Trả lời ngắn: Chưa có bằng chứng cho thấy testosterone thấp là nguyên nhân thường gặp khiến phụ nữ khó tăng cân hoặc tăng mỡ. Ở phụ nữ khỏe mạnh, hiện không có một hội chứng “thiếu androgen” được xác định rõ bằng triệu chứng và ngưỡng xét nghiệm; hướng dẫn nội tiết khuyến cáo không chẩn đoán hoặc điều trị testosterone thấp một cách thường quy chỉ từ một kết quả xét nghiệm [1]. Androgen có thể liên quan đến chuyển hóa và phân bố mỡ, đặc biệt trong PCOS, nhưng các mối liên hệ này phức tạp và không chứng minh hormone là nguyên nhân duy nhất khiến một người khó tăng cân [2–5].
Testosterone là một trong nhiều androgen ở phụ nữ
Testosterone thường được gắn với sức khỏe nam giới, nhưng cơ thể phụ nữ cũng sản xuất testosterone và các androgen khác ở buồng trứng, tuyến thượng thận và qua chuyển đổi hormone tiền chất ở mô. Nồng độ hormone thay đổi theo tuổi, giai đoạn sinh sản, chu kỳ, bệnh lý, thuốc và phương pháp xét nghiệm. “Testosterone tự do” là phần hormone không gắn với protein vận chuyển; nó không thể được diễn giải tách rời khỏi testosterone toàn phần, SHBG, triệu chứng và bối cảnh lâm sàng.
Androgen không phải “hormone tăng mỡ” hay “hormone đốt mỡ” theo một chiều đơn giản. Chúng tham gia nhiều quá trình sinh lý; tác động quan sát được phụ thuộc mức hormone, mô đích, tình trạng chuyển hóa, các hormone khác và nguyên nhân nền. Nghiên cứu ở phụ nữ khỏe mạnh không thể tự động áp dụng cho người mắc PCOS hoặc bệnh nội tiết khác.
Testosterone thấp có phải một chẩn đoán ở phụ nữ khỏe mạnh?
Hướng dẫn thực hành của Hội Nội tiết Hoa Kỳ năm 2014 khuyến cáo không chẩn đoán hội chứng thiếu androgen ở phụ nữ khỏe mạnh vì chưa có hội chứng được xác định rõ và dữ liệu chưa cho thấy nồng độ androgen tương ứng ổn định với những triệu chứng cụ thể. Hướng dẫn cũng không khuyến cáo xét nghiệm testosterone thường quy để tìm một nguyên nhân chung cho các triệu chứng, hoặc dùng testosterone cho phụ nữ chỉ vì kết quả thấp [1].
Điều này không có nghĩa mọi vấn đề nội tiết đều có thể bỏ qua. Người có bệnh tuyến yên, tuyến thượng thận, phẫu thuật cắt hai buồng trứng hoặc một tình trạng y khoa khác cần được đánh giá theo bệnh cảnh riêng. Nhưng một chỉ số thấp đơn lẻ không tự xác định nguyên nhân khó tăng cân, mệt mỏi, giảm ham muốn hay thay đổi thành phần cơ thể.
Hội đồng đồng thuận toàn cầu về testosterone ở phụ nữ cũng nhấn mạnh không có ngưỡng testosterone trong máu có thể phân biệt đáng tin cậy mọi phụ nữ có và không có rối loạn chức năng tình dục. Bằng chứng về testosterone ở phụ nữ tiền mãn kinh còn hạn chế; chỉ định điều trị được nghiên cứu rõ nhất là rối loạn ham muốn tình dục giảm ở một số phụ nữ sau mãn kinh sau khi đánh giá toàn diện, không phải để tăng cân hay thay đổi hình thể [6].
Nghiên cứu ở phụ nữ khỏe mạnh nói gì về androgen và mỡ?
Một nghiên cứu quan sát trên 30 phụ nữ trẻ, cân nặng không béo phì và có chu kỳ kinh bình thường đã đo hormone, thành phần cơ thể, tiêu hao năng lượng nghỉ và một số chỉ số chuyển hóa. Trong nhóm này, testosterone trong khoảng sinh lý có liên hệ với tổng khối lượng mỡ, nhưng không liên hệ với mỡ bụng; DHEA có liên hệ ngược với mỡ nội tạng. Các androgen không dự báo rõ tiêu hao năng lượng hoặc oxy hóa chất nền theo cách giải thích việc một người khó tăng cân [3].
Đây là nghiên cứu nhỏ, cắt ngang và chỉ cho biết các biến số đi cùng nhau trong một nhóm người được chọn. Nó không xác định chiều nguyên nhân, không thử nghiệm điều trị bằng hormone và không chứng minh rằng tăng hoặc giảm testosterone sẽ làm cân nặng đổi theo một hướng nhất định. Không thể dùng kết quả này để tự kết luận nồng độ hormone đang “chặn” khả năng tăng cân.
PCOS và tăng androgen có thể liên quan đến phân bố mỡ thế nào?
Trong PCOS, một số phụ nữ có biểu hiện lâm sàng hoặc xét nghiệm của tăng androgen. PCOS có thể đi cùng kháng insulin và nguy cơ chuyển hóa, nhưng biểu hiện rất đa dạng; không phải ai mắc PCOS cũng thừa cân, và cân nặng bình thường không loại trừ tình trạng này. Hướng dẫn quốc tế đề xuất lối sống lành mạnh cho mọi người mắc PCOS để hỗ trợ sức khỏe, chất lượng sống, thành phần cơ thể và quản lý cân nặng theo mục tiêu cá nhân, đồng thời lưu ý tránh kỳ thị cân nặng [2].
Một nghiên cứu sinh lý học nhỏ gồm 6 phụ nữ cân nặng bình thường mắc PCOS và 14 người đối chứng ghi nhận nhóm PCOS có lượng mỡ trong ổ bụng cao hơn; lượng mỡ này liên hệ với androgen và insulin. Tuy nhiên, cỡ mẫu rất nhỏ và thiết kế không thể chứng minh androgen tự nó gây ra khác biệt, càng không thể dự đoán khả năng tăng cân ở từng cá nhân [4].
Một nghiên cứu khác ở phụ nữ mắc PCOS cho thấy tổng lượng mỡ và mỡ vùng trung tâm dự báo tình trạng kháng insulin, nhưng mối liên hệ giữa mỡ và tăng androgen phần lớn có thể được giải thích bởi kháng insulin. Kết quả nhắc rằng hormone, mô mỡ và chuyển hóa có thể tác động qua lại; chỉ nhìn một xét nghiệm testosterone sẽ bỏ qua nhiều yếu tố khác [5].
Hướng dẫn năm 2025 của Hội Nội tiết Vương quốc Anh về đánh giá tăng androgen cũng mô tả mối liên hệ giữa androgen dư thừa, mỡ nội tạng và rối loạn chuyển hóa, đồng thời lưu ý khó tách riêng tác động của androgen khỏi insulin và các yếu tố liên quan. Đây là hướng dẫn đánh giá tình trạng tăng androgen, không phải bằng chứng rằng androgen quyết định cân nặng ở mọi phụ nữ [7].
Khó tăng cân thường cần xem xét điều gì?
Cân nặng thay đổi theo tổng năng lượng ăn vào, nhu cầu cơ thể, hoạt động, tiêu hóa, bệnh lý, thuốc và thời gian. Một người có thể nghĩ mình ăn nhiều nhưng tổng năng lượng trung bình vẫn không vượt nhu cầu; người khác có thể bị ảnh hưởng bởi giảm ngon miệng, đau bụng, tiêu chảy, khó nuốt, lo âu quanh việc ăn hoặc lịch sinh hoạt. Những khả năng này cần được xem xét theo triệu chứng và tiền sử, không nên quy ngay cho “rối loạn hormone”.
Nếu cân nặng thấp hoặc giảm không chủ ý, nhân viên y tế có thể hỏi về diễn biến cân nặng, khẩu phần, hoạt động, giấc ngủ, thuốc và triệu chứng tiêu hóa; thăm khám và chỉ định xét nghiệm tùy tình huống. Một số vấn đề sức khỏe, chẳng hạn rối loạn tuyến giáp, đái tháo đường, bệnh tiêu hóa, nhiễm trùng kéo dài hoặc sức khỏe tâm thần, có thể cần đánh giá. Danh sách này không có nghĩa bạn mắc một trong các bệnh đó; đây là lý do không nên tự điều trị bằng testosterone hoặc thực phẩm bổ sung khi chưa tìm nguyên nhân.
Không có xét nghiệm androgen phổ quát để trả lời câu hỏi “vì sao tôi khó tăng mỡ”. Xét nghiệm hormone được cân nhắc khi có dấu hiệu hoặc bệnh sử gợi ý một tình trạng cụ thể, và cách đọc kết quả cần tính đến phương pháp xét nghiệm, tuổi, thuốc nội tiết và khoảng tham chiếu. Nếu có kinh nguyệt thưa/mất kinh, rậm lông mới xuất hiện hoặc tiến triển nhanh, giọng trầm đi, rụng tóc kiểu androgen, mụn nặng mới xuất hiện hoặc thay đổi cơ thể nhanh, hãy trao đổi với bác sĩ để được đánh giá đúng hướng [2, 7].
Có nên bổ sung testosterone để tăng cân hoặc tăng mỡ?
Không nên tự dùng testosterone, DHEA, “thuốc cân bằng nội tiết” hoặc sản phẩm quảng cáo tăng cân. Hướng dẫn nội tiết không khuyến cáo dùng testosterone đại trà cho phụ nữ vì thiếu bằng chứng lợi ích và an toàn dài hạn cho nhiều mục tiêu; testosterone không phải thuốc tăng cân đã được chứng minh cho phụ nữ [1]. Dùng hormone không đúng chỉ định có thể gây tác dụng phụ và làm khó đánh giá nguyên nhân ban đầu.
Nếu mục tiêu là tăng cân do thiếu cân hoặc theo hướng dẫn chuyên môn, cách ăn cần được điều chỉnh theo nhu cầu và khả năng dung nạp; không có một món ăn hoặc hormone phù hợp cho tất cả. Bài sữa đậu nành có hỗ trợ tăng cân tốt bằng sữa bò không? thảo luận một lựa chọn thực phẩm trong bối cảnh tăng năng lượng khẩu phần, không phải phương pháp điều trị nội tiết. Có thể làm việc với chuyên gia dinh dưỡng để chọn thực phẩm và lượng ăn phù hợp.
Kết luận
Testosterone thấp không phải lời giải thích mặc định cho việc phụ nữ khó tăng cân, và hiện chưa có hội chứng thiếu androgen được xác định rõ ở phụ nữ khỏe mạnh dựa trên một ngưỡng xét nghiệm. Androgen có thể liên quan đến chuyển hóa và phân bố mỡ, nhất là trong PCOS, nhưng nghiên cứu còn phụ thuộc nhóm người và không chứng minh một kết quả cân nặng cho từng cá nhân. Nếu cân nặng thấp hoặc giảm không chủ ý, hãy tìm nguyên nhân cùng nhân viên y tế; đừng tự dùng hormone hay sản phẩm “cân bằng nội tiết”.








