Đau nửa đầu là chứng bệnh phổ biến khiến nhiều người khổ sở, chỉ đứng thứ hai sau đau đầu căng thẳng [1]. Nhiều người truyền tai nhau dùng tinh dầu thảo dược như dầu hoa tím thơm bôi ngoài da, massage vùng thái dương để giảm đau mà không cần lạm dụng thuốc tây.
Tuy nhiên, các tài liệu khoa học hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp chứng minh việc bôi ngoài da riêng lẻ dầu hoa tím thơm (Viola odorata) giúp cắt cơn đau nửa đầu. Dược liệu này có chứa hoạt chất giảm đau, an thần và đã được ghi nhận hiệu quả ngừa đau nửa đầu khi dùng đường uống kết hợp với thảo dược khác cùng thuốc điều trị [1].
Đặc tính sinh học và hoạt chất giảm đau của hoa tím thơm
Hoa tím thơm có tên khoa học là Viola odorata L., thuộc họ Hoa tím (Violaceae), có nguồn gốc từ châu Âu và châu Á, sau đó du nhập sang Bắc Mỹ và Úc [2]. Trong y học cổ truyền Ba Tư (Iran), loài cây này được dùng từ lâu đời dưới dạng dầu hạnh nhân - hoa tím để trị mất ngủ, đau đầu, ho và sốt [3].
Các phân tích hóa học giải thích lý do thảo dược này có tiềm năng làm dịu cơn đau và căng thẳng thần kinh. Cây chứa các hợp chất phenolic, violin và glycoside [2]. Đặc biệt, trong lá của hoa tím thơm có các thành phần giảm đau là glycoside của acid salicylic [2].
Bên cạnh đó, hoa tím thơm còn tác động lên hệ thần kinh trung ương giúp an thần, hỗ trợ giấc ngủ - yếu tố quan trọng vì mất ngủ thường đi kèm hoặc kích khởi đau đầu. Tinh dầu hoa tím thơm chứa thành phần chiếm ưu thế là các monoterpene và sesquiterpene, giúp giải thích tác dụng gây ngủ của hoa [4]. Một nghiên cứu sử dụng kỹ thuật xét nghiệm hấp thụ miễn dịch liên kết với enzyme (ELISA) còn phát hiện sự hiện diện của melatonin trong hoa tím thơm [4]. Melatonin là hoạt chất đã được đánh giá rộng rãi về đặc tính gây ngủ và điều chỉnh nhịp sinh học [4]. Ngoài ra, ở các loài cùng chi như Viola tricolor, các hợp chất phân cực thấp đến trung bình như flavonoid, sterol, alkane và terpenoid cũng mang lại tác dụng an thần mà không gây độc thần kinh [4]. Các flavonoid có khả năng gắn kết cao với vị trí benzodiazepine trên thụ thể GABA ở não, điển hình là rutin có tác dụng làm dịu não bộ [4].
Khi chế biến thành dạng dầu ngâm hoặc ép lạnh cùng hạnh nhân ngọt theo tỷ lệ 1 phần hoa tím trộn 2 phần hạnh nhân ngọt, sản phẩm thu được chứa hàm lượng lớn các acid béo có lợi [3]. Phân tích bằng sắc ký khí (GC) và sắc ký khí khối phổ (GC/MS) cho thấy dầu chứa 70,54% acid oleic, 18,22% acid linoleic (một loại acid béo omega-6), 8,51% acid palmitic, 1,58% acid stearic và 0,69% acid palmitoleic [3]. Trong đó, acid oleic có thể mang lại tác dụng hạ huyết áp, acid linoleic đóng vai trò chống oxy hóa, còn acid palmitoleic giúp kháng viêm [3].
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả trị đau nửa đầu của hoa tím thơm?
Dù sách y học cổ truyền ghi nhận việc dùng dầu hoa tím trị đau đầu [3], các thử nghiệm lâm sàng hiện đại đánh giá tác dụng của hoa tím thơm đối với bệnh đau nửa đầu chủ yếu tập trung vào đường uống dạng phối hợp hoặc thử nghiệm bôi ngoài da ở các dược liệu đi kèm.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2018 đã đánh giá hiệu quả ngừa cơn đau nửa đầu của bài thuốc kết hợp hoa tím thơm (Viola odorata), hoa hồng Damask (Rosa damascena) và quả rau mùi (Coriandrum sativum) [1]. Nghiên cứu thực hiện trên 88 bệnh nhân đau nửa đầu tại phòng khám thần kinh thuộc Đại học Khoa học Y khoa Kerman (Iran) từ tháng 9/2016 đến tháng 3/2017 [1]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm, mỗi nhóm 44 người [1]. Nhóm can thiệp uống viên nang 500 mg chứa hỗn hợp 3 thảo dược trên với liều 3 lần mỗi ngày, kết hợp uống thuốc propranolol 20 mg ngày 2 lần [1]. Nhóm đối chứng uống viên giả dược 500 mg ngày 3 lần kèm thuốc propranolol 20 mg ngày 2 lần [1]. Thời gian theo dõi kéo dài 4 tuần [1]. Kết quả tại thời điểm cuối tuần thứ 2 và tuần thứ 4 cho thấy nhóm dùng thảo dược kết hợp giảm rõ rệt về tần suất, thời gian kéo dài và mức độ nặng của cơn đau nửa đầu so với nhóm giả dược, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,001) [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là sử dụng dạng viên uống phối hợp 3 vị thuốc kèm thuốc tây propranolol, nên không tách biệt được tác dụng riêng lẻ của hoa tím thơm hay hiệu quả khi bôi ngoài da [1].
Vậy việc bôi dầu thảo dược ngoài da có tác dụng gì với cơn đau nửa đầu? Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược, thiết kế bắt chéo công bố năm 2017 đã kiểm tra tác dụng bôi ngoài da của dầu hoa hồng Damask (thành phần đi cùng hoa tím thơm trong bài thuốc trên) [5]. Nghiên cứu thực hiện trên 40 bệnh nhân đau nửa đầu, điều trị trong 2 cơn đau liên tiếp bằng dầu hoa hồng bôi tại chỗ hoặc giả dược, sau đó nghỉ 1 tuần để đào thải thuốc rồi đổi chéo phương pháp [5]. Cường độ đau và các triệu chứng sợ ánh sáng, sợ tiếng ồn, buồn nôn, nôn mửa được ghi nhận qua 10 mốc thời gian trong vòng 24 giờ [5]. Kết quả tính trên tổng thể chung cho thấy cường độ đau trung bình và các triệu chứng đi kèm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm bôi dầu hoa hồng và nhóm giả dược [5]. Tuy nhiên, khi phân tích phân loại theo thể bệnh y học cổ truyền, những bệnh nhân thuộc thể đau nửa đầu "nhiệt" (nóng) giảm điểm đau rõ rệt tại các mốc 30, 45, 60, 90 và 120 phút sau khi bôi dầu so với thể "hàn" (lạnh), với các chỉ số p lần lượt là 0,001; 0,001; <0,001; <0,001 và 0,02 [5]. Nghiên cứu này có giới hạn là cỡ mẫu nhỏ (40 người) và thời gian theo dõi ngắn, chỉ tập trung vào dầu hoa hồng chứ chưa thử nghiệm trực tiếp dầu hoa tím thơm bôi da [5].
Một liệu pháp mùi hương khác thường được so sánh trong cắt cơn đau nửa đầu cấp tính là tinh dầu oải hương. Thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược năm 2012 thực hiện trên 47 bệnh nhân được chẩn đoán xác định đau nửa đầu [6]. Nhóm bệnh nhân hít tinh dầu oải hương trong 15 phút, trong khi nhóm đối chứng dùng parafin lỏng trong cùng khoảng thời gian, sau đó theo dõi mỗi 30 phút trong tổng cộng 2 giờ [6]. Kết quả cho thấy mức giảm độ nặng cơn đau trung bình (theo thang điểm VAS) ở nhóm dùng tinh dầu oải hương là 3,6 ± 2,8 điểm, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức giảm 1,6 ± 1,6 điểm ở nhóm đối chứng (p < 0,0001) [6]. Trong tổng số 129 cơn đau ở nhóm can thiệp, có 92 cơn đáp ứng hoàn toàn hoặc một phần với tinh dầu oải hương, cao hơn rõ rệt so với tỷ lệ 32 trên 68 cơn đau đáp ứng ở nhóm giả dược (p = 0,001) [6].
Đối với dầu hoa tím thơm dùng ngoài đường uống, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2019 đã đánh giá cách nhỏ mũi loại dầu này trên 105 bệnh nhân (từ 18 đến 60 tuổi) mắc chứng khô mắt, với 91 người hoàn thành nghiên cứu [7]. Bệnh nhân được chia vào 3 nhóm: nhỏ dầu hoa tím - hạnh nhân (32 người), dầu hạnh nhân (29 người) và giả dược (30 người) với liều 2 giọt mỗi lần, ngày 3 lần trong 1 tháng [7]. Kết quả sau 4 tuần cho thấy nhóm nhỏ dầu hoa tím - hạnh nhân cải thiện có ý nghĩa thống kê về lượng nước mắt tiết ra và độ bền màng phim nước mắt so với hai nhóm còn lại (p < 0,05) [7]. Dù nghiên cứu này chứng minh tính an toàn và tác dụng sinh học khi dùng dầu hoa tím qua niêm mạc mũi, mục tiêu thử nghiệm là trị khô mắt chứ không phải đau nửa đầu [7].
Hiểu lầm thường gặp về dầu hoa tím thơm thương mại
Nhiều người mua các lọ tinh dầu hoa tím thơm bán sẵn trên thị trường với kỳ vọng giảm đau đầu tức thì khi bôi hoặc xông. Tuy nhiên, chất lượng và thành phần hóa học của các sản phẩm thương mại có sự biến thiên rất lớn.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích 3 mẫu dầu hoa tím thơm thương mại từ các nhà cung cấp khác nhau bằng phương pháp sắc ký khí ghép nối khối phổ [8]. Kết quả cho thấy thành phần chính giữa các mẫu không đồng nhất, bao gồm phenethyl alcohol, isopropyl myristate, 2-nonynoic acid methyl ester, alpha-terpineol, alpha-cetone và benzyl acetate [8]. Khi thử nghiệm riêng lẻ, các mẫu dầu này cho hoạt tính kháng khuẩn kém; chỉ khi kết hợp với 20 loại tinh dầu thương mại khác mới tạo ra 55 tương tác hiệp đồng, nổi bật là khi kết hợp với gỗ đàn hương (Santalum austrocaledonicum) đạt nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) ở mức 0,13 mg/mL [8].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2016 phân tích dầu hạnh nhân - hoa tím cũng chỉ ra rằng thành phần thu được không hoàn toàn khớp với tiêu chuẩn của Dược điển Châu Âu do sự khác biệt về môi trường sống và điều kiện canh tác của cây thuốc [3]. Khác với thuốc tân dược chỉ chứa một hoạt chất đơn lẻ đã biết rõ cơ chế, thảo dược chứa hàng loạt chất hóa học phức tạp nên rất khó tách biệt thành phần nào chịu trách nhiệm chính cho hoạt tính dược lý [4].
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng dầu thảo dược bôi ngoài da có hiệu quả với mọi người bệnh đau nửa đầu. Như các nghiên cứu năm 2014 và 2017 đã chỉ ra, hiệu quả của y học cổ truyền phụ thuộc lớn vào cơ địa (temperament/Mezaj), chủng tộc, giới tính, độ tuổi của người bệnh [4]. Dầu thảo dược có tính mát khi bôi ngoài da có thể chỉ giúp giảm đau ngắn hạn ở người bị đau nửa đầu thể "nhiệt", trong khi người thuộc thể "hàn" lại không thấy tác dụng [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù có nguồn gốc tự nhiên, việc dùng hoa tím thơm và các loại tinh dầu vẫn cần sự thận trọng nhất định. Các sản phẩm tinh dầu thương mại có thể chứa nhiều tạp chất hoặc chất nền tổng hợp như isopropyl myristate, benzyl acetate [8], dễ gây kích ứng ở những người có làn da nhạy cảm hoặc tiền sử dị ứng mỹ phẩm.
Người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị dự phòng đau nửa đầu do bác sĩ kê đơn để chuyển sang chỉ bôi hoặc uống thảo dược. Trong thử nghiệm lâm sàng năm 2018, viên uống chứa hoa tím thơm phát huy tác dụng khi được dùng kết hợp song song với thuốc hạ áp, ngừa đau nửa đầu là propranolol [1]. Do dầu hoa tím - hạnh nhân có chứa tới 70,54% acid oleic mang đặc tính làm giảm huyết áp [3], những người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc có bệnh lý nền về tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng đường uống hoặc nhỏ mũi để tránh tương tác thuốc. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng không nên tự ý áp dụng các công thức thảo dược chưa được chuẩn hóa liều lượng.
Cách áp dụng thực tế để làm dịu cơn đau đầu
Trong đời sống hàng ngày, nếu muốn sử dụng dầu hoa tím thơm như một biện pháp hỗ trợ thư giãn và làm dịu cảm giác căng thẳng khi đau đầu, người dùng nên chọn loại dầu ngâm truyền thống (dầu hoa tím ngâm hoặc ép lạnh cùng dầu nền hạnh nhân ngọt theo tỷ lệ 1:2) thay vì các loại hương liệu tổng hợp không rõ nguồn gốc [3]. Phương pháp ngâm hoa tím trong dầu hạnh nhân ngọt dưới ánh nắng mặt trời nhiều ngày hoặc ép lạnh giúp giữ lại các acid béo có lợi và hoạt chất tự nhiên, vừa an toàn khi massage lên da vùng thái dương, trán mà không gây bỏng rát [3].
Trước khi áp dụng, người bệnh nên quan sát đặc điểm cơn đau của mình. Nếu cơn đau đầu đi kèm cảm giác nóng bừng vùng đầu mặt (tương tự thể "nhiệt" trong nghiên cứu về dầu hoa hồng) [5], việc xoa bóp nhẹ nhàng dầu thảo dược kết hợp nghỉ ngơi trong phòng tối, yên tĩnh trong khoảng 30 đến 120 phút có thể mang lại cảm giác dễ chịu [5]. Nếu muốn giảm đau cấp tính qua đường khứu giác đã có bằng chứng rõ ràng hơn, người bệnh có thể chọn hít tinh dầu oải hương trong 15 phút ngay khi cơn đau mới khởi phát [6].
Ngoài ra, vì hoa tím thơm chứa melatonin và các hoạt chất giúp an thần, điều hòa giấc ngủ [4], việc massage nhẹ nhàng hoặc dùng liệu pháp hương thơm vào buổi tối trước khi đi ngủ là thời điểm phù hợp để cải thiện chất lượng giấc ngủ, từ đó gián tiếp giảm nguy cơ khởi phát cơn đau nửa đầu vào ngày hôm sau. Song song đó, duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước và ngủ đúng giờ vẫn là nền tảng quan trọng để kiểm soát bệnh.
Dầu hoa tím thơm có chứa các hoạt chất giảm đau, an thần tự nhiên và mang lại lợi ích rõ rệt khi dùng đường uống phối hợp cùng thảo dược khác để dự phòng đau nửa đầu [1]. Tuy nhiên, việc bôi dầu này ngoài da chỉ đóng vai trò hỗ trợ thư giãn, chưa có bằng chứng lâm sàng khẳng định khả năng cắt cơn đau nửa đầu độc lập. Người bệnh đau nửa đầu mạn tính cần thăm khám chuyên khoa thần kinh để có phác đồ điều trị chuẩn xác và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi kết hợp bất kỳ liệu pháp thảo dược nào.