Khi họng bắt đầu đau rát, nhiều người vội vàng tìm các loại dung dịch sát khuẩn họng có sẵn trong tủ thuốc gia đình để súc miệng liên tục. Thói quen phổ biến này xuất phát từ mong muốn tiêu diệt nhanh vi khuẩn gây bệnh và làm sạch đờm nhớt. Tuy nhiên, cảm giác thường thấy ngay sau khi nhổ ra lại là một vệt rát buốt, kèm theo tình trạng khô cứng niêm mạc họng nặng nề hơn trước.

Câu trả lời ngắn gọn: Súc miệng bằng nước súc miệng chứa cồn khi họng đang viêm chắc chắn sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng khô rát và gây tổn thương niêm mạc. Nghiên cứu khoa học cho thấy cồn trong dung dịch vệ sinh miệng làm mất nước tế bào biểu mô, tăng bong tróc bề mặt và có thể gây kích ứng nghiêm trọng tại các vùng mô vốn đang bị tổn thương [1], [2].

Cồn tác động thế nào lên niêm mạc họng đang tổn thương?

Bình thường, lớp niêm mạc bao phủ khoang miệng và hầu họng luôn được bảo vệ bởi một màng chất nhầy tự nhiên ẩm ướt. Lớp màng này đóng vai trò như một tấm đệm chắn ngăn vi khuẩn xâm nhập vào các mô sâu hơn. Khi xảy ra viêm họng, các mô này trở nên sung huyết, mỏng manh và rất nhạy cảm.

Nghiên cứu về cơ chế tác động của các sản phẩm súc miệng chỉ ra rằng cồn trong công thức có tính chất làm khô và hút nước của lớp niêm mạc miệng [1]. Tác động khử nước này thúc đẩy tốc độ bong tróc của các tế bào biểu mô trên bề mặt [1]. Khi lớp bảo vệ bề mặt bị bong ra ồ ạt, những đầu dây thần kinh cảm giác và mô đệm bên dưới bị phơi bày trực tiếp trước môi trường khắc nghiệt, dẫn đến cảm giác bỏng rát dữ dội.

Bên cạnh đó, việc bong tróc tế bào biểu mô quá mức còn để lại các mảnh vụn protein dồi dào [1]. Hệ vi khuẩn phân giải protein tại chỗ sẽ nhanh chóng phân hủy các mảnh tế bào chết này, sinh ra các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi (VSC) [1]. Hậu quả gián tiếp là sự tích tụ cặn bẩn, tạo thành bựa lưỡi và sỏi amidan nhiều hơn chứ không hề làm sạch vùng hầu họng như lầm tưởng [1].

Bằng chứng khoa học về nguy cơ kích ứng và tổn thương tế bào

Mối liên hệ giữa nồng độ cồn trong nước súc họng và phản ứng có hại trên biểu mô đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu y khoa lâm sàng lẫn tiền lâm sàng.

Một báo cáo ca bệnh ghi nhận việc lạm dụng dung dịch súc miệng chứa nồng độ cồn cao lên tới 70% đã dẫn đến loét niêm mạc miệng lan rộng và nghiêm trọng [2]. Bệnh nhân trong trường hợp này đã sử dụng trực tiếp dung dịch không pha loãng (thay vì tỷ lệ khuyến cáo 1 phần thuốc với 5 phần nước) để cố gắng trị nhiễm khuẩn [2]. Mỗi lần súc miệng, người bệnh đều cảm nhận rõ cảm giác bỏng rát và sau đó xuất hiện những tổn thương niêm mạc nghiêm trọng [2]. Sau khi ngừng sử dụng nước súc miệng này, tình trạng vết thương mới dần hồi phục sau 48 giờ khi được điều trị hỗ trợ [2].

Không chỉ gây bỏng rát bề mặt, cồn trong nước súc miệng còn tác động sâu tới cấp độ tế bào. Một nghiên cứu lâm sàng đánh giá trên 107 người khỏe mạnh được chia thành ba nhóm: nhóm đối chứng không dùng nước súc miệng (33 người), nhóm dùng nước súc miệng chứa 26% cồn trong 30 ngày với tần suất 2 lần/ngày, mỗi lần 30 giây (38 người), và nhóm dùng nước súc miệng không cồn (36 người) [3].

Kết quả kiểm tra tế bào biểu mô niêm mạc má cho thấy nhóm dùng dung dịch chứa 26% cồn có sự gia tăng đáng kể các bất thường nhân tế bào so với hai nhóm còn lại [3]. Cụ thể, tần suất xuất hiện vi nhân, chồi nhân, hiện tượng tiêu nhân, vỡ nhân và đặc nhiễm sắc chất tăng cao có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [3]. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng những biến đổi hình thái này phản ánh trực tiếp tình trạng tổn thương vật chất di truyền (DNA) của tế bào niêm mạc do tiếp xúc với cồn [3].

Ngoài ra, một nghiên cứu in vitro so sánh khả năng tạo acetaldehyde giữa các bệnh nhân ung thư đường hô hấp trên và nhóm chứng [4]. Khi ủ dịch rửa khoang miệng với nồng độ ethanol từ 0 đến 44 mM ở 37 độ C trong 1 giờ, vi khuẩn khoang miệng đã oxy hóa ethanol thành acetaldehyde - một chất có hoạt tính độc tính cao [4]. Lượng acetaldehyde sinh ra tăng dần theo nồng độ ethanol ở cả hai nhóm và ở nhóm bệnh nhân có nồng độ cao hơn đáng kể so với nhóm chứng (p < 0,01) [4].

Lợi ích có điều kiện và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Mặc dù cồn gây kích ứng trên mô tổn thương, y văn khoa học không phủ nhận hoàn toàn vai trò của các sản phẩm chứa cồn trong chăm sóc răng miệng hàng ngày. Một bài tổng quan y khoa nhấn mạnh rằng nước súc miệng chứa cồn vẫn mang lại hiệu quả tốt trong việc kiểm soát mảng bám vi khuẩn và phòng ngừa viêm nướu khi được dùng theo đúng chỉ dẫn của nhà sản xuất hoặc nha sĩ [5].

Tuy nhiên, bài tổng quan này cũng lưu ý rõ một tác dụng không mong muốn thường gặp là cảm giác bỏng rát, đồng thời xếp những người đang có sẵn tổn thương niêm mạc vào nhóm chống chỉ định sử dụng [5]. Do đó, lợi ích diệt khuẩn của cồn chỉ phát huy an toàn trên nền mô hoàn toàn khỏe mạnh, không áp dụng cho trường hợp đang đau họng hay trầy xước niêm mạc [5].

Về mối liên hệ lâu dài giữa dung dịch cồn và các bệnh lý nghiêm trọng hơn, các dữ liệu dịch tễ học hiện vẫn còn nhiều tranh cãi [6], [5]. Một số ghi nhận ca bệnh đơn lẻ từng phát hiện 10 trong số 11 bệnh nhân ung thư biểu mô vảy vùng đầu mặt cổ không hút thuốc, không uống rượu từng có thói quen súc miệng nhiều bằng sản phẩm chứa 25% cồn [6]. Tuy nhiên, các khảo sát khác không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa nhãn hiệu nước súc miệng với ung thư miệng hay loạn sản biểu mô [6]. Mức độ tiếp xúc ethanol từ việc súc miệng thực tế thấp hơn rất nhiều so với hành vi uống rượu trực tiếp (vốn làm tăng rõ rệt nguy cơ khi vượt ngưỡng 1,5 lít rượu vang mỗi ngày) [6].

Đáng chú ý, một nghiên cứu bệnh chứng phân tích nguy cơ ung thư biểu mô tế bào vảy vùng đầu và cổ (HNSCC) gợi ý rằng nước súc miệng có thể làm thay đổi hệ vi sinh vật khoang miệng bất kể sản phẩm đó có chứa cồn hay không [7]. Các hoạt chất kháng khuẩn mạnh như cetylpyridinium chloride (CPC) 0,05%, chlorhexidine gluconate, thymol hay menthol đều có khả năng làm giảm vi khuẩn gram âm hoặc thay đổi tính đa dạng vi sinh [7]. Sự mất cân bằng hệ vi khuẩn và dung nạp miễn dịch này được xem là một yếu tố cần nghiên cứu thêm, cho thấy nguy cơ không chỉ nằm riêng ở dung môi cồn [7].

Những hiểu lầm phổ biến khi bị đau họng

Nhiều người bệnh vẫn giữ quan niệm rằng "dung dịch càng cay, càng rát thì sát trùng càng mạnh". Thực chất, vị cay rát nồng gắt phần lớn do cồn nồng độ cao hoặc tinh dầu kích thích thần kinh cảm giác, hoàn toàn không phản ánh tốc độ phục hồi của biểu mô. Cồn nồng độ cao gây kích ứng mạnh, trực tiếp làm chậm quá trình tự chữa lành của các tế bào niêm mạc vùng hầu họng đang sung huyết [1], [2].

Một lầm tưởng khác là cứ dung dịch không chứa cồn thì tuyệt đối không gây kích ứng. Trong một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn II kéo dài 3 tháng sử dụng dung dịch súc miệng keo ong 5% không chứa cồn, các nhà khoa học vẫn ghi nhận có trường hợp báo cáo cảm giác nóng rát khi sử dụng [8]. Nguyên nhân được xác định là do nồng độ hoạt chất tự nhiên đậm đặc tạo hương vị quá mạnh chứ không phải do tổn thương niêm mạc [8]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận cảm giác khô ráp miệng ở một số người dùng chủ yếu bắt nguồn từ việc uống không đủ nước hàng ngày, và triệu chứng đã biến mất hoàn toàn khi người tham gia bù đủ lượng nước cho cơ thể [8].

Ai tuyệt đối nên tránh nước súc miệng chứa cồn?

Dựa trên các khuyến cáo và cảnh báo từ các phân tích y khoa, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh dùng dung dịch súc miệng có cồn:

  • Người đang bị viêm họng cấp, đau rát cổ họng, loét miệng: Cồn sẽ làm mất nước tế bào, gây cảm giác bỏng rát khó chịu và làm vết trợt loét lâu lành hơn [1], [2], [5].
  • Trẻ nhỏ: Đối tượng có phản xạ nuốt chưa hoàn thiện, niêm mạc họng còn rất mỏng manh và nhạy cảm [5].
  • Người có tiền sử nghiện rượu hoặc đang cai nghiện: Cần tránh tiếp xúc với ethanol dưới mọi hình thức sử dụng tại chỗ [5].
  • Người mắc chứng khô miệng mạn tính hoặc phụ nữ mãn kinh: Nhóm đối tượng này vốn có lưu lượng tuyến nước bọt suy giảm, cồn sẽ làm tăng nặng cảm giác khô khốc khó chịu [1], [8].

Hướng dẫn chăm sóc và súc họng đúng cách tại nhà

Để làm dịu cổ họng đang sưng viêm một cách an toàn mà không làm mất đi độ ẩm tự nhiên, người bệnh nên áp dụng các nguyên tắc khoa học sau:

  • Ưu tiên công thức không cồn: Khi mua nước súc miệng hoặc xịt họng hỗ trợ điều trị, hãy đọc kỹ nhãn thành phần để chọn loại không chứa ethanol [1]. Các hoạt chất như Cetylpyridinium Chloride (CPC), Hydrogen Peroxide hoặc Sodium Perborate đã được chứng minh là giải pháp an toàn, kháng khuẩn hiệu quả cho các rối loạn vùng hầu họng mà không cần đến cồn [1].
  • Tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn pha loãng: Nếu sử dụng các dung dịch sát khuẩn đậm đặc, phải pha loãng đúng tỷ lệ theo nhãn hướng dẫn trước khi ngậm [2]. Tuyệt đối không dùng trực tiếp dung dịch đậm đặc để súc họng vì có thể gây bỏng hoá chất niêm mạc [2].
  • Kỹ thuật khò họng an toàn: Chỉ ngậm dung dịch trong khoang miệng từ 30 giây đến 1 phút, ngửa cổ khò nhẹ để dung dịch tiếp xúc vùng hầu họng rồi nhổ bỏ hoàn toàn [3]. Không được nuốt dung dịch súc miệng.
  • Bù nước đầy đủ: Uống đủ nước ấm trong ngày là biện pháp căn bản giúp giữ ẩm tự nhiên cho niêm mạc đường hô hấp, giảm nhanh cảm giác khô thô ráp ở họng [8].

Cảm giác đau rát họng là tín hiệu báo động lớp niêm mạc đang tổn thương và cần được bảo vệ nâng niu thay vì "tẩy rửa" thô bạo. Nước súc miệng chứa cồn chỉ phù hợp cho mục đích vệ sinh mảng bám răng trên mô lành, hoàn toàn không thích hợp khi cổ họng đang viêm tấy. Hãy chọn các sản phẩm dịu nhẹ không cồn, duy trì thói quen uống đủ nước và tìm đến bác sĩ chuyên khoa nếu tình trạng đau họng kéo dài không thuyên giảm.