Câu trả lời ngắn

Khi năng lượng từ thức ăn không đủ so với nhu cầu tập luyện và hoạt động cơ thể trong thời gian kéo dài, một số vận động viên có thể gặp giảm ham muốn, rối loạn kinh nguyệt, giảm testosterone, rối loạn cương, mệt mỏi hoặc chấn thương tái diễn. Đây có thể là biểu hiện của thiếu năng lượng tương đối trong thể thao (REDs), nhưng các dấu hiệu này cũng có nhiều nguyên nhân khác. Không nên tự chẩn đoán hoặc chỉ mua vitamin; cần đánh giá cùng bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng thể thao [1][2][3].

Thiếu năng lượng tương đối trong thể thao là gì?

Năng lượng khả dụng là phần năng lượng còn lại cho các chức năng cơ thể sau khi trừ nhu cầu của vận động khỏi năng lượng ăn vào. Khi mức năng lượng khả dụng thấp kéo dài hoặc nghiêm trọng, cơ thể có thể điều chỉnh hoạt động nội tiết và nhiều hệ thống khác. REDs mô tả các tác động sức khỏe và hiệu suất có thể xảy ra ở vận động viên nữ và nam, không chỉ ở người có cân nặng thấp hoặc thuộc môn thể thao thẩm mỹ [1][2].

Đôi khi nguyên nhân là vô tình: lịch tập tăng nhanh nhưng khẩu phần không tăng, bỏ bữa vì lịch học/làm, sợ tăng cân, hạn chế nhiều nhóm thực phẩm hoặc không ăn đủ trong ngày tập dài. Cân nặng ổn định không loại trừ thiếu năng lượng khả dụng; IOC lưu ý vận động viên có thể có thích nghi sinh lý ngay cả khi cân nặng không tiếp tục giảm [1].

Những dấu hiệu liên quan sức khỏe tình dục và sinh sản

Đồng thuận IOC năm 2023 liệt kê chức năng sinh sản suy giảm trong các kết cục có thể gặp của REDs. Ở nữ, có thể xuất hiện thay đổi chu kỳ, kinh thưa hoặc mất kinh; ở nam, có thể giảm testosterone, bất thường tinh trùng hoặc rối loạn cương; ở cả hai giới có thể giảm ham muốn. Đây là nhóm dấu hiệu cảnh báo cần được đặt trong bối cảnh tập luyện, khẩu phần, sức khỏe tâm lý và bệnh sử chứ không phải bộ tiêu chuẩn tự chẩn đoán [1].

Tổng quan về vận động viên điền kinh cũng mô tả mối liên hệ giữa thiếu năng lượng kéo dài ở nam với testosterone và ham muốn thấp hơn. Tuy nhiên, kết quả từ nhóm vận động viên không thể dự đoán chắc chắn một cá nhân sẽ gặp triệu chứng nào, và giảm ham muốn không đồng nghĩa chắc chắn bị REDs [3].

Các dấu hiệu đi kèm có thể gồm mệt kéo dài, giảm thành tích, hồi phục kém, chấn thương do xương hoặc bệnh tái diễn, thay đổi tâm trạng và khó tập trung. Mất kinh không phải “bình thường vì tập nặng”; ở nam, mất cương buổi sáng hoặc thay đổi ham muốn dai dẳng cũng đáng được trao đổi với chuyên gia y tế [1].

Dinh dưỡng hỗ trợ hồi phục thế nào?

Mục tiêu là cải thiện mức năng lượng khả dụng bằng cách điều chỉnh lượng ăn, lịch ăn quanh buổi tập hoặc tải tập; phương án cụ thể phụ thuộc môn thể thao, sức khỏe và mức độ nguy cơ. IOC nhấn mạnh đánh giá và xử trí REDs cần có nhân viên y tế; việc bổ sung năng lượng có thể gồm tăng năng lượng ăn vào, giảm tiêu hao do tập luyện hoặc phối hợp cả hai theo kế hoạch cá nhân [1].

Trong sinh hoạt, có thể rà lại xem có bỏ bữa, tập dài khi chưa nạp đủ, kiêng nhóm thực phẩm, tránh chất béo hoặc cắt tinh bột quá mức hay không. Bữa ăn đa dạng cần đáp ứng nhu cầu năng lượng và chất dinh dưỡng theo tải tập; chất bổ sung chỉ có vai trò khi có nhu cầu cụ thể hoặc chỉ định phù hợp. Vitamin, sắt hay thực phẩm “tăng testosterone” không thay thế được việc khắc phục tình trạng ăn thiếu kéo dài.

Không tự tăng ăn hoặc giảm tải theo một con số trên mạng nếu có mất kinh, rối loạn cương, chấn thương xương hay tiền sử rối loạn ăn uống. Bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng thể thao có thể đánh giá nguyên nhân, nguy cơ và cách điều chỉnh an toàn để bảo vệ cả sức khỏe lẫn khả năng tập luyện [1][2].

Khi nào nên đi khám?

Hãy tìm đánh giá nếu chu kỳ kinh thay đổi hoặc mất kinh, ham muốn giảm kéo dài, khó cương tái diễn, thành tích giảm không giải thích được, mệt dai dẳng, chấn thương xương do tải lặp lại hoặc có hành vi ăn uống hạn chế. Bác sĩ sẽ cân nhắc các nguyên nhân khác như bệnh nội tiết, thiếu máu, thuốc, căng thẳng, rối loạn tâm trạng hoặc bệnh lý sinh sản; REDs chỉ là một khả năng cần đánh giá [1].

Kết luận

Ăn không đủ so với tải tập kéo dài có thể ảnh hưởng chức năng sinh sản, ham muốn và hiệu suất ở cả nữ lẫn nam. Đây không phải vấn đề chỉ giải quyết bằng một viên bổ sung, cũng không thể tự xác định qua cân nặng. Nếu có thay đổi kinh nguyệt, giảm ham muốn hoặc rối loạn cương kéo dài cùng mệt mỏi/chấn thương, hãy trao đổi với bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng thể thao để đánh giá toàn diện [1][2][3].