Hình ảnh người đi bộ vừa bước đi vừa cắm cúi nhìn vào chiếc điện thoại thông minh đã trở nên quá quen thuộc trên các vỉa hè, hành lang trường học hay các tuyến phố đô thị. Không ít người cho rằng việc vừa đi vừa trả lời một vài dòng tin nhắn hay lướt mạng xã hội là kỹ năng đa nhiệm vô hại, giúp tận dụng thời gian chết hiệu quả.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy thói quen này đặt cột sống cổ vào một tư thế gập quá mức, đồng thời làm suy giảm nghiêm trọng khả năng giữ thăng bằng của cơ thể. Khi mắt và não bộ bị cuốn vào màn hình, các phản xạ điều chỉnh dáng đi tự nhiên bị gián đoạn, khiến nguy cơ trượt ngã và chấn thương tăng lên rõ rệt.
Cột sống cổ chịu áp lực lớn do góc gập đầu thay đổi
Khi đi bộ bình thường mà không sử dụng thiết bị, tầm nhìn của con người có xu hướng hướng về phía trước để quan sát không gian xung quanh. Ở trạng thái này, trục đầu và cổ duy trì một độ cong sinh lý cân bằng tự nhiên, giúp phân bổ tải trọng của hộp sọ đồng đều lên các đốt sống và đĩa đệm.
Trái lại, việc nhìn vào màn hình khi đang di chuyển buộc người dùng phải cúi gập đầu xuống phía dưới. Một nghiên cứu tiến hành trên 28 người trẻ tuổi di chuyển trên quãng đường đi bộ 60 mét đã đo lường chính xác sự biến đổi góc gập đầu trong mặt phẳng đứng dọc [1]. Kết quả đo được cho thấy khi đi bộ thẳng người bình thường, góc gập đầu ghi nhận ở mức trung vị là -1,2 độ [1].
Thế nhưng, khi chuyển sang trạng thái vừa đi bộ vừa lướt web bằng một tay, góc gập đầu đã tăng vọt lên mức trung vị 31,1 độ [1]. Đáng chú ý hơn, ở thao tác vừa đi bộ vừa nhắn tin bằng hai tay, góc gập đầu trung vị đạt tới 38,5 độ, lớn hơn có ý nghĩa thống kê so với cả hai điều kiện còn lại [1].
Góc gập đầu gia tăng đồng nghĩa với việc các cơ bắp vùng cổ phía sau phải co liên tục để giữ cho hộp sọ không rơi tự do về phía trước. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng điện thoại khi đi bộ gây ra tải trọng cơ học lớn hơn nhiều cho hệ thống cơ cổ so với đi bộ thông thường [1]. Trong đó, kiểu gõ tin nhắn bằng hai tay tạo áp lực nặng nề nhất lên hệ cơ và cột sống cổ do góc cúi đầu sâu hơn hẳn [1]. Tình trạng này kéo dài có thể dẫn đến căng cơ cục bộ, mỏi mòn mô mềm và làm gia tăng nguy cơ thoái hóa sớm cấu trúc cột sống.
Cơ chế phân tán chú ý và sự quá tải của não bộ
Nhiều người lầm tưởng rằng đi bộ là một hoạt động tự động hoàn toàn, không đòi hỏi sự tập trung của hệ thần kinh. Thực tế, việc duy trì dáng đi vững vàng, vượt qua địa hình và giữ thăng bằng đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa thị giác, hệ thống tiền đình và cảm thụ bản thể cùng sự điều hành của não bộ.
Một bài tổng quan tường thuật tổng hợp từ 20 nghiên cứu cho thấy việc nhắn tin khi đi bộ gây ra sự suy giảm ở cả hiệu suất bước đi lẫn hiệu suất nhắn tin [2]. Tác vụ nhắn tin đòi hỏi cao về mặt thị giác, yêu cầu nhận thức phụ thuộc vào tác vụ và kỹ năng vận động tinh của các ngón tay [2]. So với các tác vụ thứ cấp khác như làm phép trừ hay tạo từ ngữ, nhắn tin trên điện thoại thách thức đồng thời nhiều lĩnh vực gồm nhận thức, thị giác và cảm giác - vận động [2].
Khi một cá nhân vừa đi vừa thao tác trên điện thoại, hai nhiệm vụ này cạnh tranh trực tiếp nguồn tài nguyên chú ý có hạn của não bộ. Một nghiên cứu trên người trưởng thành trẻ tuổi khỏe mạnh nhận thấy người tham gia thường có xu hướng ưu tiên nhiệm vụ sử dụng điện thoại hơn là nhiệm vụ đi bộ [3]. Nghiên cứu này ghi nhận việc nhắn tin so với đọc văn bản làm tăng khối lượng công việc của tác vụ, tăng chi phí thực hiện nhiệm vụ kép của dáng đi và làm giảm độ ổn định của dáng đi [3]. Đồng thời, khả năng đọc hiểu nội dung văn bản trong lúc bước đi cũng bị giảm sút [3].
Dáng đi biến đổi và nguy cơ trượt ngã tiềm ẩn
Dưới sự chi phối của màn hình điện thoại, các thông số không gian và thời gian của bước đi bị xáo trộn nghiêm trọng. Để phòng thủ trước tình trạng mất tập trung, cơ thể thường vô thức chuyển sang một mô hình bước đi phòng thủ, chậm chạp và ngập ngừng hơn bình thường.
Thực nghiệm trên 29 thanh thiếu niên ở độ tuổi 12 (dao động trong khoảng cộng trừ 1 tuổi) đi bộ trên lối đi có và không có nhiệm vụ viết trên điện thoại đã chứng minh điều này [4]. Khi sử dụng điện thoại, chiều dài bước chân của các em giảm từ 0,64 mét xuống 0,55 mét [4]. Vận tốc dáng đi cũng sụt giảm từ 1,23 mét/giây xuống còn 0,90 mét/giây [4]. Các chỉ số về độ ổn định dáng đi bị suy giảm trên diện rộng, và hiện tượng này diễn ra độc lập với kinh nghiệm hay tần suất dùng máy của trẻ [4]. Điều đó chứng tỏ ngay cả thế hệ sinh ra trong thời đại số cũng không thể tránh khỏi nguy cơ mất thăng bằng [4].
Nguy hiểm hơn, khả năng phản xạ và xử lý các tình huống bất ngờ trên đường bị triệt tiêu đáng kể. Một nghiên cứu năm 2023 khảo sát trên 50 người trưởng thành trẻ tuổi đi trên lối đi dài 10 mét đối mặt với nguy cơ trượt ngã dài 70 cm đã chỉ ra những lỗ hổng lớn về an toàn [5]. Kết quả cho thấy việc dùng điện thoại làm suy giảm đáng kể khả năng phục hồi thăng bằng tư thế khi bị trượt chân, biểu hiện qua sự lắc lư thân mình gia tăng [5].
Nghiên cứu cũng ghi nhận việc nhắn tin gây ảnh hưởng tiêu cực đến độ ổn định dáng đi thông qua sự gia tăng biến thiên thời gian bước và giảm tỷ số điều hòa [5]. Khi mức độ nguy hiểm của môi trường tăng lên, độ chính xác của thao tác nhắn tin cũng bị giảm sút [5]. Việc vừa đi vừa bấm máy cạnh tranh trực tiếp với nhiệm vụ vận động, quá trình đánh giá mối đe dọa và cơ chế kiểm soát thăng bằng tư thế, trực tiếp nâng cao nguy cơ ngã tai nạn [5].
Thử thách vượt chướng ngại vật và sự khác biệt giữa các tác vụ
Khi đi lại trong đời sống thực, chúng ta không chỉ bước đi trên mặt phẳng trơn tru mà thường xuyên phải bước qua bậc thềm, rãnh nước hoặc vật cản. Việc dán mắt vào điện thoại khiến người đi bộ gặp bất lợi lớn khi xử lý các chướng ngại vật này.
Một nghiên cứu trên 10 người trưởng thành trẻ tuổi khỏe mạnh thực hiện nhiệm vụ bước qua chướng ngại vật có chiều cao bằng 10% chiều cao cơ thể đã cung cấp góc nhìn cơ học chi tiết [6]. Khi vừa đi vừa trả lời tin nhắn, đối tượng thích nghi bằng dáng đi thận trọng với tốc độ chậm hơn và khoảng cách ngón chân vượt chướng ngại vật lớn hơn [6]. Tuy nhiên, kiểu đi này lại đi kèm với sự lắc lư cơ thể lớn hơn trong mặt phẳng trán khi bước qua vật cản, phản ánh sự rối loạn trong kiểm soát thăng bằng động [6].
Không chỉ thao tác gõ chữ, ngay cả việc đàm thoại qua điện thoại cũng gây ra các xáo trộn cơ sinh học đáng kể. Khảo sát trên 19 nam giới khỏe mạnh đi bộ trên máy chạy bộ với hệ thống phân tích chuyển động quang học ghi nhận việc dùng điện thoại gây ảnh hưởng làm mất ổn định đáng kể lên các khớp chi dưới [7]. Đáng chú ý, việc vừa đi vừa nói chuyện điện thoại làm tăng đáng kể độ rộng bước chân, tăng độ dài bước chân và làm giảm chiều cao khoảng sáng bàn chân tối thiểu [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc vừa đi bộ vừa nói chuyện điện thoại có thể tạo ra nguy cơ ngã lớn hơn cả nhắn tin hoặc đọc màn hình, do đòi hỏi xử lý thông tin nhanh hơn dẫn đến việc hy sinh khả năng kiểm soát vận động ổn định khớp [7].
Môi trường ngoài trời càng làm trầm trọng thêm tác động tiêu cực này. Một thử nghiệm năm 2023 trên 20 người tham gia (độ tuổi trung bình 38,3 tuổi) thực hiện các chuỗi động tác đi bộ, quay người, đứng lên - ngồi xuống cho thấy chi phí nhiệm vụ kép về thời gian đi bộ khi vừa đi vừa nhắn tin ở ngoài trời cao hơn rõ rệt so với trong nhà [8]. Dù độ chính xác khi nhắn tin giữa hai môi trường không khác biệt, môi trường ngoài trời đòi hỏi sự tương tác phức tạp hơn, khiến thời gian di chuyển bị kéo dài và mức độ can thiệp vào dáng đi trở nên trầm trọng hơn [8].
Nhận thức sai lầm và nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Nhiều người tin rằng những người trẻ tuổi hoặc những người thường xuyên dùng điện thoại sẽ sở hữu phản xạ đa nhiệm tốt, từ đó không bị ảnh hưởng dáng đi. Tuy nhiên, các nghiên cứu đều khẳng định sự xáo trộn dáng đi xảy ra độc lập với thói quen sử dụng thiết bị [4]. Cả người trẻ tuổi lẫn người trưởng thành đều bị cuốn vào màn hình, dẫn đến việc giảm nhận thức tình huống và dễ té ngã khi gặp bề mặt trơn trượt hay vật cản [2, 4].
Nhóm thanh thiếu niên và người trẻ tuổi là đối tượng có tần suất vừa đi vừa dùng máy rất cao, do đó tỷ lệ gặp chấn thương do va chạm, trượt ngã là một mối lo ngại lớn về sức khỏe cộng đồng [1, 8]. Việc liên tục gập cổ góc 38,5 độ khi còn trẻ cũng đặt nền móng cho các bệnh lý cơ xương khớp mạn tính sau này [1].
Bên cạnh đó, người đang có sẵn các bệnh lý về cột sống cổ, đau vai gáy hoặc có vấn đề về tiền đình, giữ thăng bằng cần tuyệt đối tránh thói quen này. Việc giảm khoảng sáng bàn chân tối thiểu và lắc lư thân mình khi phân tâm có thể biến một cú sảy chân nhỏ thành tai nạn chấn thương nghiêm trọng [2, 3]. Những người có vấn đề sức khỏe nền hoặc đang trong quá trình hồi phục chấn thương vận động nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá chức năng thăng bằng.
Biện pháp bảo vệ cột sống và bảo đảm an toàn khi di chuyển
Dữ liệu khoa học cho thấy sự an toàn khi đi bộ và việc tập trung vào màn hình điện thoại là hai việc không thể dung hòa hoàn hảo cùng một lúc [2, 7]. Để bảo vệ cột sống cổ và giảm thiểu tối đa nguy cơ chấn thương, người dùng nên chủ động thiết lập những thói quen di chuyển lành mạnh trong sinh hoạt hàng ngày.
Trước hết, hãy áp dụng nguyên tắc "dừng bước để nhìn màn hình". Nếu có cuộc gọi gấp, thông báo quan trọng hoặc cần soạn thảo tin nhắn, người đi bộ nên chủ động di chuyển vào sát lề đường, đứng lại ở một vị trí an toàn, quan sát xung quanh rồi mới thao tác trên máy. Việc tách rời hoàn toàn hai hành động đi bộ và dùng thiết bị sẽ loại bỏ hoàn toàn chi phí nhiệm vụ kép đè nặng lên não bộ [5, 8].
Trong trường hợp bắt buộc phải kiểm tra thông tin nhanh khi đang đứng, hãy nâng cao điện thoại lên gần ngang tầm mắt thay vì cúi gục đầu xuống. Thao tác lướt web bằng một tay ghi nhận góc gập cổ là 31,1 độ, trong khi nhắn tin hai tay khiến đầu gập tới 38,5 độ [1]. Do đó, hạn chế tối đa việc nhắn tin dài hay gõ bàn phím bằng hai tay khi cơ thể đang vận động [1]. Nếu chỉ cần tra cứu bản đồ hay đọc lướt, giữ thiết bị cao hơn sẽ giúp giảm bớt góc gập và giảm tải trọng cơ học đè nặng lên hệ thống cơ cổ [1].
Ngoài ra, khi di chuyển trên các địa hình gồ ghề, trơn trượt, khu vực có chướng ngại vật hoặc không gian công cộng ngoài trời đông đúc, hãy cất điện thoại vào túi xách hoặc túi quần [2, 5]. Sự chú ý toàn vẹn cho từng bước chân là tấm lá chắn tốt nhất giúp cơ thể kịp thời nhận biết nguy cơ và kích hoạt phản xạ giữ thăng bằng chuẩn xác khi xảy ra sự cố [5].
Thói quen vừa bước đi vừa cắm cúi vào màn hình không đơn thuần là một hành vi thiếu tập trung tạm thời. Đó là tác nhân trực tiếp làm biến đổi cơ sinh học cột sống cổ với góc gập lên đến 38,5 độ và gây mất ổn định nghiêm trọng khả năng giữ thăng bằng của cơ thể [2, 6]. Từ bỏ việc nhìn màn hình khi đôi chân đang chuyển động là cách đơn giản nhưng hiệu quả nhất để giữ cho cột sống khỏe mạnh và bảo vệ bản thân khỏi những tai nạn trượt ngã đáng tiếc.
