu cầu cao này nhằm đảm bảo tốc độ lớn bình thường cũng như sự hoàn thiện của hệ thần kinh, hệ nội tiết và hệ miễn dịch ^[1].

Tuy nhiên, thực phẩm có nguồn gốc thực vật thường có mật độ năng lượng và mật độ một số vi chất dinh dưỡng thấp hơn so với chế độ ăn có thịt cá ^[1]. Điều này có nghĩa là để nạp đủ mức năng lượng và dưỡng chất khuyến nghị, trẻ vị thành niên ăn chay phải ăn một khối lượng thức ăn lớn hơn rất nhiều ^[1]. Đây là thách thức lớn đối với trẻ nhỏ có dung tích dạ dày hạn chế lẫn trẻ dậy thì vốn có nhu cầu dinh dưỡng tăng vọt ^[1].

Không chỉ dừng ở cân nặng và chiều cao, sự phát triển nhận thức thần kinh và vận động tâm thần của trẻ nhỏ cũng như thanh thiếu niên đều chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ nguồn cung, số lượng và chất lượng dinh dưỡng ^[5]. Khi chế độ thuần chay không cung cấp đủ các vi chất thiết yếu, sự thiếu hụt này có thể gây ra các rối loạn phát triển nghiêm trọng, thậm chí đôi khi không thể phục hồi nếu bắt đầu từ quá sớm ^{[6] [5]}.

"Bộ ba" vitamin B12, sắt, kẽm quyết định gì ở tuổi dậy thì?

Trong danh sách các vi chất dễ thiếu hụt nhất khi trẻ bỏ hoàn toàn thực phẩm động vật, vitamin B12 (cobalamin), sắt và kẽm là ba cái tên đáng báo động hàng đầu ^{[4] [1]}. Mỗi vi chất này đảm nhận một mắt xích không thể thay thế trong cơ thể đang lớn.

Thứ nhất, vitamin B12 đóng vai trò bắt buộc trong quá trình tạo hồng cầu (tế bào máu đỏ) và duy trì chức năng hoạt động của hệ thần kinh ^[1]. Các thực đơn thuần chay tự nhiên không thể cung cấp đủ vitamin B12 cho cơ thể ^[2].

Thứ hai, kẽm là khoáng chất trực tiếp tham gia vào quá trình tăng trưởng thể chất và phát triển giới tính ở tuổi dậy thì ^[1]. Thiếu kẽm trong giai đoạn này ảnh hưởng thẳng đến đà lớn và sự trưởng thành sinh học của trẻ ^[1].

Thứ ba, sắt là nguyên liệu cốt lõi tạo máu, nhưng tỷ lệ thiếu sắt ở trẻ em và thanh thiếu niên ăn chay hoặc thuần chay lại ở mức cao ^[1]. Bên cạnh bộ ba này, trẻ ăn thuần chay còn đối mặt với nguy cơ thiếu canxi (cần cho sự phát triển khung xương), i-ốt (cần cho phát triển thể chất và thần kinh), vitamin D và axit béo omega-3 (duy trì chức năng thần kinh và thị lực) ^{[1] [5]}.

Nghiên cứu khoa học nói gì về trẻ ăn chay?

Để đánh giá khách quan tác động của chế độ ăn thực vật lên trẻ em, một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 đã phân tích dữ liệu từ 30 nghiên cứu thực hiện trong giai đoạn 2000 đến 2022 trên trẻ em và thanh thiếu niên từ 2 đến 18 tuổi ^[4]. Trong đó có 15 nghiên cứu ở nhóm 2-5 tuổi, 24 nghiên cứu ở nhóm 6-12 tuổi và 11 nghiên cứu ở nhóm tuổi dậy thì 13-18 tuổi ^[4].

Kết quả đối chiếu với ngưỡng tham chiếu dinh dưỡng cho thấy trẻ ăn chế độ dựa trên thực vật (gồm ăn chay có trứng sữa và ăn thuần chay) có nguy cơ nạp không đủ vitamin B12, sắt và kẽm ^[4]. Đáng chú ý, ngay cả nhóm trẻ ăn thịt cũng có nguy cơ thiếu folate, vitamin E và ăn không đạt chuẩn chất xơ hay chất béo lành mạnh; trong khi nguy cơ thiếu vitamin D và canxi xuất hiện ở tất cả các nhóm chế độ ăn ^[4]. Tác giả lưu ý dữ liệu hiện tại vẫn còn hạn chế và cần thêm các nghiên cứu xác thực sâu hơn ^[4].

Một nghiên cứu tổng quan khác công bố năm 2021 cũng ghi nhận những con số cụ thể về tình trạng thiếu máu, thiếu sắt ở trẻ em và thanh thiếu niên ăn chay hoặc thuần chay ^[1]. Tỷ lệ trẻ có nồng độ ferritin (chỉ số dự trữ sắt trong cơ thể) thấp dao động từ 4,3% đến 73%, và tỷ lệ có nồng độ hemoglobin (huyết sắc tố) thấp dao động từ 0% đến 47,5% ^[1].

Về mặt tăng trưởng hình thể, một phân tích tài liệu công bố năm 2021 đánh giá lượng calo, đạm, sắt, canxi, vitamin D, B12 và folate ở trẻ ăn thuần chay ^[3]. Kết quả cho thấy ngoại trừ một tỷ lệ nhỏ các trường hợp ngoại lệ, đa số trẻ ăn thuần chay vẫn có sự tăng trưởng bình thường về chiều cao, cân nặng và ít bị béo phì hơn ^[3].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2021 này chỉ ra giới hạn lớn: có rất ít bằng chứng cho thấy trẻ ăn thuần chay tự nhận đủ tất cả các dưỡng chất khảo sát từ thức ăn, và giới khoa học vẫn chưa rõ có bao nhiêu phần trăm gia đình thực sự áp dụng được một thực đơn "lên kế hoạch tốt" ^[3]. Hơn nữa, dữ liệu về 5 dưỡng chất quan trọng khác gồm omega-3, kẽm, i-ốt, selen ở trẻ thuần chay vẫn đang bị bỏ ngỏ, cản trở việc đưa ra kết luận cuối cùng ^[3].

Đối với nhóm trẻ nhỏ hơn ở giai đoạn ăn dặm (từ 6 tháng đến 2-3 tuổi), một tổng quan hệ thống năm 2022 (đăng ký mã PROSPERO CRD 42021273592) khẳng định vì lý do đạo đức, không có nghiên cứu can thiệp nào dám thử nghiệm cho trẻ ăn chay không bổ sung vi chất để xem hậu quả ^[7]. Dựa trên các bằng chứng hiện có, chế độ ăn chay và thuần chay trong thời kỳ ăn dặm chưa được chứng minh là an toàn, đồng thời mang nguy cơ cao gây thiếu hụt vi chất nghiêm trọng và làm chậm tăng trưởng khi so sánh với chế độ ăn tạp lành mạnh như chế độ ăn Địa Trung Hải ^[7].

Lợi ích, giới hạn và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều phụ huynh cho con ăn thuần chay từ sớm vì tin rằng cách này giúp phòng ngừa bệnh tật về sau. Thực tế, các nghiên cứu chủ yếu thực hiện ở người trưởng thành cho thấy chế độ ăn giàu thực vật giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính như béo phì, tiểu đường tuýp 2, bệnh tim mạch và một số bệnh ung thư ^[5]. Ở trẻ em, lợi ích ghi nhận được là giảm tỷ lệ thừa cân, béo phì và lượng chất xơ, chất béo nạp vào có xu hướng tốt hơn nhóm ăn thịt ^{[4] [3]}.

Dù vậy, một hiểu lầm phổ biến là gán ghép lợi ích của người lớn cho trẻ đang lớn. Báo cáo năm 2020 nhấn mạnh chưa có bằng chứng rõ ràng nào cho thấy việc bắt đầu ăn thuần chay từ thời thơ ấu sẽ mang lại lợi ích sức khỏe lâu dài vượt trội ^[5]. Ở nhóm trẻ từ 6 tháng đến 2-3 tuổi, cũng không có dữ liệu nào chứng minh ăn chay hay thuần chay giúp bảo vệ trẻ khỏi các bệnh truyền nhiễm ^[7].

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là tin rằng "chỉ cần ăn đa dạng rau củ, các loại hạt và uống sữa hạt là đủ chất". Một nghiên cứu năm 2019 xây dựng hệ thống quy đổi thực phẩm cho trẻ em và thanh thiếu niên ăn thuần chay cho thấy: ngay cả khi tính toán khẩu phần mỗi ngày cực kỳ chi tiết để đạt ít nhất 90% nhu cầu khuyến nghị về đạm, sắt, kẽm, canxi và omega-3, thì thực đơn đó vẫn không thể cung cấp đủ vitamin B12 và vitamin D ^[2]. Các loại sữa hạt hay ngũ cốc ăn sáng có tăng cường vi chất chỉ cung cấp một lượng dao động thất thường, không đủ thay thế viên uống bổ sung B12 ^[2].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi áp dụng chế độ thuần chay?

Hiện nay, quan điểm giữa các tổ chức y tế về độ an toàn của chế độ ăn thuần chay theo độ tuổi vẫn còn khác biệt: Hiệp hội Dinh dưỡng Hoa Kỳ và một số hiệp hội khác cho rằng chế độ thuần chay được lên kế hoạch tốt là phù hợp cho mọi lứa tuổi, trong khi một số hướng dẫn khác khuyên nên tránh áp dụng cho trẻ nhỏ ^{[1] [2]}.

Nhóm cần thận trọng tuyệt đối là trẻ sơ sinh, trẻ đang trong giai đoạn ăn dặm, trẻ mới biết đi và trẻ mẫu giáo ^{[8] [7]}. Ở lứa tuổi này, tốc độ tăng trưởng và phát triển thần kinh diễn ra mạnh mẽ nhất, trong khi dung tích dạ dày của trẻ rất nhỏ, thức ăn thuần chay lại ít calo nên trẻ rất dễ rơi vào cảnh thiếu năng lượng, thiếu đạm và suy dinh dưỡng thể thấp còi hoặc nhẹ cân ^{[6] [8] [7]}.

Nhóm thứ hai là trẻ bước vào tuổi dậy thì có nhu cầu năng lượng và vận động thể chất cao ^{[1] [2]}. Dù hậu quả thiếu chất ở trẻ lớn và thanh thiếu niên có thể ít nguy kịch hơn so với trẻ sơ sinh, tình trạng thiếu hụt vi chất vẫn xảy ra khá phổ biến và bắt buộc phải được dự phòng ^[6].

Nhóm thứ ba là các gia đình ăn chay theo truyền thống, tôn giáo hoặc đạo đức nhưng khép kín với các tiếp cận y học hiện đại và từ chối dùng thực phẩm chức năng bổ sung vi chất ^{[1] [3]}. Nếu trẻ có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị, phụ huynh tuyệt đối không tự ý cắt giảm nhóm chất mà phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Cách áp dụng thực tế để trẻ dậy thì ăn chay không thiếu chất

Nếu gia đình và trẻ tuổi dậy thì lựa chọn chế độ ăn thuần chay, nguyên tắc sống còn là không được ăn theo cảm tính mà phải có sự hướng dẫn, giáo dục dinh dưỡng và theo dõi định kỳ từ nhân viên y tế hoặc chuyên gia dinh dưỡng ^{[6] [1]}.

Về việc bổ sung vi chất, Nhóm Gan mật, Tiêu hóa và Dinh dưỡng Nhi khoa Pháp ngữ (GFHGNP) năm 2019 cùng nhiều nghiên cứu khác khuyến cáo:

• Vitamin B12: Luôn luôn bắt buộc phải bổ sung bằng chế phẩm riêng cho mọi trẻ em và thanh thiếu niên ăn thuần chay, không phụ thuộc vào lượng thực phẩm ăn vào ^{[6] [2] [5]}.
• Vitamin D: Luôn cần thiết bổ sung, đặc biệt phải tính đến khi trẻ ít có điều kiện tiếp xúc với ánh nắng mặt trời ^{[6] [2]}.
• Sắt, kẽm, canxi, i-ốt và DHA (omega-3): Cần được bác sĩ đánh giá và chỉ định bổ sung tùy theo tình trạng xét nghiệm và khẩu phần thực tế của từng trẻ ^{[6] [5]}.

Về cách tổ chức bữa ăn hàng ngày, phụ huynh cần tăng cường sự đa dạng của các nhóm thực phẩm thực vật ^[4]. Để khắc phục nhược điểm thức ăn thực vật nhanh no nhưng ít năng lượng, không nên giới hạn số bữa ăn trong ngày của trẻ mà cần chia thành nhiều bữa chính và bữa phụ giàu năng lượng ^[8]. Đồng thời, ưu tiên lựa chọn các thực phẩm và đồ uống thực vật đã được nhà sản xuất tăng cường (fortified) thêm canxi, sắt, kẽm và vitamin ^{[4] [3] [2]}.

Tóm lại, trẻ tuổi dậy thì ăn chay trường không đồng nghĩa với việc chắc chắn bị lùn hay chậm phát triển, nhưng ranh giới giữa một cơ thể khỏe mạnh và suy dinh dưỡng vi chất là rất mong manh ^{[3] [5]}. Chìa khóa để bảo vệ đà tăng trưởng của con nằm ở việc đa dạng hóa thực phẩm, chủ động dùng thực phẩm tăng cường vi chất, bắt buộc bổ sung vitamin B12 và kiểm tra sức khỏe định kỳ cùng bác sĩ ^{[4] [6] [2]}.