Tại sao nam giới thường có nguy cơ đột quỵ sau khi tắm nước lạnh vào ban đêm cao hơn?

Sau một ngày làm việc căng thẳng hoặc sau các cuộc liên hoan muộn, nhiều nam giới có thói quen tắm nước lạnh vào ban đêm để giải nhiệt và tìm cảm giác sảng khoái. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ đột quỵ cấp tính và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Hiện tượng đột quỵ sau khi tắm đêm bắt nguồn từ phản ứng co mạch tức thì và sự gia tăng huyết áp đột ngột khi da tiếp xúc với nước lạnh. Đặc biệt, ở những người vừa uống rượu bia hoặc có cơ thể đang giãn mạch do nhiệt, sự thay đổi nhiệt độ đột ngột tạo ra một áp lực khổng lồ lên hệ tim mạch và tuần hoàn não ^[1].

Phản ứng co mạch tức thì khi gặp lạnh

Khi cơ thể tiếp xúc với nhiệt độ lạnh, phản ứng phòng vệ đầu tiên là co thắt các mạch máu ngoại vi để ngăn ngừa thất thoát nhiệt ^[2]. Nhiệt độ bề mặt da giảm xuống dưới 31°C sẽ kích thích tối đa quá trình co mạch da, chịu sự chi phối của việc giải phóng norepinephrine gắn vào các thụ thể alpha-adrenergic ^[3].

Sự co thắt mạnh mẽ của mạng lưới mạch máu ngoại vi đẩy một lượng máu lớn dồn ngược về hệ tuần hoàn trung tâm ngực ^[3]. Quá trình tái phân phối máu này làm tăng thể tích máu trung tâm và gia tăng thể tích nhát bóp của tim [1, 3]. Đồng thời, sự co mạch làm tăng sức cản mạch ngoại biên toàn phần, từ đó đẩy huyết áp động mạch tăng vọt chỉ trong thời gian rất ngắn [3, 4, 7].

Gánh nặng tim mạch và nguy cơ xuất huyết não

Khi nước lạnh tiếp xúc với cơ thể, huyết áp tăng cao đi kèm với sự gia tăng áp lực lên thành mạch máu não. Nghiên cứu chỉ ra rằng nhiệt độ cực lạnh có thể làm tăng đến 42% nguy cơ đột quỵ xuất huyết não (OR = 1,42; KHOẢNG TIN CẬY 95%: 1,28–1,58) do kích hoạt hệ thần kinh giao cảm gây co mạch và tăng huyết áp cấp tính làm vỡ mạch máu ^[4].

Bên cạnh nguy cơ xuất huyết não, phản ứng tăng gánh tim cũng diễn ra rất dữ dội. Khi tiếp xúc với lạnh, công tống máu của tim (stroke work) tăng cao đáng kể ^[1]. Áp lực thủy tĩnh trong mao mạch tăng lên do cung lượng tim và huyết áp động mạch trung bình gia tăng, gây căng thẳng cực độ cho hệ thống mạch máu ^[5].

Máu cô đặc và nguy cơ hình thành cục máu đông

Không chỉ làm tăng huyết áp cơ học, tiếp xúc với môi trường lạnh còn làm thay đổi trực tiếp đặc tính của dòng máu. Việc tiếp xúc với không khí lạnh có thể làm giảm 7-15% thể tích huyết tương, và ngâm nước lạnh có thể làm giảm thể tích huyết tương từ 15-20% do hiện tượng dịch chuyển dịch vào mô kẽ và tăng bài niệu ^[3].

Khi huyết tương sụt giảm, thể tích khối hồng cầu (hematocrit) tăng lên, khiến máu bị cô đặc ^[5]. Bên cạnh đó, việc tiếp xúc với các đợt lạnh kích hoạt tình trạng tăng đông máu: mức fibrinogen tăng cao, thời gian thrombin (TT) bị rút ngắn, số lượng tiểu cầu và kết tập tiểu cầu đều gia tăng [2, 7]. Máu đặc hơn kết hợp cùng sự gia tăng các yếu tố tiền huyết khối này tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành cục máu đông, làm tắc nghẽn mạch máu não và gây đột quỵ thiếu máu cục bộ [2, 6].

Các bằng chứng từ nghiên cứu lâm sàng

Các thử nghiệm sinh lý học đã ghi nhận chi tiết mức độ biến đổi của hệ tuần hoàn dưới tác động của nhiệt độ thấp:

Trong một nghiên cứu sinh lý thực hiện trên 8 tình nguyện viên khỏe mạnh tiếp xúc với luồng khí lạnh 15°C với vận tốc gió 0,5 m/giây, các nhà khoa học nhận thấy huyết áp động mạch trung bình, cung lượng tim, nhịp tim, thể tích nhát bóp và hematocrit đều tăng lên rõ rệt, trong khi thể tích huyết tương lưu thông suy giảm ^[5].

Một thử nghiệm khác tiến hành trên 9 nam giới trải qua 4 điều kiện nhiệt độ khác nhau (bao gồm xông hơi và ngâm nước đá, hoặc tắm vòi sen 15°C) cho thấy nhiệt độ lạnh làm tăng sức cản ngoại biên toàn phần và tăng công tống máu của tim ^[1]. Đặc biệt, nghiên cứu này kết luận sự luân chuyển đột ngột giữa môi trường nóng và lạnh gây ra áp lực căng thẳng nặng nề nhất đối với trái tim ^[1].

Trong nghiên cứu năm 2021 về bệnh nhân đột quỵ thiếu máu cục bộ cấp, các nhà khoa học phát hiện bệnh nhân nhập viện trong các đợt không khí lạnh thường có huyết áp tăng cao, nồng độ fibrinogen trong máu tăng, thời gian đông máu TT ngắn lại và các chỉ số viêm như bạch cầu, globulin đều tăng ^[6]. Giới hạn của các nghiên cứu này là quy mô mẫu thử nghiệm sinh lý thường nhỏ (8-9 người) hoặc tập trung quan sát trên các đợt thời tiết lạnh nói chung [2, 3, 4].

Hiểm họa nhân đôi sau khi uống rượu bia

Nhiều nam giới có thói quen tắm nước lạnh vào đêm muộn sau khi uống rượu bia để "tỉnh rượu". Về mặt sinh lý, rượu bia gây giãn mạch ngoại vi và khiến cơ thể bị mất nước tương tự như khi tiếp xúc với nhiệt độ cao hoặc xông hơi, làm giảm sức cản ngoại biên và hạ huyết áp [4, 7].

Khi một cơ thể đang trong trạng thái giãn mạch ngoại vi lại lập tức tiếp xúc với nước lạnh vào ban đêm, sự chuyển đổi nhiệt độ đột ngột từ nóng/giãn mạch sang lạnh/co mạch sẽ tạo ra gánh nặng tim mạch cực đoan nhất ^[1]. Sự co mạch đột ngột đẩy lượng máu lớn về tim, khiến huyết áp đang thấp bỗng đảo chiều tăng vọt, trong khi máu đã bị cô đặc sẵn, rất dễ dẫn đến vỡ mạch máu não hoặc tắc mạch máu do cục máu đông [1, 2, 4, 6].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nam giới lớn tuổi hoặc những người đã có sẵn bệnh nền tim mạch, suy tim là đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Ở người cao tuổi và bệnh nhân suy tim, thể tích nhát bóp của tim và khả năng điều hòa thân nhiệt đã suy giảm tự nhiên, khiến hệ thống tuần hoàn không kịp thích nghi với sự thay đổi huyết áp đột ngột do lạnh ^[2].

Người có tiền sử tăng huyết áp, xơ vữa động mạch hoặc rối loạn đông máu cũng cần tuyệt đối tránh việc thay đổi nhiệt độ cơ thể đột ngột. Khi có các dấu hiệu nghi ngờ bệnh tim mạch hoặc bất thường về huyết áp, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị, không tự ý thực hiện các biện pháp sốc nhiệt ^[2].

Thói quen tắm rửa an toàn vào buổi tối

Để phòng ngừa nguy cơ đột quỵ và biến cố tim mạch, việc điều chỉnh thói quen vệ sinh cá nhân hàng ngày là vô cùng cần thiết:

• Tránh tắm quá muộn: Không nên tắm sau 22h, đặc biệt là khi nhiệt độ môi trường giảm sâu vào ban đêm.
• Điều chỉnh nhiệt độ nước: Luôn sử dụng nước ấm vừa phải, tránh dùng nước quá lạnh dội trực tiếp lên người [1, 4].
• Tắm theo trình tự: Không dội nước lạnh đột ngột từ đỉnh đầu xuống. Nên làm ướt tay, chân trước để cơ thể kịp cảm nhận nhiệt độ và thích nghi, hạn chế phản ứng co mạch thần kinh giao cảm dữ dội [1, 6].
• Tuyệt đối không tắm sau khi uống rượu bia: Sau các bữa nhậu, chỉ nên lau người bằng khăn ấm và đi ngủ, tuyệt đối không bước vào phòng tắm dội nước lạnh ^[1].

Tắm nước lạnh ban đêm là một thói quen nguy hiểm, có thể kích hoạt các phản ứng co mạch, tăng huyết áp đột ngột và thúc đẩy hình thành huyết khối dẫn đến đột quỵ. Việc duy trì thói quen tắm nước ấm vào thời điểm hợp lý và tránh sốc nhiệt là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả để bảo vệ tính mạng.