Nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng bã hạt sở (bã ép dầu sở) đun nước gội đầu để sạch gàu, mượt tóc. Đây là kinh nghiệm dân gian phổ biến tại nhiều vùng trồng cây sở ở Việt Nam và Trung Quốc [1]. Liệu phương pháp tự nhiên này có thực sự trị được gàu dứt điểm hay tiềm ẩn rủi ro cho da đầu và mắt?

Câu trả lời ngắn gọn: Bã hạt sở có tính kháng khuẩn, kháng nấm và làm sạch nhờ hoạt chất saponin, nhưng bằng chứng khoa học trực tiếp về việc diệt nấm Malassezia gây gàu trên người vẫn chưa đầy đủ [5, 6]. Việc tự chế nước bã sở gội đầu tại nhà còn tiềm ẩn nguy cơ gây khô xơ tóc và cay rát mắt nghiêm trọng nếu bọt dính vào niêm mạc [2].

Bã hạt sở là gì và vì sao được dùng gội đầu?

Cây sở (Camellia oleifera) là loài thực vật thuộc chi Trà, được trồng chủ yếu để lấy hạt ép dầu ăn [3, 6]. Sau quy trình ép lấy dầu, phần phụ phẩm còn lại được nén thành bánh bã hạt sở [3, 6]. Trong đời sống nông thôn trước đây, lượng phụ phẩm này thường bị bỏ đi hoặc tận dụng làm phân bón, thức ăn chăn nuôi, chất tẩy rửa dân dã [3, 6].

Trong y học cổ truyền và đời sống dân gian, bã hạt sở từ lâu đã được tận dụng nấu nước gội đầu để làm sạch gàu và giảm nhờn [6, 7]. Thành phần hóa học của bã hạt sở chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học cao bao gồm protein, polysaccharide, polyphenol và đặc biệt là saponin triterpenoid [4, 6].

Saponin là nhóm chất có khả năng tạo bọt tự nhiên khi hòa tan trong nước, hoạt động tương tự như một chất hoạt động bề mặt sinh học [3]. Nhờ đặc tính này, nước bã hạt sở giúp cuốn trôi bã nhờn, bụi bẩn và vảy da chết trên da đầu [6, 7].

Cơ chế tác động: Bã sở có kháng được nấm gây gàu?

Gàu da đầu phần lớn liên quan đến sự phát triển quá mức của vi nấm Malassezia kết hợp với tình trạng tăng tiết bã nhờn và phản ứng viêm tại chỗ [1]. Khi nấm phân hủy bã nhờn, các axit béo tự do sinh ra gây kích ứng da đầu, dẫn đến bong tróc vảy da chết [1].

Về mặt lý thuyết, bã hạt sở chứa hàm lượng lớn saponin có hoạt tính kháng sinh học [5, 6]. Saponin có thể phá vỡ tính toàn vẹn màng tế bào của vi sinh vật, từ đó ức chế sự phát triển của vi khuẩn và một số loại nấm men [2].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa ghi nhận thử nghiệm trực tiếp của dịch chiết bã sở trên chủng nấm Malassezia restricta hay Malassezia globosa – thủ phạm chính gây gàu. Dữ liệu kháng nấm hiện chỉ dừng lại ở các chủng nấm mốc và nấm men thông thường trong phòng thí nghiệm [2, 5].

Khoa học nói gì: Điểm lại các nghiên cứu thực tế

Các nghiên cứu hiện đại đã phân tích nhiều khía cạnh sinh học của phụ phẩm bã hạt sở:

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã phân lập phân đoạn giàu saponin từ bã hạt Camellia oleifera với độ tinh khiết saponin đạt 95,42 ± 0,10% [2]. Khi thử nghiệm in vitro, phân đoạn này thể hiện hoạt tính ức chế rõ rệt đối với vi khuẩn Staphylococcus aureus (nồng độ ức chế tối thiểu MIC 31,3 microg/mL), Escherichia coli (MIC 31,3 microg/mL), Bacillus subtilis (MIC 62,5 microg/mL) [2]. Đối với nấm, phân đoạn saponin ức chế Mucor racemosus, Aspergillus oryzae, Rhizopus stolonifer ở mức MIC 250 microg/mL, Saccharomyces cerevisiae ở mức 31,3 microg/mL và Penicillium glaucum ở mức 125 microg/mL [2]. Nghiên cứu cho thấy saponin bã sở có phổ kháng khuẩn, kháng nấm thực nghiệm rộng, nhưng không thử nghiệm trên nấm da Malassezia [2].

Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra hoạt tính kháng vi sinh vật của dầu từ ba loài Camellia (C. oleifera, C. reticulata, C. sasanqua) [4]. Kết quả cho thấy dầu Camellia có hoạt tính ức chế nấm men Candida albicans, vi khuẩn Bacillus cereus và Escherichia coli thông qua phương pháp đo MIC và nhuộm TTC [4]. Dù đây là dầu nguyên chất chứ không phải bã hạt thô, kết quả củng cố thêm tiềm năng kháng nấm men của các sản phẩm từ cây sở [4].

Một nghiên cứu in vitro công bố năm 2022 tập trung vào tác động của chiết xuất bã hạt Camellia oleifera (CSCE) lên tế bào nhú bì chân tóc người (DPCs) được nuôi cấy có xử lý dihydrotestosterone (DHT) [1]. Kết quả ghi nhận chiết xuất bã sở giúp phục hồi tổn thương tế bào do DHT theo phụ thuộc liều, làm giảm tiết các yếu tố gây viêm IL-6 và IL-1alpha [1]. Chiết xuất này cũng làm tăng biểu hiện gen chống chết tế bào bcl-2, giảm biểu hiện gen bax, p53, thụ thể androgen (AR) và enzyme 5alpha-reductase loại II (SRD5A2) [1]. Dù nghiên cứu này hướng đến chứng rụng tóc nội tiết tố, nó ghi nhận rụng tóc thường đi kèm gàu và tăng tiết dầu trên da đầu [1].

Năm 2023, nghiên cứu phân lập bốn dẫn xuất theasaponin từ bã hạt sở, chỉ ra hoạt chất C4 có khả năng ức chế các con đường tín hiệu gây viêm [5]. Năm 2025, một bài tổng quan khoa học nhấn mạnh bã hạt sở chứa hàm lượng dồi dào saponin, polyphenol và protein với nhiều tiềm năng sinh học như kháng oxy hóa, kháng khuẩn [3]. Ngoài ra, màng sinh học kết hợp protein bã hạt sở đã chứng minh khả năng ức chế E. coli và S. aureus [6].

Lợi ích và giới hạn lớn của bằng chứng khoa học

Lợi ích thực tế của bã hạt sở nằm ở đặc tính tạo bọt tẩy rửa cơ học tự nhiên và tính kháng khuẩn in vitro [5, 6]. Khả năng ức chế một số chủng vi khuẩn và nấm men cho thấy bã sở có cơ sở để làm sạch dầu thừa trên da đầu [2].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người bị gàu thật sự. Nghiên cứu năm 2012 cũng phát hiện nồng độ saponin từ 80 đến 200 microg/mL gây giảm tỷ lệ sống sót của đại thực bào chuột RAW 264.7 theo mức phụ thuộc liều, cảnh báo độc tính tế bào cần thận trọng khi tiếp xúc [2]. Các thử nghiệm sâu hơn về nấm gây gàu Malassezia vẫn chưa được tiến hành [5, 6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bã sở gội đầu

Hiểu lầm thứ nhất: "Bã hạt sở tự nhiên hoàn toàn lành tính, dùng bao nhiêu cũng được". Thực tế, saponin nồng độ cao là chất kích ứng mạnh đối với niêm mạc [2]. Nếu nước gội đầu chảy vào mắt, saponin gây cay xót dữ dội, đỏ mắt và có thể tổn thương biểu mô kết mạc [2].

Hiểu lầm thứ hai: "Gội bã hạt sở giúp tóc mềm mượt ngay tức thì". Bã sở sau khi ép kiệt dầu chỉ còn lại rất ít chất béo, chủ yếu là saponin và chất xơ thô [3, 6]. Saponin tẩy sạch lớp lipid bảo vệ thân tóc, nếu không xả kỹ hoặc không dưỡng ẩm, tóc sẽ trở nên khô ráp, xơ xác và dễ gãy ngọn.

Hiểu lầm thứ ba: "Bã hạt sở có thể thay thế thuốc trị gàu nấm mãn tính". Đối với tình trạng viêm da tiết bã nhờn nặng do nấm Malassezia bùng phát, nước bã sở không đủ chuẩn độ hoạt chất để diệt nấm triệt để như các hoạt chất y tế tiêu chuẩn.

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng?

Người có làn da đầu nhạy cảm, đang bị trầy xước, lở loét hoặc viêm da cơ địa không nên dùng bã hạt sở tự chế. Độc tính tế bào của saponin ở nồng độ cao có thể gây kích ứng mô hở [2].

Trẻ nhỏ tuyệt đối không nên dùng nước bã hạt sở để gội đầu do nguy cơ cao bị nước bắn vào mắt gây cay rát nghiêm trọng.

Người có mái tóc qua hóa chất nhuộm, tẩy, uốn xơ yếu cần tránh dùng trực tiếp vì bã sở có thể làm mất đi độ ẩm tự nhiên, khiến thân tóc khô giòn hơn.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu muốn trải nghiệm mẹo dân gian này để làm sạch da đầu nhờn dính, bạn cần tuân thủ các bước an toàn:

  • Liều lượng và cách nấu: Dùng khoảng 30-50g bã hạt sở khô đã tán nhỏ, bọc vào túi vải lọc sạch. Đun sôi với 1,5-2 lít nước trong 10-15 phút để saponin tiết ra ngoài, tạo nước có bọt nhẹ.
  • Lọc kỹ: Luôn dùng rây hoặc túi vải lọc mịn để loại bỏ hoàn toàn vụn vỏ cứng, tránh cọ xát gây xước da đầu.
  • Thao tác gội: Để nước nguội bớt đến độ ấm vừa phải. Cúi đầu gội cẩn thận, nhắm chặt mắt, dùng khăn khô che vùng trán để ngăn nước chảy vào mắt. Không cào gãi mạnh móng tay lên da đầu.
  • Xả lại: Bắt buộc xả lại tóc bằng nước sạch nhiều lần. Có thể dùng thêm dầu xả ở phần đuôi tóc để tránh hiện tượng tóc khô ráp.
  • Tần suất: Chỉ nên áp dụng 1 lần mỗi tuần như một biện pháp gội sạch sâu dầu thừa.

Tóm lại, bã hạt sở là một phụ phẩm tự nhiên giàu saponin có khả năng làm sạch bã nhờn và kháng vi sinh vật trong phòng thí nghiệm [5, 6]. Tuy nhiên, hiệu quả trị nấm gàu dứt điểm vẫn chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực, trong khi nguy cơ khô tóc và cay rát mắt là có thật [2]. Để trị gàu an toàn và hiệu quả lâu dài, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ da liễu khi tình trạng gàu kéo dài.