Nhiều người theo phương pháp thực dưỡng Ohsawa giữ thói quen kiêng hoàn toàn hoa quả nhiệt đới. Quan niệm này cho rằng trái cây vùng nóng mang tính "quá âm", dễ gây mất cân bằng năng lượng cơ thể.
Khoa học hiện đại không tìm thấy cơ sở sinh học nào cho việc cấm kỵ hoàn toàn trái cây nhiệt đới. Ngược lại, các bằng chứng dinh dưỡng cho thấy đây là nhóm thực phẩm giá trị, cung cấp vi chất và các hợp chất có hoạt tính sinh học cao nếu dùng đúng liều lượng.
Trái cây nhiệt đới: Kho tàng vi chất bị định kiến
Triết lý thực dưỡng xếp các loại quả nhiệt đới như chuối, xoài, đu đủ, dứa vào nhóm thực phẩm cực âm, khuyến cáo người sống ở vùng ôn đới hoặc người bệnh cần tuyệt đối tránh xa. Khi du nhập vào Việt Nam – một quốc gia nhiệt đới – quan điểm này vô tình khiến nhiều người kiêng khem cứng nhắc chính nguồn nông sản bản địa phong phú quanh mình.
Tuy nhiên, các báo cáo khoa học dinh dưỡng khẳng định trái cây nhiệt đới là nguồn cung cấp dồi dào các chất dinh dưỡng thiết yếu [1]. Xu hướng tiêu dùng thế giới hướng tới thực phẩm giàu vi chất đang làm tăng mạnh nhu cầu sử dụng nhóm quả này trên toàn cầu [2]. Tốc độ tăng trưởng sản lượng trái cây nhiệt đới toàn cầu đã tăng đều đặn từ 5% lên tới 23% vào năm 2019, đưa nhóm quả này trở thành một trong những mặt hàng nông nghiệp tăng trưởng nhanh nhất [1]. Việc quy kết toàn bộ nhóm thực vật này gây hại sức khỏe là thiếu cơ sở khoa học thực chứng.
Hợp chất sinh học và tiềm năng chống oxy hóa
Quan niệm thực dưỡng cho rằng quả nhiệt đới làm suy yếu thể trạng. Ngược lại, phân tích hóa sinh chứng minh trái cây nhiệt đới và cận nhiệt đới chứa nhiều hợp chất sinh học quan trọng bao gồm polyphenol, flavonoid và anthocyanin [3].
Về mặt sinh lý bệnh học, các phân tử sinh học từ trái cây nhiệt đới đã được ghi nhận có khả năng can thiệp vào nhiều giai đoạn của quá trình sinh ung thư, di căn và kháng thuốc [3]. Cơ chế tác động của chúng diễn ra thông qua việc kích hoạt quá trình chết rụng tế bào (apoptosis), điều hòa chu kỳ tế bào, ức chế các con đường sinh tồn và tăng sinh tế bào, hoặc ngăn chặn các con đường gây viêm [3]. Nhờ đó, nhiều phân tử và hợp chất kết hợp từ trái cây nhiệt đới đã được cấp bằng sáng chế cho đặc tính chống ung thư và bảo vệ hóa học [3].
Ngoài ra, các nghiên cứu can thiệp trên mô hình động vật cũng xác nhận tác động điều hòa oxy hóa của nước ép trái cây nhiệt đới [4]. Một thử nghiệm năm 2014 chia 7 nhóm chuột (mỗi nhóm 8 con) dùng chế độ ăn bình thường trong 4 tuần, được cho uống nước lọc (đối chứng) hoặc 2 loại nước ép trái cây nhiệt đới với các mức liều 100, 200, hoặc 400 mg/kg mỗi ngày [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng nước ép giảm hiệu quả các chất phản ứng với axit thiobarbituric (chỉ số peroxy hóa lipid), giảm hoạt độ enzyme superoxide dismutase và catalase gan ở liều 200 mg/kg, tăng nồng độ cholesterol tốt HDL-c ở mức liều 400 mg/kg [4].
Vấn đề năng lượng và đường huyết từ góc nhìn lâm sàng
Mặc dù có nhiều lợi ích, việc cảnh báo về trái cây nhiệt đới không hoàn toàn vô lý nếu nhìn dưới góc độ chuyển hóa năng lượng. Khoa học xác nhận trái cây nhiệt đới có đặc điểm dinh dưỡng khác biệt so với quả ôn đới [5].
Cụ thể, trái cây nhiệt đới và các loại quả dạng bầu bí được báo cáo là chứa hàm lượng polyphenol thấp hơn nhưng mức năng lượng lại cao hơn so với các phân nhóm trái cây khác [5]. Điều này giải thích vì sao việc ăn quá nhiều trái cây ngọt nhiệt đới dễ dẫn tới dư thừa năng lượng và làm tăng gánh nặng đường huyết.
Một nghiên cứu tiền cứu năm 2017 theo dõi lượng tiêu thụ hoa quả ở phụ nữ mang thai trong tam cá nguyệt thứ hai ghi nhận: việc tiêu thụ quá mức trái cây nhiệt đới cùng với trái cây có múi làm tăng khả năng mắc đái tháo đường thai kỳ (GDM) [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng năng lượng cao trong trái cây nhiệt đới là lý do cần khuyến cáo kiểm soát lượng ăn, thay vì loại bỏ hoàn toàn [5].
Hiểu lầm phổ biến: Khác biệt giữa "cấm kỵ" và "tiết chế"
Sai lầm lớn nhất của trường phái kiêng triệt để là đánh đồng việc kiểm soát liều lượng với cấm đoán hoàn toàn. Không có thực phẩm độc hại tuyệt đối, chỉ có cách dùng sai liều lượng và sai đối tượng.
Quả nhiệt đới cung cấp lượng chất xơ, vitamin, khoáng chất dồi dào, cần thiết cho hoạt động bình thường của cơ thể [3]. Việc loại bỏ hoàn toàn nhóm quả này khỏi chế độ ăn khiến cơ thể mất đi nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên và các hợp chất bảo vệ tim mạch [3, 8]. Thay vì cực đoan bài trừ theo khái niệm âm - dương vô hình, người tiêu dùng cần dựa trên hàm lượng đường và năng lượng thực tế của từng loại quả để điều chỉnh khẩu phần.
Những ai cần thực sự thận trọng khi dùng hoa quả nhiệt đới?
Thay vì áp dụng lệnh cấm cho tất cả mọi người như cách làm của thực dưỡng, khoa học phân định rõ các nhóm đối tượng cần lưu ý:
- Phụ nữ mang thai trong 3 tháng giữa: Cần kiểm soát lượng trái cây nhiệt đới nạp vào để giảm thiểu nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ [5].
- Người mắc đái tháo đường hoặc rối loạn dung nạp glucose: Trái cây nhiệt đới có lượng năng lượng và đường tương đối cao [5]. Cần theo dõi chỉ số đường huyết sau ăn và ưu tiên tham vấn bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để tính toán khẩu phần thích hợp.
- Người thừa cân, béo phì: Mức năng lượng cao hơn từ trái cây nhiệt đới có thể cản trở quá trình thâm hụt calo nếu ăn mất kiểm soát [5].
Áp dụng thực tế: Ăn hoa quả nhiệt đới đúng cách
Để tận dụng tối đa dưỡng chất mà không lo ngại nguy cơ chuyển hóa, người dùng nên thực hiện các nguyên tắc sau:
- Ăn nguyên quả, hạn chế ép lấy nước: Ăn cả thịt quả giúp giữ lại nguồn chất xơ tự nhiên, làm chậm tốc độ hấp thu đường vào máu.
- Phân chia lượng dùng hợp lý: Không ăn dồn dập lượng lớn trái cây nhiều đường trong một bữa; chia nhỏ các khẩu phần trong ngày để tránh làm đường huyết tăng vọt cục bộ [5].
- Đa dạng hóa nguồn quả: Kết hợp luân phiên giữa các nhóm trái cây khác nhau thay vì chỉ ăn một loại quả nhiệt đới ngọt đậm, nhằm cân bằng giữa nguồn polyphenol và năng lượng nạp vào [5].
Kiêng kỵ tuyệt đối hoa quả nhiệt đới theo phương pháp thực dưỡng là điều không có cơ sở khoa học. Một chế độ ăn lành mạnh đòi hỏi sự đa dạng nguồn thực phẩm và điều chỉnh liều lượng dựa trên thể trạng cá nhân, thay vì loại bỏ cực đoan các nguồn dinh dưỡng tự nhiên quý giá.
