Nhiều học sinh, sinh viên từng trải qua cảm giác quặn bụng, buồn đi vệ sinh liên tục hoặc bỗng dưng táo bón đến mức phát sợ ngay trước giờ bước vào phòng thi. Không ít gia đình lầm tưởng con mình bị ngộ độc thực phẩm hay giả ốm vì sợ học.

Thực tế, đây là phản ứng sinh lý rất phổ biến: biểu hiện của hội chứng ruột kích thích (IBS) bùng phát do tình trạng căng thẳng, lo âu cấp tính trước áp lực thi cử [1], [2]. Tình trạng này gắn liền với sự rối loạn tương tác giữa hệ thần kinh trung ương và đường ruột, khiến hệ tiêu hóa co bóp bất thường mỗi khi tâm lý chịu tải nặng [2].

Căng thẳng học đường kích hoạt trục não - ruột

Đại tràng kết nối trực tiếp với não bộ thông qua các tín hiệu thần kinh và thể dịch, vốn có khả năng chi phối mạnh mẽ hoạt động chức năng của đường ruột [2]. Khi đối diện với căng thẳng học tập, cơ thể rơi vào trạng thái căng cứng quá mức do đòi hỏi tiêu hao lượng lớn tài nguyên thể chất lẫn tâm lý [2].

Áp lực thi cử đóng vai trò như một yếu tố dịch tễ quan trọng làm nảy sinh bệnh lý tiêu hóa chức năng [2]. Khi trung tâm điều khiển ở não tiếp nhận mối đe dọa từ phòng thi, tín hiệu truyền xuống ruột khiến nhu động ruột bị kích động mạnh. Hậu quả là học sinh gặp phải các thay đổi đột ngột trong thói quen đại tiện, dao động từ tiêu chảy cấp đến táo bón hoặc xuất hiện triệu chứng xen kẽ cả hai [2].

Các cơn đau quặn âm ỉ vùng bụng dưới đi kèm tiêu chảy, táo bón hoặc đầy bụng thường tăng vọt ở những thời điểm căng thẳng tột độ ngay trước và trong kỳ thi [3]. Đặc điểm điển hình là những cơn đau này có xu hướng giảm dần hoặc biến mất khi kỳ thi kết thúc, khiến người bệnh dễ bị bỏ sót chẩn đoán trong các thăm khám lâm sàng thông thường [3].

Bằng chứng khoa học về gánh nặng tiêu hóa ở học sinh

Nhiều nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn đã xác nhận mối liên hệ trực tiếp giữa áp lực học tập và tỷ lệ mắc hội chứng ruột kích thích ở lứa tuổi học sinh, sinh viên.

Một nghiên cứu công bố năm 2011 thực hiện trên 1.877 học sinh tại 8 trường trung học thuộc tỉnh Gyeonggi, Hàn Quốc, sử dụng tiêu chuẩn chẩn đoán Rome III, thang đo căng thẳng thi cử, bảng kiểm sức khỏe tâm thần SCL-90-R và thang đo chất lượng cuộc sống WHOQOL-BREF [1]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ mắc hội chứng ruột kích thích ở nhóm học sinh này lên tới 19,0%, trong đó phần lớn thuộc phân nhóm hỗn hợp vừa táo bón vừa tiêu chảy [1]. Nhóm học sinh mắc bệnh có điểm số căng thẳng thi tuyển sinh, điểm bất ổn sức khỏe tâm thần cao hơn rõ rệt và chất lượng cuộc sống bị suy giảm so với nhóm không mắc [1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2014 khảo sát 2.217 sinh viên chuẩn bị nhập học tại Đại học Abant Izzet Baysal ở Thổ Nhĩ Kỳ bằng tiêu chuẩn Rome II, thang đo trầm cảm Beck và thang lo âu STAI, thu về 2.038 phiếu hợp lệ (91,9%) [4]. Tỷ lệ mắc hội chứng ruột kích thích ở thanh thiếu niên bước vào ngưỡng cửa đại học là 10,8%, trong đó nữ giới cao hơn nam giới (14,0% so với 7,1%) [4]. Phân tích hồi quy logistics cho thấy giới tính nữ (OR = 2,48; khoảng tin cậy 95%: 1,68 - 3,66) và điểm số trầm cảm (OR = 1,08; khoảng tin cậy 95%: 1,04 - 1,12) là hai yếu tố liên kết có ý nghĩa thống kê với bệnh [4].

Năm 2018, khảo sát ngẫu nhiên trên 561 sinh viên y khoa tại một đại học công lập ở Mexico dựa trên tiêu chuẩn Rome III và thang đo căng thẳng học tập (Academic Stress Inventory) cũng chỉ ra tình trạng quá tải bài vở và thiếu thời gian là những yếu tố nguy cơ dẫn đến khởi phát rối loạn tiêu hóa chức năng [2].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2016 rà soát hơn 100 bài báo từ năm 1990 đến tháng 6/2015 từ PubMed, Cochrane, Embase và Web of Science đã tổng hợp 16 công trình nghiên cứu đủ điều kiện [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ hiện mắc hội chứng ruột kích thích ở sinh viên y khoa dao động từ 9,3% đến 35,5% [5]. Sự lưu hành cao này bắt nguồn từ môi trường học tập đặc thù nhiều căng thẳng, trong đó các yếu tố liên quan bao gồm giới tính nữ, tiền sử gia đình, stress tâm thần, lo âu, trầm cảm, nhiễm trùng, thói quen ăn uống và rối loạn giấc ngủ [5].

Tại Ai Cập, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 trên 182 sinh viên y khoa ở khu vực đồng bằng sông Nile dùng tiêu chuẩn Rome III ghi nhận 50 sinh viên (27,5%) đạt tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng ruột kích thích, với 64% thuộc thể hỗn hợp [6]. Nghiên cứu chỉ ra bệnh có liên quan chặt chẽ với trầm cảm (p < 0,001), lo âu (p = 0,005) và tình trạng không dung nạp thức ăn (p = 0,04) [6].

Năm 2024, một nghiên cứu cắt ngang tại Đại học Sharjah (UAE) trên 471 sinh viên y khoa, nha khoa, dược và khoa học sức khỏe sử dụng thang đo Rome IV, PSS-4 và HADS ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh là 17,3% [7]. Căng thẳng, lo âu và hút thuốc lá được xác định là những yếu tố dự báo có ý nghĩa thống kê mạnh nhất về sự xuất hiện của hội chứng ruột kích thích ở nhóm đối tượng này [7].

Thói quen ăn uống khiến triệu chứng bùng phát

Bên cạnh áp lực phòng thi, hành vi ăn uống thất thường trong mùa thi cử cũng là chất xúc tác khiến ruột phản ứng dữ dội hơn.

Nghiên cứu năm 2022 tại Ai Cập phát hiện việc tiêu thụ cà phê (p = 0,034) và các chế phẩm từ sữa (p = 0,044) có mối liên hệ ý nghĩa thống kê với hội chứng ruột kích thích ở sinh viên [6]. Việc nạp quá nhiều caffeine để thức khuya ôn thi làm tăng kích thích co bóp cơ trơn thành ruột, trong khi các chế phẩm sữa dễ gây sinh hơi, chướng bụng ở người có hệ tiêu hóa nhạy cảm.

Ngoài ra, chế độ ăn nghèo chất xơ cũng góp phần làm rối loạn nhu động ruột rõ rệt [6]. Sinh viên ăn ít rau xanh và trái cây có mối liên hệ mật thiết với tỷ lệ mắc bệnh (p < 0,001) [6]. Cùng với yếu tố không dung nạp thức ăn, sự kết hợp giữa căng thẳng thần kinh và dinh dưỡng mất cân đối khiến tình trạng tiêu chảy hoặc táo bón trở nên trầm trọng hơn trong tuần lễ sát thi [6].

Giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Mặc dù mối liên hệ giữa căng thẳng thi cử và hội chứng ruột kích thích được ghi nhận rộng rãi, các bằng chứng khoa học vẫn tồn tại một số hạn chế nhất định.

Một nghiên cứu cắt ngang năm 2012 tại Karachi, Pakistan lưu ý rằng các dữ liệu thu thập chủ yếu dựa trên nhóm sinh viên y khoa được chọn lọc nên chưa đại diện hoàn toàn cho dân số chung [8]. Tải lượng học tập quá lớn có thể khiến sinh viên điền bảng hỏi thiếu chính xác [8]. Đáng chú ý, áp lực phát sinh trực tiếp từ chính kỳ thi có thể làm thổi phồng mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng tiêu hóa và yếu tố căng thẳng tâm lý tại thời điểm khảo sát [8].

Hơn nữa, thiết kế nghiên cứu cắt ngang phổ biến ở các đề tài này chưa thể xác lập đầy đủ mối quan hệ nhân quả một chiều mà chủ yếu phản ánh sự liên đới qua lại giữa các yếu tố tâm lý và biểu hiện tại ruột [8].

Hiểu lầm thường gặp ở học sinh và phụ huynh

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng những cơn đau bụng, tiêu chảy trước kỳ thi chỉ là do ngộ độc thức ăn đơn thuần hoặc do học sinh "tưởng tượng ra", "giả vờ ốm" nhằm trốn tránh trách nhiệm học tập. Thực tế lâm sàng ghi nhận đây là tổn thương chức năng thật sự, trong đó tình trạng căng thẳng gây đau bụng và khó chịu nhiều đến mức làm suy giảm khả năng tập trung, khiến thành tích thi cử bị sa sút nghiêm trọng dù học sinh đã ôn tập rất chăm chỉ [3].

Nhiều người cũng nghĩ hội chứng ruột kích thích chỉ gây tiêu chảy. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực tế cho thấy phần lớn học sinh, sinh viên mắc bệnh thuộc thể hỗn hợp (vừa tiêu chảy xen kẽ với táo bón), chiếm đa số trong khảo sát tại Hàn Quốc năm 2011 [1] và chiếm tới 64% số ca mắc trong nghiên cứu năm 2022 tại Ai Cập [6].

Một số người lo sợ hội chứng này sẽ chuyển hóa thành tổn thương thực thể nguy hiểm. Trên thực tế, hội chứng ruột kích thích được định nghĩa là một rối loạn chức năng tiêu hóa mạn tính tái phát, không gây nguy hiểm tính mạng nhưng lại tác động rất tiêu cực đến sự tự tin và chất lượng cuộc sống của người học [1], [6]. Bệnh thường được chẩn đoán dựa trên các tiêu chuẩn lâm sàng như Rome II, Rome III hoặc Rome IV mà không cần đến các dấu ấn sinh hóa phức tạp, với điều kiện tiên quyết là phải loại trừ các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm [6], [7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Nữ sinh là nhóm có nguy cơ cao hơn nam giới. Dữ liệu từ nghiên cứu năm 2014 cho thấy nữ giới có tỷ lệ mắc bệnh cao gấp đôi nam giới (14,0% so với 7,1%, OR = 2,48) [4]. Nghiên cứu tổng quan năm 2016 cũng xác định giới tính nữ và tiền sử gia đình có người mắc bệnh là các yếu tố nguy cơ thường gặp [5].

Học sinh có tiền sử lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ hoặc thường xuyên chịu áp lực quá tải bài vở và thiếu thời gian nghỉ ngơi cần theo dõi sát sao biểu hiện đường ruột [5], [2], [7]. Những em có thói quen hút thuốc lá cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao, do khói thuốc được chứng minh là yếu tố dự báo quan trọng kích phát triệu chứng [7].

Hội chứng ruột kích thích không thay thế cho các chẩn đoán bệnh lý thực thể. Học sinh cần đến cơ sở y tế thăm khám ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo (cần loại trừ theo tiêu chuẩn chẩn đoán) hoặc có bệnh nền đường tiêu hóa trước đó, tuyệt đối không tự ý lạm dụng thuốc cầm tiêu chảy hay thuốc nhuận tràng khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [6].

Giải pháp thực tế giúp ổn định đường tiêu hóa trước ngày thi

Để giảm bớt các đợt bùng phát rối loạn tiêu hóa trước ngày thi, học sinh và gia đình cần chủ động can thiệp cả về lối sống lẫn tâm lý dựa trên khuyến nghị từ các nghiên cứu:

  • Giảm tải kích thích đường ruột: Hạn chế tối đa việc lạm dụng cà phê để ép cơ thể thức khuya ôn bài [6]. Thận trọng với các chế phẩm từ sữa động vật trong tuần lễ cận ngày thi nếu từng có tiền sử không dung nạp thức ăn, đầy hơi hoặc tiêu chảy [6]. Tăng cường bổ sung rau xanh và trái cây tươi trong khẩu phần hằng ngày để cung cấp chất xơ tự nhiên, hỗ trợ ổn định nhu động đại tràng [6].
  • Tránh xa chất kích thích: Tuyệt đối không sử dụng thuốc lá hoặc tiếp xúc với khói thuốc lá, bởi đây là yếu tố làm tăng nguy cơ phát tác các triệu chứng của hội chứng ruột kích thích [7].
  • Chủ động quản lý căng thẳng: Các chuyên gia khuyến nghị nhà trường cần đưa vào các chương trình giáo dục nâng cao nhận thức về hội chứng ruột kích thích, đồng thời triển khai các khóa học hướng dẫn chiến lược đối phó với áp lực và kỹ năng tự chăm sóc bản thân [1], [5], [2], [7].
  • Tham vấn tâm lý: Các buổi tư vấn tâm lý đóng vai trò rất quan trọng trong việc hỗ trợ giải tỏa áp lực đè nặng lên học sinh, giúp cắt đứt chuỗi phản xạ lo âu truyền xuống đường ruột [8].
  • Lắng nghe cơ thể: Sắp xếp lịch học tập cân bằng, phân bổ thời gian hợp lý để tránh tình trạng dồn ứ bài vở sát ngày thi [2]. Dành thời gian nghỉ ngơi giữa các giờ học để hệ thần kinh được thư giãn, từ đó giúp đại tràng duy trì nhịp co bóp ổn định.

Rối loạn tiêu hóa sát ngày thi không phải lỗi do bản thân học sinh mà là phản ứng thực thể của cơ thể trước áp lực tinh thần. Nhận diện sớm triệu chứng ruột kích thích, kết hợp dinh dưỡng khoa học và giải tỏa tâm lý đúng cách sẽ giúp các em bước vào phòng thi với thể trạng khỏe mạnh và tinh thần tự tin nhất.