Bối cảnh và trắc trở suy giảm trí nhớ

Nhiều người bước sang tuổi trung niên thường đối mặt tình trạng hay quên, giảm tập trung [1], [2]. Bổ sung thảo dược hỗ trợ trí não trở thành lựa chọn phổ biến [3], [4]. Trong đó, thạch tùng răng cưa và bạch quả là hai cái tên được tìm kiếm nhiều nhất [3], [4].

Nhiều độc giả lầm tưởng hai loại thảo dược này có cùng tác dụng bổ não nên dùng loại nào cũng như nhau. Tuy nhiên, y học hiện đại ghi nhận cơ chế sinh học phân tử giữa chúng hoàn toàn khác nhau [3], [2], [4]. Thạch tùng răng cưa tác động sâu vào hệ truyền dẫn thần kinh, còn bạch quả thiên về bảo vệ mạch máu và chống tổn thương mô [3], [2].

Điểm khác nhau cốt lõi giữa hai thảo dược

Nói một cách ngắn gọn, hoạt chất Huperzine A trong thạch tùng răng cưa đóng vai trò như chiếc "phanh" ngăn chặn sự phân hủy chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine [3]. Ngược lại, chiết xuất bạch quả (Ginkgo biloba) cải thiện tưới máu não, hạ độ nhớt của máu và khử các gốc tự do gây hại [1], [2].

Một bên giải quyết tình trạng thiếu hụt tín hiệu liên lạc giữa các tế bào thần kinh [3]. Một bên tập trung dọn dẹp môi trường sống, bảo vệ mô não khỏi thiếu oxy và tăng nuôi dưỡng mạch máu [5], [2]. Sự khác biệt này quyết định phạm vi ứng dụng lâm sàng của từng loại [1], [3].

Cơ chế thạch tùng răng cưa: Giữ gìn chất dẫn truyền thần kinh

Cây thạch tùng răng cưa (Huperzia serrata) chứa thành phần quý giá là Huperzine A, một loại alkaloid tự nhiên [3], [4]. Trong não bộ người bệnh suy giảm trí nhớ, nồng độ acetylcholine – chất dẫn truyền tín hiệu điều khiển nhận thức, ghi nhớ – bị suy giảm trầm trọng do enzyme acetylcholinesterase phá hủy liên tục [3].

Huperzine A hoạt động bằng cách ức chế có chọn lọc enzyme acetylcholinesterase này [3]. Khi chiếc "kéo" phân hủy bị giữ lại, nồng độ acetylcholine trong não sẽ gia tăng và được duy trì ổn định [3]. Từ đó, các xung dẫn truyền thần kinh tiếp tục kết nối nhịp nhàng, giúp phục hồi nhận thức [3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu cho thấy Huperzine A còn giúp tế bào thần kinh giảm thiểu các tổn thương do độc tính của thụ thể glutamate gây ra [5]. Hoạt chất này đã được phê duyệt tại Trung Quốc từ năm 1994 trong điều trị bệnh Alzheimer và suy giảm trí nhớ lành tính [3], đồng thời được phát triển lâm sàng trị sa sút trí tuệ mức độ nhẹ đến trung bình [5].

Cơ chế bạch quả: Bảo vệ vi tuần hoàn và chống oxy hóa

Chiết xuất lá bạch quả (thường gặp dưới dạng chuẩn hóa EGb 761) tiếp cận theo hướng tuần hoàn và bảo vệ mô [3], [2]. Hợp chất flavonoid và ginkgolide trong lá có khả năng làm giãn mạch máu và hạ độ dính, độ nhớt của dòng máu [2]. Điều này trực tiếp tăng cường lưu lượng máu cấp lên não bộ [2].

Bạch quả can thiệp vào các hệ thống điện hóa, sinh lý, thần kinh và mạch máu cả ở trung ương lẫn ngoại vi [1]. Nó mang đặc tính chống gốc tự do, giảm yếu tố hoạt hóa tiểu cầu và điều hòa chất dẫn truyền thần kinh [1], [2].

Nghiên cứu trên mô hình động vật lão hóa xác nhận chiết xuất lá bạch quả bảo vệ nhu mô não chống lại tổn thương do thiếu oxy và ức chế quá trình oxy hóa [5]. Tại tế bào, dịch chiết này giúp kích hoạt enzym PKB nhằm ngăn chặn chu trình chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào thần kinh [6].

Bằng chứng khoa học nói gì về từng loại?

Đối với thạch tùng răng cưa, các phân tích tổng hợp chỉ ra Huperzine A cải thiện đáng kể điểm kiểm tra trạng thái tâm thần tối thiểu (MMSE) và thang điểm sinh hoạt hàng ngày (ADL) ở người mắc Alzheimer lẫn sa sút trí tuệ mạch máu [3]. Hoạt chất được dung nạp tốt trên lâm sàng [3].

Về phía bạch quả, đánh giá tổng quan của Cochrane năm 2009 rà soát 36 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên dùng giả dược; đa số nghiên cứu kéo dài dưới 3 tháng và có 9 thử nghiệm kéo dài 6 tháng trên 2.016 bệnh nhân [2]. Các nghiên cứu dài hạn này ghi nhận hiệu quả ổn định hoặc làm chậm suy giảm nhận thức [3], [2]. Thử nghiệm lâm sàng lớn dùng thang ADAS-cog, GERRI và CGI cho thấy nhóm dùng bạch quả cải thiện nhẹ về nhận thức, hành vi xã hội, trong khi nhóm giả dược sa sút rõ rệt [6].

Khi so sánh đối đầu trực tiếp, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược năm 2006 kéo dài 24 tuần trên người bệnh Alzheimer từ 50-80 tuổi cho thấy chiết xuất bạch quả 160 mg/ngày mang lại hiệu quả tương đương thuốc ức chế cholinesterase donepezil 5 mg/ngày [7]. Tuy nhiên, một nghiên cứu khác năm 2012 theo dõi 56 bệnh nhân Alzheimer (50-75 tuổi) trong 24 tuần lại chỉ ra nhóm uống rivastigmine 4,5 mg/ngày đạt cải thiện tốt hơn nhóm uống bạch quả 120 mg/ngày, cho thấy thuốc ức chế cholinesterase vẫn là lựa chọn ưu tiên hơn trong điều trị sa sút trí tuệ Alzheimer [8].

Dù vậy, cả Huperzine A và chiết xuất EGb 761 đều sở hữu các dữ liệu lâm sàng tích cực kéo dài 10 năm qua trong việc cải thiện chức năng nhận thức, triệu chứng tâm thần kinh và sinh hoạt hàng ngày ở bệnh nhân Alzheimer mức độ nhẹ đến vừa [4].

Hiểu lầm thường gặp về tác dụng điều trị

Sai lầm phổ biến nhất là coi các thảo dược này như "thần dược chữa khỏi hoàn toàn" bệnh teo não hay Alzheimer [4]. Thực tế, bệnh Alzheimer có cơ chế sinh bệnh phức tạp liên quan tích tụ mảng beta-amyloid, protein tau photphorylat hóa, phản ứng viêm và oxy hóa [4]. Đến nay y học chưa có phương thuốc nào đảo ngược hoàn toàn căn bệnh [4].

Huperzine A hay chiết xuất bạch quả chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát triệu chứng, bảo vệ tế bào thần kinh và làm chậm lại tiến trình thoái hóa nhận thức [3], [7], [4]. Thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa hay phục hồi các vùng não đã tổn thương hoàn toàn [1], [8].

Cũng cần lưu ý, các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế chống apoptosis hay tổn thương do thiếu oxy của bạch quả phần lớn tiến hành trên động vật hoặc tế bào [1], [5], [6]. Không thể tự ý ngoại suy toàn bộ kết quả phòng thí nghiệm sang tác dụng tuyệt đối trên người bệnh [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đang dùng thuốc chống đông máu phải hết sức cẩn trọng khi dùng bạch quả [1]. Chiết xuất này có đặc tính kháng yếu tố hoạt hóa tiểu cầu, làm tăng nguy cơ kéo dài thời gian chảy máu khi kết hợp không kiểm soát [1].

Người chuẩn bị phẫu thuật, người có tiền sử rối loạn đông máu cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bạch quả nào [1]. Hiện tượng tương tác thuốc cần được đánh giá y khoa chặt chẽ [1].

Với thạch tùng răng cưa chứa Huperzine A, do tác động trực tiếp kích thích hệ cholinergic qua việc tăng acetylcholine, người có bệnh lý tim mạch, hen suyễn hoặc rối loạn tiêu hóa cần tham khảo chuyên môn trước khi dùng [3].

Cách ứng dụng an toàn trong đời sống

Người có dấu hiệu hay quên, suy giảm độ tập trung cần đến bệnh viện khám chuyên khoa thần kinh để phân loại đúng nguyên nhân: do suy giảm tuần hoàn, do thoái hóa thần kinh hay thiếu máu não [1], [3].

Nếu lựa chọn chiết xuất bạch quả, các nghiên cứu lâm sàng đã dùng mức liều tiêu chuẩn hóa từ 120 mg đến 160 mg mỗi ngày để đánh giá hiệu quả nhận thức [7], [8]. Với Huperzine A chiết xuất từ thạch tùng răng cưa, cần sử dụng đúng hướng dẫn từ các chế phẩm tiêu chuẩn y tế, không tự ý hái cây cỏ thô sắc uống vì không kiểm soát được hàm lượng alkaloid [3].

Một lối sống bổ trợ trí não luôn cần phối hợp chế độ dinh dưỡng cân đối, ngủ đủ giấc, tập luyện thể lực và rèn luyện tư duy thường xuyên bên cạnh việc dùng thảo dược hỗ trợ.