Cây bông ổi (tên khoa học Lantana camara, dân gian hay gọi là cây ngũ sắc hoặc trâm ổi) mọc hoang ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Nhiều người truyền tai nhau mẹo bẻ lá, vò nát hoa bôi lên da hoặc chưng cất tinh dầu để đuổi muỗi thay thế hóa chất tổng hợp.

Tinh dầu bông ổi đuổi muỗi được nhưng hiệu lực ngắn. Dạng bôi trực tiếp bảo vệ từ 15 phút đến dưới 2 giờ, ngắn hơn DEET [1] [2].

Cơ chế tác động của tinh dầu bông ổi

Tinh dầu bông ổi chứa các hợp chất bay hơi tác động mạnh lên khứu giác và hệ thần kinh côn trùng. Nghiên cứu phân tích thành phần cho thấy cây chứa nhiều hợp chất tự nhiên như trans-beta-caryophyllene, alpha-pinene, caryophyllene oxide, davanone, eucalyptol [1] [3] [4].

Các nhóm chất monoterpen, sesquiterpen và cồn tự nhiên này gây độc thần kinh đối với muỗi [5]. Khi tiếp xúc, các hoạt chất ức chế enzym acetylcholinesterase (AChE) và phosphatase kiềm trong cơ thể muỗi, làm rối loạn dẫn truyền thần kinh khiến ấu trùng tử vong hoặc làm muỗi trưởng thành bị choáng [3] [6] [7].

Muỗi định vị người nhờ mùi cơ thể và khí thở. Mùi nồng từ tinh dầu bông ổi làm tê liệt thụ thể cảm thụ hóa học của muỗi, khiến chúng mất phương hướng [1] [5]. Ngoài ra, dịch chiết và tinh dầu còn có hoạt tính ngăn cản muỗi cái đẻ trứng [1].

Nghiên cứu thực nghiệm về thời gian bảo vệ

Thử nghiệm năm 2024 khảo sát hoạt tính xua muỗi của tinh dầu Lantana camara ở các nồng độ khác nhau [1]. Ở liều 33,3 microgam/cm2, tinh dầu đạt tỷ lệ xua đuổi 89% với muỗi Aedes aegypti (muỗi vằn truyền sốt xuất huyết), 66% với muỗi Anopheles gambiae (truyền sốt rét) và đạt 100% đối với muỗi nhà Culex quinquefasciatus [1].

Thử nghiệm kéo dài thời gian ở liều 333 microgam/cm2 cho thấy tinh dầu duy trì khả năng xua đuổi 100% trong tối đa 15 phút với muỗi Aedes aegypti và Anopheles gambiae [1]. Với loài Culex quinquefasciatus, hiệu quả xua đuổi 100% kéo dài được 75 phút [1]. Thử nghiệm cũng ghi nhận tinh dầu ngăn muỗi đẻ trứng lần lượt là 85% (Ae. aegypti), 59% (An. gambiae) và 89% (Cx. quinquefasciatus) [1]. Hạn chế của nghiên cứu là thử nghiệm trong phòng lab trên diện tích bề mặt nhỏ, chưa phản ánh đầy đủ điều kiện mồ hôi thực tế.

Nghiên cứu lâm sàng năm 1996 thử nghiệm dịch chiết hoa bông ổi pha trong dầu dừa trên người tình nguyện [2]. Kết quả ghi nhận hỗn hợp cung cấp tỷ lệ bảo vệ 94,5% trước muỗi Aedes albopictus và Aedes aegypti [2].

Thời gian bảo vệ trung bình đạt 1,9 giờ [2]. Sau một lần bôi, hỗn hợp vẫn duy trì mức bảo vệ trên 50% trong tối đa 4 giờ và không ghi nhận tác dụng phụ trên da tình nguyện viên suốt 3 tháng theo dõi [2]. Dầu dừa đóng vai trò chất nền làm chậm tốc độ bay hơi của các tinh chất [5] [2].

Khả năng diệt bọ gậy và muỗi trưởng thành

Ngoài tác dụng xua đuổi, tinh dầu lá bông ổi có hoạt tính tiêu diệt ấu trùng và muỗi trưởng thành ở nồng độ cao [3] [4]. Năm 2010, nghiên cứu đánh giá hoạt tính diệt muỗi trưởng thành ghi nhận liều gây chết 50% (LD50) đối với muỗi vằn Ae. aegypti là 0,06 mg/cm2, thời gian làm gục ngã 50% số muỗi (KDT50) là 20 phút trên giấy tẩm hóa chất nồng độ 0,208 mg/cm2 [4].

Dạng nhũ tương nano (nano-emulsion) phát triển năm 2022 giúp tăng khả năng diệt ấu trùng [3]. Nghiên cứu xác định nồng độ gây chết 50% (LC50) đối với ấu trùng muỗi Ae. aegypti từ tuổi I đến tuổi IV lần lượt là 18,183 ppm, 23,337 ppm, 29,731 ppm và 38,943 ppm; với nhộng là 45,295 ppm [3]. Đối với muỗi trưởng thành, giá trị LD50 là 11,947 mg/cm2 [3]. Nghiên cứu năm 2020 trên muỗi Anopheles culicifacies cũng cho thấy dạng nhũ tương nano có LC50 diệt bọ gậy ở mức 50,35 ppm [6].

Tại Việt Nam, nghiên cứu năm 2021 thu thập 4 mẫu bông ổi ở khu vực Bắc Trung Bộ [7]. Tinh dầu giàu sesquiterpene từ các mẫu này cho thấy độc tính diệt bọ gậy tốt với LC50 sau 24 giờ dao động 15,1 - 29,0 microgam/mL (Ae. aegypti), 26,4 - 53,8 microgam/mL (Ae. albopictus) và 20,8 - 59,3 microgam/mL (Cx. quinquefasciatus) [7].

Hiệu quả trồng cây quanh nhà ngăn muỗi

Trồng cây bông ổi quanh nhà được đánh giá như một hàng rào sinh học [8]. Nghiên cứu cộng đồng thực hiện tại vùng dịch sốt rét Kagera (Tanzania) giai đoạn 2008-2009 so sánh 231 hộ gia đình trồng bông ổi quanh nhà với 90 hộ không trồng [8].

Dữ liệu bẫy đèn ghi nhận nhà có trồng hàng rào bông ổi giảm 56% mật độ muỗi Anopheles gambiae, giảm 83% muỗi Anopheles funestus và giảm 50% tổng lượng muỗi các loại bay vào nhà [8]. Chi phí triển khai khoảng 1,50 USD cho mỗi hộ gia đình [8].

Hạn chế của giải pháp này là không loại bỏ muỗi triệt để. Cây chỉ có tác dụng hạn chế muỗi xâm nhập qua cửa sổ hoặc khe hở, không thay thế được màn ngủ hay các biện pháp phòng trừ ổ bọ gậy [8].

Lợi ích và giới hạn so với thuốc xịt tổng hợp

Ưu điểm lớn nhất của tinh dầu bông ổi là nguồn gốc thảo mộc tự nhiên, thân thiện với môi trường và ít nguy cơ kháng thuốc so với hóa chất tổng hợp [3] [6] [4]. Dịch chiết pha dầu nền an toàn cho da người tình nguyện qua thử nghiệm thực tế [2].

Nhược điểm cốt lõi là tính bay hơi nhanh và dễ bị oxy hóa ngoài không khí [5]. Các hoạt chất monoterpen phân tán rất nhanh sau khi thoa lên da [5].

Trong khi các hóa chất tổng hợp như DEET bảo vệ kéo dài 4-8 giờ chỉ sau một lần xịt, tinh dầu bông ổi nguyên chất mất dần tác dụng bảo vệ tuyệt đối chỉ sau 15 đến 75 phút tùy loài muỗi [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc phối hợp các loại tinh dầu khác nhau thậm chí có thể gây đối kháng làm giảm hiệu lực so với dùng đơn lẻ, đòi hỏi phải có công thức cố định chất bay hơi phù hợp [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng bông ổi đuổi muỗi

Sai lầm phổ biến là tin rằng ngắt cành lá cắm trong phòng hoặc bôi nước lá giã nát sẽ chống muỗi được cả ngày. Tinh dầu tự nhiên giải phóng thụ động từ lá nguyên vẹn có mật độ rất thấp, không đủ nồng độ xua muỗi trong không gian rộng.

Nhiều người nghĩ bôi tinh dầu đậm đặc lên da càng nhiều thì đuổi muỗi càng lâu. Tinh dầu nguyên chất bay hơi nhanh ngoài gió và mồ hôi, đồng thời nồng độ cao dễ gây kích ứng, đỏ rát da. Cần dùng dầu nền giữ ẩm như dầu dừa để hãm tốc độ bay hơi thay vì dùng dịch ép thô [5] [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Lá và quả xanh của cây bông ổi chứa các độc tố tự nhiên đối với động vật và người nếu nuốt phải. Cần thận trọng khi sử dụng cho các nhóm đối tượng:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Da trẻ mỏng, dễ kích ứng với các hợp chất sesquiterpen bay hơi. Không để trẻ nuốt phải lá hay dầu bôi.
  • Người có cơ địa viêm da dị ứng: Cần thử phản ứng trên vùng da nhỏ ở cẳng tay trước khi dùng diện rộng.
  • Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú: Chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ về việc hấp thu qua da của các hợp chất ức chế enzym AChE trong tinh dầu liều cao, nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Khi đang dùng thuốc điều trị ngoài da hoặc có bệnh da liễu, cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi thoa bất kỳ loại tinh dầu thảo dược nào.

Áp dụng thực tế đúng cách

  • Dùng dầu nền cố định: Không thoa tinh dầu nguyên chất trực tiếp lên da. Pha tinh dầu bông ổi vào dầu dừa hoặc dầu đậu nành theo tỷ lệ pha loãng phù hợp để kéo dài thời gian lưu hương trên da [5] [2].
  • Bôi lặp lại: Do tinh dầu bay hơi nhanh sau 1-2 giờ, cần bôi bổ sung sau mỗi 1,5 đến 2 giờ nếu ở ngoài trời ẩm ướt hoặc khu vực nhiều muỗi [1] [2].
  • Trồng làm rào chắn: Trồng bụi bông ổi quanh bờ rào, gần lối ra vào hoặc cửa sổ để hỗ trợ ngăn muỗi bay vào nhà [8]. Thường xuyên phát quang, không để cây rậm rạp tích nước đọng tạo ổ bọ gậy.
  • Kết hợp đa biện pháp: Tinh dầu chỉ có vai trò hỗ trợ xua đuổi tạm thời. Vẫn cần ngủ màn, mặc quần áo dài tay và dọn dẹp nơi nước đọng quanh nhà.

Tinh dầu bông ổi có tác dụng đuổi muỗi và diệt bọ gậy thực sự nhờ các hoạt chất tự nhiên [1] [3] [7]. Tuy nhiên, thời gian bảo vệ ngắn hơn nhiều so với DEET, người dùng cần hiểu rõ giới hạn này để kết hợp cùng các biện pháp bảo vệ cơ học, đảm bảo phòng tránh sốt xuất huyết an toàn.