Nhiều người có thói quen hút thuốc lá thường chỉ lo lắng về nguy cơ mắc bệnh phổi hay tim mạch mà ít khi chú ý đến những vi chất dinh dưỡng đang âm thầm hao hụt từng ngày. Trong số đó, vitamin C là dưỡng chất chịu tác động rõ ràng và bị bào mòn nhanh chóng nhất.

Câu trả lời trực tiếp cho vấn đề này là người hút thuốc luôn cần bổ sung lượng vitamin C cao hơn người bình thường [4, 7]. Nguyên nhân cốt lõi là khói thuốc tạo ra tình trạng stress oxy hóa nghiêm trọng, khiến cơ thể phải huy động và tiêu hao một lượng lớn các chất chống oxy hóa nội sinh lẫn ngoại sinh để bảo vệ tế bào [3, 7].

Bào mòn chất chống oxy hóa vì stress oxy hóa

Khói thuốc lá khi đi vào cơ thể sẽ kích hoạt phản ứng viêm và giải phóng lượng lớn các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) từ cả nguồn bên ngoài lẫn bên trong cơ thể [3, 4]. Khói thuốc chứa nồng độ oxit nitric cao; chất này khi phản ứng với gốc oxy (O2-) sẽ tạo thành peroxynitrite, gây tác động tiêu cực đến năng lực chống oxy hóa tổng thể và làm bùng phát stress oxy hóa [1]. Sự mất cân bằng nghiêm trọng giữa các yếu tố oxy hóa và hệ thống phòng ngự chống oxy hóa được xem là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) ở những người hút thuốc [1].

Khi cơ thể chịu gánh nặng oxy hóa liên tục, vitamin C đóng vai trò như một lá chắn bảo vệ hàng đầu trong huyết tương [2]. Các gốc tự do gây tổn hại màng tế bào thông qua quá trình peroxy hóa lipid (LPO), thể hiện qua sự gia tăng nồng độ F2-isoprostane trong máu người hút thuốc [3]. Để dập tắt các phản ứng dây chuyền nguy hại này, cơ thể buộc phải tiêu tốn một lượng ascorbate (vitamin C) rất lớn nhằm trung hòa các chất gây hại và hỗ trợ các chất chống oxy hóa khác [2, 8].

Vòng quay tái tạo vitamin E và sự cạn kiệt vitamin C

Một cơ chế quan trọng lý giải vì sao người hút thuốc nhanh cạn kiệt vitamin C nằm ở mối quan hệ tương hỗ giữa vitamin C và vitamin E [3]. Vitamin E (alpha-tocopherol) hoạt động như một chất chống oxy hóa tan trong dầu, có nhiệm vụ ngăn chặn chuỗi phản ứng peroxy hóa lipid màng tế bào [3]. Người hút thuốc có tốc độ biến mất của alpha-tocopherol trong huyết tương nhanh hơn đáng kể so với người không hút thuốc [3].

Tốc độ biến mất của vitamin E tỷ lệ nghịch trực tiếp với nồng độ vitamin C trong huyết tương; lượng vitamin C càng thấp thì vitamin E hao hụt càng nhanh [3]. Sau khi bảo vệ màng tế bào, vitamin E bị oxy hóa thành gốc alpha-tocopheroxyl [3]. Lúc này, cơ thể rất cần thêm vitamin C để hoàn nguyên gốc tự do này trở lại dạng vitamin E có hoạt tính [3]. Nếu không có đủ vitamin C dự trữ, hệ thống chống oxy hóa màng tế bào sẽ nhanh chóng tê liệt, đẩy tốc độ tiêu hao của cả hai loại vitamin lên cao [3].

Nghiên cứu chỉ ra những gì về sự suy giảm vi chất?

Nhiều công trình khoa học đã ghi nhận tình trạng suy kiệt dưỡng chất chống oxy hóa ở những người tiếp xúc với khói thuốc:

  • Nghiên cứu tại Pháp trên 459 nam giới khỏe mạnh (độ tuổi 23–57) công bố năm 1998 cho thấy người hút thuốc ăn ít rau củ và trái cây hơn, dẫn đến lượng nạp vitamin C, vitamin E và carotene qua chế độ ăn thấp hơn người không hút [4]. Tuy nhiên, nồng độ axit ascorbic và beta-carotene trong huyết tương của họ vẫn giảm rõ rệt và tỷ lệ nghịch với số lượng thuốc lá tiêu thụ, ngay cả sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố như chế độ ăn và rượu bia [4]. Chỉ số Schiff base (chỉ số phản ánh stress oxy hóa) cũng tăng tỷ lệ thuận với số lượng điếu thuốc hút hàng ngày [4].
  • Nghiên cứu năm 1997 thực hiện trên 50 nam giới hút thuốc và 50 nam giới không hút thuốc tại Scotland ghi nhận người hút thuốc luôn có nồng độ ascorbate huyết tương thấp hơn (P < 0.02) và hồng cầu dễ bị tổn hại do peroxy hóa hơn khi tiếp xúc với hydrogen peroxide in vitro (P < 0.001) [5]. Khi thử nghiệm bổ sung D-alpha-tocopherol trong 20 tuần với các mức liều 70, 140, 560 và 1050 mg/ngày, tình trạng peroxy hóa hồng cầu ở người hút thuốc giảm đáng kể ở mọi mức liều (P < 0.001) [5].
  • Nghiên cứu lâm sàng năm 2012 về động học vi chất cho thấy khi người hút thuốc được bổ sung vitamin C với liều 500 mg x 2 lần mỗi ngày trong 2 tuần, tốc độ biến mất của alpha-tocopherol trong huyết tương đã được đưa về mức bình thường giống hệt như người không hút thuốc [3]. Tuy vậy, việc bổ sung vitamin C đơn thuần không làm thay đổi nồng độ F2-isoprostane, cho thấy vitamin C chỉ bảo vệ và phục hồi vitamin E chứ không ngăn chặn được sự khởi phát tạo gốc tự do từ thuốc lá [3].
  • Đánh giá từ dữ liệu khảo sát NHANES (2017–2018) tại Mỹ công bố năm 2023 chỉ ra rằng người trẻ hút thuốc cần nạp thêm khoảng 30 mg vitamin C mỗi ngày so với người không hút để đạt được nồng độ huyết tương 50 micromol/L [6]. Con số này hoàn toàn tương thích với mức khuyến nghị bổ sung thêm 35 mg/ngày của cơ quan y tế Mỹ dành riêng cho người hút thuốc [6]. Đáng chú ý, ở người lớn tuổi có thói quen hút thuốc lâu năm, lượng vitamin C cần thiết để bù đắp cho thói quen này tăng vọt lên ít nhất 180 mg/ngày [6].
  • Một phân tích gộp năm 2017 từ thử nghiệm ngưng thuốc lá trên 434 người hút thuốc ghi nhận việc suy giảm vitamin C được cải thiện trong vòng 3 tháng nhờ bổ sung hỗn hợp vitamin C, alpha-tocopherol và folate [7]. Bổ sung vitamin C cũng giúp giảm sản phẩm phụ của quá trình peroxy hóa lipid trong nước tiểu và cải thiện hồ sơ lipid huyết tương theo hướng giảm stress oxy hóa [7].

Dù vậy, các bằng chứng cũng chỉ ra giới hạn rõ ràng: các thử nghiệm lâm sàng dùng chất chống oxy hóa đường uống để ngăn ngừa bệnh tật nói chung chưa đem lại kết quả thực sự tích cực do sinh khả dụng đường uống có giới hạn [1, 5].

Hiểu lầm: Ăn uống đủ là bù đắp được thuốc lá

Nhiều người lầm tưởng chỉ cần ăn thêm một vài quả cam hay uống viên sủi là có thể triệt tiêu hoàn toàn tác hại của khói thuốc. Thực tế, khói thuốc lá làm hao hụt vitamin C một cách độc lập với khẩu phần ăn hàng ngày [4]. Bằng chứng cho thấy ngay cả khi đã tính toán bù trừ lượng thức ăn tiêu thụ, nồng độ vitamin C trong máu người hút thuốc vẫn thấp hơn hẳn so với người không hút [6, 7]. Thậm chí ở người hút thuốc thụ động (hít phải khói thuốc), nồng độ axit ascorbic và beta-carotene trong huyết tương cũng bị kéo giảm rõ rệt [1].

Thêm vào đó, việc giảm số lượng điếu thuốc hút mỗi ngày không mang lại hiệu quả phục hồi sinh học như kỳ vọng. Nghiên cứu trên 434 người hút thuốc cho thấy nồng độ chất chống oxy hóa nội sinh quan trọng là glutathione toàn phần (tGSH) chỉ tăng lên đáng kể khi người bệnh cai thuốc hoàn toàn, chứ không hề tăng ở nhóm chỉ cắt giảm số điếu hút [7]. Điều này khẳng định việc chỉ giảm hút thuốc mà không dừng hẳn vẫn duy trì gánh nặng stress oxy hóa rất lớn lên cơ thể [7]. Mức ascorbate và vitamin E trong huyết thanh chỉ nhanh chóng trở về bình thường sau khi người hút ngừng hẳn thuốc lá [1].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý về tình trạng thiếu hụt vi chất bao gồm:

  • Người cao tuổi hút thuốc lá lâu năm: Đây là nhóm chịu rủi ro cao nhất vì tác động tiêu lũy của việc hút thuốc lâu dài kết hợp với quá trình lão hóa [6]. Nhóm này cần lượng vitamin C cao hơn nhiều (tối thiểu 180 mg/ngày) so với thanh niên để duy trì nồng độ bảo vệ mô tế bào [6]. Khi lượng nạp dưới 75 mg/ngày, người cao tuổi có tỷ lệ mắc các bệnh mạn tính như đái tháo đường và đột quỵ gia tăng rõ rệt [6].
  • Người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD): Bệnh nhân COPD hút thuốc có sự mất cân bằng oxy hóa nội - ngoại sinh trầm trọng, suy kiệt toàn bộ các chất chống oxy hóa như vitamin C, vitamin E, beta-carotene và selen trong huyết thanh [3, 8]. Các đại thực bào phế nang ở những bệnh nhân này phải tăng cường thu nhận vitamin C để cố gắng tái lập cân bằng chống oxy hóa tại phổi [2].
  • Người không hút thuốc nhưng lạm dụng thực phẩm chức năng liều cao: Bằng chứng khoa học cảnh báo rằng việc bổ sung D-alpha-tocopherol kéo dài ở liều cao (1050 mg/ngày) trên người không hút thuốc lại gây tác dụng ngược, làm sụt giảm nồng độ vitamin C trong huyết tương (P < 0.02) và làm tăng tính nhạy cảm của tế bào hồng cầu với quá trình oxy hóa (P < 0.001) [5]. Do đó, người bình thường không nên tự ý dùng các chất chống oxy hóa liều cao khi không có chỉ định.

Gợi ý áp dụng thực tế hàng ngày

Để bù đắp lượng vi chất bị hao hụt và hỗ trợ cơ thể đối phó với stress oxy hóa, người hút thuốc hoặc người sống trong môi trường khói thuốc nên chủ động điều chỉnh chế độ sinh hoạt:

  • Lượng dùng cần thiết: Người trưởng thành hút thuốc cần nạp thêm tối thiểu 35 mg vitamin C mỗi ngày so với nhu cầu thông thường của một người khỏe mạnh [6]. Đối với người lớn tuổi hút thuốc kéo dài, nhu cầu cần thiết có thể lên tới 180 mg/ngày hoặc hơn để đưa nồng độ vi chất trong máu về ngưỡng tối ưu [6].
  • Ưu tiên nguồn thực phẩm tươi: Thay vì phụ thuộc vào các dạng viên uống tổng hợp, nên tăng cường các loại rau quả giàu vitamin C và các vi chất tự nhiên như ổi, ớt chuông, cam, bưởi, kiwi, súp lơ và các loại rau có màu xanh đậm [4]. Ăn nhiều rau củ cũng đồng thời cung cấp thêm beta-carotene và carotenoid – những chất chống oxy hóa tự nhiên vốn cũng bị khói thuốc bào mòn [4].
  • Cách chế biến và bảo quản: Vitamin C là vi chất dễ tan trong nước và rất nhạy cảm với nhiệt độ cao. Nên ưu tiên ăn hoa quả tươi hoặc hấp chín nhẹ các loại rau thay vì ninh, luộc kỹ trong nhiều nước nhằm hạn chế thất thoát dưỡng chất.
  • Kết hợp đa dạng chất chống oxy hóa: Chế độ ăn uống cần đa dạng nguồn thực phẩm chứa cả vitamin C và vitamin E (các loại hạt, dầu thực vật) do hai chất này hỗ trợ lẫn nhau trong việc bảo vệ màng tế bào và dập tắt phản ứng peroxy hóa lipid [1, 2].
  • Lưu ý an toàn: Vitamin C đường uống hấp thu tốt nhất khi chia nhỏ lượng dùng trong bữa ăn hoặc dùng sau ăn nhẹ để tránh gây kích ứng dạ dày. Những người có tiền sử sỏi thận, bệnh lý về chuyển hóa sắt hoặc bệnh mạn tính phức tạp nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung vitamin C liều cao.

Tóm lại, khói thuốc lá tạo ra áp lực stress oxy hóa khổng lồ, làm cạn kiệt vitamin C và suy yếu toàn bộ hệ thống phòng thủ của cơ thể [3, 7]. Bù đắp vitamin C và ăn nhiều rau quả tươi là giải pháp hỗ trợ thiết thực để hạn chế bớt tổn thương tế bào [1, 8]. Tuy nhiên, bổ sung vi chất không thể xóa bỏ tác hại của thuốc lá; cai thuốc lá hoàn toàn vẫn là biện pháp dứt điểm duy nhất để bảo vệ sức khỏe và giúp cơ thể phục hồi hệ cân bằng chống oxy hóa tự nhiên [1, 3].