Áp lực phòng thi và những cơn đau thượng vị dồn dập

Cứ vào mỗi mùa thi học kỳ hoặc chuyển cấp, phòng y tế trường học và các bệnh viện lại ghi nhận số lượng lớn học sinh nhập viện vì những cơn đau bụng âm ỉ hoặc quặn thắt vùng thượng vị. Nhiều phụ huynh cho rằng con mình đau bụng do thói quen thức khuya, bỏ bữa hoặc ăn vặt không đúng giờ. Tuy nhiên, căn nguyên sâu xa lại bắt nguồn trực tiếp từ chính áp lực tâm lý thi cử đè nặng lên hệ tiêu hóa.

Cơn đau dạ dày xuất hiện dữ dội trong mùa thi thực chất là biểu hiện của chứng khó tiêu chức năng (Functional Dyspepsia - FD) hoặc rối loạn tương tác não - ruột (DGBI) [1], [2]. Căng thẳng tâm lý tác động trực tiếp lên trục não - ruột, gây rối loạn điều hòa thần kinh, kích thích bài tiết acid dịch vị, làm thay đổi vận động đường tiêu hóa và gia tăng sự nhạy cảm của các thụ thể cảm giác tại dạ dày [2], [3].

Chứng khó tiêu chức năng được phân loại là một rối loạn tái phát từng đợt, chiếm tỷ lệ phổ biến nhất trong số các nguyên nhân gây ra triệu chứng khó chịu ở vùng thượng vị và ống tiêu hóa trên [1]. Theo tiêu chuẩn chẩn đoán Rome, khó tiêu chức năng được định nghĩa là tình trạng xuất hiện một hoặc nhiều triệu chứng: no sớm, đầy trướng sau ăn, đau thượng vị hoặc cảm giác nóng rát thượng vị mà không tìm thấy bằng chứng tổn thương thực thể qua nội soi dạ dày [4].

Trục não - ruột: Đường truyền hai chiều giữa thần kinh và dạ dày

Để hiểu vì sao não căng thẳng lại khiến dạ dày tổn thương, y học hiện đại tập trung nghiên cứu trục não - ruột (gut-brain axis). Đây là hệ thống truyền thông tin hai chiều liên tục kết nối giữa hệ thần kinh trung ương và ống tiêu hóa [2].

Một mạng lưới thần kinh dày đặc liên kết chặt chẽ dạ dày với hệ thần kinh trung ương [5]. Thông qua mạng lưới này, các tín hiệu cảm xúc, lo âu và căng thẳng từ vỏ não có thể nhanh chóng tác động xuống các tế bào thần kinh ruột. Ngược lại, các biến đổi tại niêm mạc ruột cũng gửi tín hiệu phản hồi ngược lên hệ thần kinh trung ương [2], [6].

Căng thẳng tâm lý đã được xác định là yếu tố căn nguyên lớn làm bùng phát các triệu chứng rối loạn đường tiêu hóa chức năng thông qua sự mất điều hòa của trục não - ruột [1]. Các nghiên cứu ban đầu về rối loạn tương tác não - ruột chỉ ra rằng stress tâm lý can thiệp sâu sắc vào chức năng tiêu hóa, trực tiếp làm thay đổi vận động của ống tiêu hóa cũng như thúc đẩy quá trình bài tiết acid dạ dày và các enzyme tuyến tụy [2]. Cả căng thẳng cấp tính trong phòng thi lẫn căng thẳng mạn tính trong suốt giai đoạn ôn tập dài ngày đều điều biến các đường dẫn truyền thần kinh hướng tâm lẫn ly tâm nối liền ruột và não [6].

Kích thích tiết acid và suy giảm màng bảo vệ niêm mạc dạ dày

Khi học sinh đối mặt với áp lực điểm số, trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) bị kích hoạt mạnh mẽ [5]. Trục nội tiết này cùng với các sợi thần kinh giải phóng yếu tố giải phóng corticotropin (CRF) và các dây thần kinh nhạy cảm với capsaicin đóng vai trò trung gian chính điều hòa các tác động bảo vệ hoặc gây hại do hệ thần kinh trung ương chi phối lên niêm mạc dạ dày [5].

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2018 trên mô hình động vật mắc chứng khó tiêu chức năng đã chứng minh rằng yếu tố giải phóng corticotropin tại dạ dày (gastric CRF) là chất điều biến then chốt của trục não - ruột [1]. Khi chịu tác động của stress, sự biểu hiện của CRF tại dạ dày tăng cao và góp phần gây ra các triệu chứng khó tiêu chức năng thông qua cơ chế kích thích sự xâm nhập của tế bào mast (dưỡng bào) vào mô dạ dày [1]. Sự hoạt hóa các chức năng miễn dịch tại niêm mạc hoặc toàn thân này làm giải phóng các chất trung gian gây viêm, làm suy giảm tính toàn vẹn của màng nhầy [2].

Ở trạng thái sinh lý bình thường, niêm mạc dạ dày được bảo vệ bởi một mạng lưới bảo vệ nội sinh. Các chất bảo vệ bao gồm nitric oxide, prostaglandin và peptide liên quan đến gen calcitonin (CGRP) đóng vai trò là những chất hiệu ứng cuối cùng chịu trách nhiệm che chở niêm mạc trước tác động ăn mòn của acid dịch vị [5]. Tuy nhiên, một tổng quan nghiên cứu năm 2016 khảo sát 61 công trình khoa học đã chỉ ra rằng trạng thái căng thẳng làm mất cân bằng hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh và peptide như steroid, hormone giải phóng thyrotropin (TRH), melatonin, hydrogen sulfide và các peptide điều hòa cảm giác thèm ăn [5]. Khi acid dịch vị bị kích thích tiết ra ồ ạt trong khi các yếu tố bảo vệ niêm mạc bị suy yếu dưới tác động của stress, dạ dày sẽ xuất hiện cảm giác cồn cào, nóng rát và đau thắt dữ dội.

Tăng nhạy cảm nội tạng: Vì sao cùng lượng acid lại đau đớn hơn?

Một câu hỏi thường gặp là tại sao nhiều học sinh đi nội soi dạ dày không phát hiện vết loét nhưng vẫn than phiền đau đớn dữ dội khi bước vào phòng thi. Lời giải nằm ở cơ chế tăng tính nhạy cảm nội tạng (visceral hypersensitivity) do trục não - ruột bị biến đổi [3].

Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1991 đã tiến hành đánh giá phản ứng cảm giác và trương lực dạ dày nhằm tìm hiểu nguồn gốc triệu chứng của chứng khó tiêu chức năng [3]. Thử nghiệm được thực hiện trên 20 bệnh nhân khó tiêu chức năng và 20 người khỏe mạnh làm nhóm chứng [3]. Các nhà khoa học đã dùng thiết bị barostat điện tử để đo độ giãn cơ học và phản ứng cảm giác đau (theo thang điểm từ 0 đến 10) khi làm căng phồng dạ dày đẳng áp (n = 10 mỗi nhóm) hoặc khi chịu stress lạnh (n = 10 mỗi nhóm) [3].

Kết quả cho thấy khả năng dung nạp cơ học của dạ dày trước sự căng trướng ở nhóm bệnh nhân và nhóm chứng là hoàn toàn tương đương nhau, lần lượt đạt mức 52 ± 8 mL/mm Hg ở nhóm bệnh và 57 ± 6 mL/mm Hg ở nhóm chứng [3]. Tương tự, thử nghiệm stress lạnh cũng gây ra mức độ thư giãn dạ dày tương đồng giữa hai nhóm (độ thay đổi thể tích 145 ± 40 mL ở nhóm bệnh nhân so với 141 ± 42 mL ở nhóm chứng), điểm cảm nhận stress ở bàn tay (8,3 ± 0,4 so với 7,9 ± 0,4) cũng như phản ứng thần kinh tự chủ đều không có sự khác biệt có ý nghĩa [3].

Tuy nhiên, điểm khác biệt mang tính quyết định nằm ở ngưỡng cảm nhận đau. Khi thực hiện làm căng phồng dạ dày đẳng áp, bệnh nhân khó tiêu chức năng ghi nhận mức độ khó chịu vùng bụng trên cao hơn rất nhiều so với người khỏe mạnh, với điểm số cảm nhận đau trung bình là 4,7 ± 0,9 ở nhóm bệnh so với mức 1,1 ± 0,5 ở nhóm đối chứng (P < 0,005) [3]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng con đường cảm giác hướng tâm bất thường (biến đổi cảm nhận dạ dày) là cơ chế chủ đạo tạo ra triệu chứng ở bệnh nhân khó tiêu chức năng [3]. Khi học sinh căng thẳng thi cử, ngưỡng chịu đau của dạ dày bị hạ thấp nghiêm trọng, khiến lượng acid dịch vị thông thường cũng đủ kích hoạt các cơn đau quặn thắt dữ dội.

Vai trò của vi sinh vật đường ruột và các yếu tố đồng mắc

Nghiên cứu về các rối loạn tương tác não - ruột những năm gần đây đã mở rộng ra vai trò của hệ vi sinh vật đường tiêu hóa. Hệ vi sinh vật đường ruột đóng vai trò then chốt trong việc điều biến trục não - ruột và kiểm soát nhiều chức năng của cơ thể [2]. Sự mất cân bằng hệ vi sinh vật dưới tác động của lối sống căng thẳng có thể làm thay đổi tính thấm và tính toàn vẹn của niêm mạc tiêu hóa, dẫn đến việc phóng thích các cytokine tiền viêm và tác động ngược trở lại chức năng não bộ [2].

Hệ thần kinh tự chủ (ANS) cũng giữ vai trò quan trọng trong việc liên kết các rối loạn chức năng tiêu hóa với các biểu hiện thần kinh khác như chứng đau nửa đầu (migraine) [7]. Sự tương tác đa yếu tố bao gồm các chất trung gian gây viêm, hệ vi sinh đường ruột, neuropeptide và con đường serotonin giải thích vì sao nhiều học sinh trong mùa thi vừa bị đau dạ dày dữ dội lại vừa kèm theo đau đầu hoặc buồn nôn [7]. Ngoài ra, vi khuẩn Helicobacter pylori cũng tham gia vào hệ miễn dịch bên cạnh trục não - ruột, làm tăng mật độ thụ thể serotonin và là nguyên nhân phổ biến khởi phát chứng khó tiêu chức năng [4].

Những hiểu lầm phổ biến khi bị đau dạ dày mùa thi

Nhiều gia đình thường mắc phải những quan niệm sai lầm trong việc xử lý các cơn đau bụng mùa thi của học sinh:

  • Cho rằng chỉ do ăn uống thất thường: Dù việc bỏ bữa hay ăn uống không đúng giờ có thể làm trầm trọng thêm triệu chứng, nhưng chính stress tâm lý và phản ứng thần kinh thể dịch mới là yếu tố khởi phát làm tăng tiết acid và gây co thắt dạ dày [2], [6].
  • Nghĩ rằng đau dữ dội ắt hẳn đã bị viêm loét dạ dày nặng: Cơn đau quặn vùng thượng vị hoàn toàn có thể xảy ra dữ dội do chứng khó tiêu chức năng và sự tăng nhạy cảm của các đường dẫn truyền cảm giác nội tạng mà không hề có bất kỳ tổn thương cấu trúc nào khi nội soi [3], [4].
  • Lạm dụng thuốc giảm tiết acid mà bỏ qua yếu tố tâm lý: Việc chỉ tập trung dùng thuốc trung hòa hay ức chế acid mà không can thiệp tình trạng căng thẳng thần kinh thường khiến bệnh nhanh chóng tái phát. Các can thiệp không dùng thuốc nhắm vào cơ chế stress trung ương đóng vai trò quan trọng trong điều trị rối loạn trục não - ruột [2], [6].

Ai nên thận trọng và khi nào cần can thiệp y tế?

Phụ huynh và học sinh cần đặc biệt cẩn trọng, không được chủ quan quy chụp mọi cơn đau bụng đều do stress tâm lý đơn thuần. Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế thăm khám ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu báo động: đau bụng dữ dội không dứt, sụt cân nhanh không rõ nguyên nhân, nôn ói liên tục, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc có triệu chứng nuốt nghẹn.

Đối với những trường hợp khó tiêu chức năng kháng trị, việc kiểm tra vi khuẩn H. pylori là rất cần thiết [4]. Bệnh nhân thất bại với các đợt điều trị thông thường có thể phải áp dụng phác đồ cứu vãn đặc hiệu bao gồm levofloxacin (250 mg), amoxicillin (1 g) và một thuốc ức chế bơm proton (PPI), dùng 2 lần mỗi ngày liên tục trong 2 tuần dưới sự chỉ định chặt chẽ của bác sĩ [4]. Ở một số bệnh nhân khó tiêu chức năng dai dẳng, việc bổ sung các thuốc tác động thần kinh như thuốc chống trầm cảm 3 vòng (TCAs) hoặc thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRIs) vào phác đồ điều trị chuẩn có thể mang lại đáp ứng tốt nhờ khả năng điều biến trục não - ruột [2], [4]. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc này mà không có hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa.

Giải pháp thực tế giúp xoa dịu dạ dày trong mùa thi

Để bảo vệ đường tiêu hóa và ổn định trục não - ruột trong giai đoạn thi cử căng thẳng, học sinh và phụ huynh có thể áp dụng các giải pháp khoa học:

  • Áp dụng các biện pháp can thiệp tâm lý: Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) và các phương pháp can thiệp không dùng thuốc nhắm vào cơ chế giảm căng thẳng trung ương đã được xác lập là phương pháp điều trị chuẩn mực cho các rối loạn tương tác não - ruột [2], [6]. Học sinh nên thực hành các bài tập hít thở sâu, thư giãn cơ hoặc thiền định ngắn từ 10 đến 15 phút mỗi ngày để hạ thấp hoạt tính của hệ thần kinh giao cảm.
  • Duy trì nhịp sinh học và dinh dưỡng hợp lý: Tránh thức trắng đêm ôn bài trước ngày thi. Cần ăn uống đúng giờ, chia nhỏ các bữa ăn để tránh làm dạ dày quá căng trướng đột ngột, hạn chế các chất kích thích niêm mạc như cà phê đậm đặc, nước tăng lực chứa nhiều caffeine hoặc đồ ăn quá cay nóng.
  • Xây dựng kế hoạch ôn tập khoa học: Phân bổ thời gian biểu hợp lý giúp giảm bớt cảm giác hoảng loạn và áp lực dồn dập, từ đó ngăn ngừa các đợt bùng phát hormone stress kích thích tiết acid dạ dày [1], [5].

Cơn đau dạ dày mùa thi là một minh chứng rõ ràng cho mối liên kết mật thiết giữa não bộ và hệ tiêu hóa. Nhận diện đúng căn nguyên trục não - ruột sẽ giúp học sinh và phụ huynh có hướng xử lý toàn diện, kết hợp hài hòa giữa chăm sóc dinh dưỡng và giải tỏa áp lực tâm lý để vượt qua kỳ thi an toàn.