Trả lời ngắn: Thèm khoai tây chiên, dưa muối hoặc món mặn khi mang thai không tự chứng minh bạn thiếu sắt, natri hay một dưỡng chất cụ thể. Cơn thèm đồ ăn thông thường khá phổ biến và không phải xét nghiệm dinh dưỡng. Nếu bạn ăn chay, điều đáng làm là rà soát toàn bộ khẩu phần và trao đổi về các vi chất khó đáp ứng hơn từ thực vật như vitamin B12, sắt, i-ốt, canxi, vitamin D và kẽm; đừng suy ra thiếu chất chỉ từ vị bạn muốn ăn [1–3]. Khác với thèm món ăn, việc muốn ăn hoặc thực sự ăn đất, giấy, phấn, bột giặt hay vật không phải thực phẩm cần được báo cho nhân viên y tế để đánh giá an toàn và tình trạng dinh dưỡng [4].
Cơn thèm món mặn có nói lên cơ thể đang thiếu gì không?
Không có cơ sở để dùng một cơn thèm đồ mặn làm phép thử chẩn đoán thiếu chất. Khẩu vị có thể thay đổi trong thai kỳ do nhiều yếu tố: thay đổi hormone, nhạy hơn với mùi vị, thói quen, căng thẳng, buồn nôn, món ăn sẵn có hoặc đơn giản là sở thích. Hiện không thể nhìn việc muốn ăn dưa muối rồi kết luận thiếu natri, hay muốn ăn thịt rồi kết luận chắc chắn thiếu sắt.
Nên tách hai khái niệm. “Thèm đồ ăn” là muốn một món có thể ăn được; “pica” là thèm hoặc ăn những vật không được xem là thực phẩm, chẳng hạn đất, bột giặt, giấy, phấn hoặc lượng lớn đá. Pica có thể liên quan đến thiếu sắt hoặc các vấn đề khác, nhưng không thể tự xác định nguyên nhân tại nhà và không phải mọi cơn thèm đều đồng nghĩa với thiếu máu. Hãy nói thật với bác sĩ hoặc nữ hộ sinh về vật bạn muốn ăn, tần suất và việc đã nuốt hay chưa; họ có thể đánh giá mức nguy hiểm, xét nghiệm nếu cần và hỗ trợ mà không phán xét [4]. Không ăn thử chất lạ để kiểm tra cơ thể phản ứng thế nào.
Nếu bạn thèm món mặn có thể ăn được, hãy để ý phần ăn và tần suất thay vì coi đó là chỉ dấu bệnh. Một ít món muối, bánh quy mặn hoặc thức ăn quen thuộc có thể nằm trong khẩu phần, nhưng ăn quá thường xuyên các loại snack đóng gói, mì ăn liền hay thịt chay chế biến mặn có thể làm tổng lượng natri cao. Không cần loại bỏ hoàn toàn muối hoặc tự áp dụng chế độ hạn chế muối nghiêm ngặt khi mang thai; hãy làm theo hướng dẫn cá nhân nếu được kê chế độ đặc biệt.
Ăn chay khi mang thai cần chú ý những gì?
Chế độ ăn chay hoặc thuần chay được lập kế hoạch cẩn thận có thể đáp ứng nhu cầu thai kỳ, nhưng nhóm lựa chọn thực phẩm hẹp hơn có thể khiến một số chất cần chú ý đặc biệt. NIH Office of Dietary Supplements tổng hợp khuyến nghị rằng người ăn chay/thuần chay mang thai cần xem xét đủ đạm, sắt, kẽm, B12, canxi, i-ốt, vitamin D và EPA/DHA; nên trao đổi với chuyên gia để quyết định có cần bổ sung chất nào và ở mức nào [1]. Đây là kế hoạch dinh dưỡng, không phải danh sách để tự mua từng viên.
Đạm: Có thể lấy từ đậu lăng, đậu gà, đậu nành và thực phẩm từ đậu nành, các loại đậu khác, hạt, trứng và sữa nếu chế độ ăn có dùng. Kết hợp nguồn đạm đa dạng trong ngày thường quan trọng hơn săn một “siêu thực phẩm”. Nếu buồn nôn hoặc chán ăn làm bạn ăn rất ít, hãy nói với người theo dõi thai kỳ để được hỗ trợ thực tế.
Sắt: Sắt từ thực vật thường hấp thu kém hơn sắt heme trong thịt. Đậu, đậu lăng, đậu phụ, ngũ cốc tăng cường sắt, hạt và rau lá xanh có thể góp phần cung cấp; vitamin C trong trái cây hoặc rau ăn cùng bữa giúp hấp thu sắt không heme. Không tự dùng viên sắt liều cao để chữa cơn thèm: thai phụ thường được theo dõi và tư vấn bổ sung dựa trên chăm sóc tiền sản, chế độ ăn và kết quả xét nghiệm.
Vitamin B12: B12 tự nhiên chủ yếu có trong thực phẩm nguồn động vật. Nếu ăn thuần chay, cần có nguồn thực phẩm tăng cường đáng tin cậy hoặc viên bổ sung phù hợp do chuyên gia hướng dẫn. Không nên đợi đến khi mệt mỏi mới hỏi, vì triệu chứng thiếu B12 có thể khó tự nhận biết và việc dùng vitamin tổng hợp không đúng loại không bảo đảm đủ lượng phù hợp.
I-ốt, canxi và vitamin D: Sữa, sữa chua, trứng, đồ uống thực vật tăng cường và các nguồn phù hợp với chế độ ăn có thể góp phần cung cấp. Đồ uống thực vật không tăng cường thường khác đáng kể về canxi, vitamin D, B12 và protein; hãy kiểm tra nhãn. Nhu cầu i-ốt và khả năng dùng sản phẩm bổ sung phụ thuộc vùng địa lý, chế độ ăn, bệnh tuyến giáp và sản phẩm prenatal bạn đang dùng. Không tự bổ sung rong biển hoặc tảo liều cao, vì hàm lượng i-ốt có thể biến động.
Chất béo omega‑3: Người không ăn cá có thể trao đổi về nguồn ALA thực vật và liệu có cần sản phẩm DHA từ tảo hay không. Việc chọn sản phẩm trong thai kỳ cần dựa vào thành phần và khuyến nghị chăm sóc, không dựa vào lời quảng cáo “tăng trí thông minh thai nhi”.
Khi nào nên kiểm tra khẩu phần và trao đổi với nhóm chăm sóc?
Hãy chủ động báo rằng bạn ăn chay/thuần chay ở lần khám thai đầu hoặc khi chuyển chế độ. Có thể mang theo ảnh nhãn vitamin đang dùng, danh sách thực phẩm thường ăn, loại sữa hoặc đồ uống thực vật, mức độ buồn nôn và mọi sản phẩm thảo dược. Người chăm sóc có thể xem chế độ hiện tại, tiền sử thiếu máu/bệnh tiêu hóa, cân nặng và xét nghiệm phù hợp để xác định có cần điều chỉnh hay không [1–3].
Đặc biệt nên xin tư vấn nếu khẩu phần bị giới hạn bởi nôn nghén, bệnh nền, dị ứng, khó mua thực phẩm, đang giảm cân, mệt yếu nhiều hoặc có tiền sử thiếu sắt/B12. Nếu thường xuyên muốn ăn vật không phải thực phẩm, đã nuốt chất lạ, đau bụng, táo bón nặng, buồn nôn hoặc tiếp xúc hóa chất, hãy liên hệ cơ sở y tế sớm; một số vật có thể gây ngộ độc, nhiễm ký sinh trùng, tắc ruột hoặc làm giảm hấp thu dinh dưỡng [4].
Không tự nhân đôi liều vitamin tiền sản để bù cho ăn chay. ACOG lưu ý một số thành phần trong multivitamin, chẳng hạn vitamin A ở dạng và liều cao, có thể gây hại cho thai; dùng nhiều sản phẩm cùng lúc dễ cộng dồn liều [2]. Hãy mang sản phẩm cụ thể đến buổi khám để kiểm tra trùng lặp sắt, i-ốt, vitamin A, D hoặc các vi chất khác. Nếu đang dùng thuốc tuyến giáp, thuốc chống đông hoặc thuốc điều trị bệnh mạn, hỏi thêm về tương tác và thời điểm uống.
Cách đáp ứng cơn thèm mà vẫn ăn đủ
Nếu bạn muốn món mặn, có thể chọn một khẩu phần vừa phải và ghép với thực phẩm nuôi dưỡng hơn: bánh mì nguyên hạt với trứng hoặc đậu phụ; khoai nướng với sữa chua; đậu gà rang ít muối; hoặc súp đậu nêm vừa phải. Đây chỉ là gợi ý linh hoạt, không phải thực đơn bắt buộc. Hãy ưu tiên món bạn dung nạp được và giữ đa dạng theo thời gian, nhất là khi nghén làm khẩu vị thay đổi.
Một ngày ăn không hoàn hảo không xác định tình trạng dinh dưỡng của thai kỳ. Nếu vài ngày liền bạn chỉ ăn được một số món, hãy tập trung giữ nước và liên hệ nhóm chăm sóc khi không thể duy trì thức ăn, nôn nhiều hoặc sụt cân. Có thể xem thêm bài thèm tinh bột khi mang thai: điều gì bình thường và khi nào cần lưu ý để phân biệt cơn thèm món ăn với dấu hiệu đáng báo.
Kết luận
Thèm đồ mặn khi mang thai, kể cả khi ăn chay, không tự nói lên bạn thiếu một chất cụ thể. Pica — thèm hoặc ăn vật không phải thực phẩm — cần được báo cho nhân viên y tế vì có thể liên quan thiếu sắt hoặc rủi ro khác. Với chế độ chay, hãy đánh giá khẩu phần toàn diện và chú ý B12, sắt, i-ốt, canxi, vitamin D, kẽm cùng omega‑3 theo hướng dẫn cá nhân; đừng tự dùng liều cao dựa trên cơn thèm.




