Lời đồn dân gian về bài thuốc hạ sốt
Mỗi khi trong nhà có người bị nóng sốt, nhiều gia đình thường tìm kiếm các loại cây cỏ vườn nhà để nấu nước uống thay vì dùng thuốc tây. Trong đó, lá xương sông – loài cây gia vị quen thuộc trong món chả gói hay nấu canh – thường được rỉ tai như một phương thuốc giúp giải cảm, hạ nhiệt nhanh chóng.
Tuy nhiên, liệu nước sắc từ lá xương sông có thực sự làm hạ thân nhiệt an toàn như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: Khoa học hiện đại chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh nước sắc xương sông có khả năng hạ sốt.
Những đồn đoán xung quanh loại cây này phần lớn xuất phát từ kinh nghiệm truyền miệng, hoặc sự nhầm lẫn với các loài cây cùng chi thực vật đã được nghiên cứu trên động vật và trong phòng thí nghiệm.
Cơ chế tác động và thành phần hóa học của chi Xương sông
Cây xương sông thuộc chi Blumea (họ Cúc - Asteraceae) [1]. Về mặt sinh học và dược lý học thực vật, các loài thuộc chi này không phải là vô giá trị. Phân tích bộ gen và đặc tính thực vật cho thấy chi Blumea phân bố rộng rãi ở vùng nhiệt đới Cựu thế giới, đa dạng nhất tại châu Á, châu Phi và Australia [1].
Các phân tích hóa thực vật ghi nhận phần lớn các loài thuộc chi Blumea rất giàu các hoạt chất tự nhiên [1]. Điển hình trong số đó là flavonoid, terpene, acetylenic thiophene, triterpenoid, sterol và các loại tinh dầu [1]. Nhờ những hợp chất này, chi Blumea đã được ghi nhận có một số hoạt tính y học như chống ung thư, chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống viêm, kháng ký sinh trùng sốt rét, ức chế enzyme tyrosinase và chống béo phì [1].
Bên cạnh đó, các đặc tính bảo vệ gan, kết tập tiểu cầu, tăng cường hấp thu qua da, làm lành vết thương và quét gốc tự do superoxide cũng từng được báo cáo đối với các loài thuộc chi này [1]. Trong đó, loài đại diện nổi tiếng nhất là đại bi (Blumea balsamifera) [1]. Nhờ chứa tinh dầu và các chất kháng viêm tự nhiên, khi nấu nước uống hoặc xông hơi, người dùng có thể cảm thấy dễ chịu, nhẹ đầu [1]. Tuy nhiên, hoạt tính kháng viêm hay chống oxy hóa trong ống nghiệm hoàn toàn khác với việc can thiệp trực tiếp vào trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi để cắt cơn sốt trên cơ thể người.
Bằng chứng khoa học: Chi Blumea thực sự được nghiên cứu đến đâu?
Để làm rõ công dụng thực tế, chúng ta cần nhìn thẳng vào các dữ liệu nghiên cứu đã được công bố về chi thảo mộc này.
Nghiên cứu về lục lạp và phát sinh loài của chi Blumea công bố năm 2021 đã tổng hợp nhiều thông tin sinh học quan trọng [1]. Chi này gồm khoảng 100 loài từ cây thân thảo, cây bụi đến cây gỗ nhỏ [1]. Dù ghi nhận loài Blumea balsamifera cùng chi sở hữu nhiều hoạt tính như chống viêm, chống oxy hóa và bảo vệ gan, các tác giả nhấn mạnh trọng tâm nghiên cứu vẫn là cấu trúc bộ gen lục lạp và mối quan hệ tiến hóa phức tạp giữa các loài, chưa đi sâu vào việc xác lập phác đồ hạ sốt thực nghiệm [1].
Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2009 về chiết xuất từ cây Blumea balsamifera, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên tế bào tiền mỡ 3T3-L1 và tế bào mỡ [2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất từ loài cây này giúp ức chế sự tích tụ lipid và giảm hoạt tính của enzyme glycerol-3-phosphate dehydrogenase (GPDH) mà không làm ảnh hưởng đến khả năng sống của tế bào [2].
Đồng thời, chiết xuất làm giảm đáng kể biểu hiện của các yếu tố phiên mã tạo mỡ quan trọng như PPARgamma, C/EBPs và leptin, nhưng lại làm tăng biểu hiện của adiponectin ở mức độ protein [2]. Nhóm tác giả kết luận chiết xuất Blumea balsamifera có tiềm năng chống béo phì, chống xơ vữa động mạch, chống viêm và chống đái tháo đường [2]. Dù vậy, thử nghiệm này chỉ thực hiện hoàn toàn trên mô hình tế bào biệt lập trong ống nghiệm (in vitro) và không hề đo lường hay kiểm tra tác động điều hòa thân nhiệt khi sốt [2].
Cần lưu ý rằng, hiện tượng hạ thân nhiệt do thảo mộc thường chỉ được ghi nhận rải rác trên mô hình chuột thí nghiệm ở một số loài thực vật ngập mặn hoặc các loài thảo mộc khác, chứ chưa có thử nghiệm đối chứng trực tiếp trên dịch chiết lá xương sông ở người [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn lớn của các bằng chứng
Từ các tài liệu khoa học, có thể thấy các hợp chất chiết xuất từ chi thực vật chứa cây xương sông có một số giá trị sinh học nhất định:
Chứa chất chống oxy hóa và chống viêm tự nhiên: Các nhóm chất flavonoid, terpene và tinh dầu có thể hỗ trợ làm dịu các phản ứng viêm nhẹ của cơ thể [1].
Hỗ trợ chuyển hóa trong mô hình phòng thí nghiệm: Thử nghiệm tế bào cho thấy tiềm năng điều hòa một số protein liên quan đến phản ứng viêm và mỡ thừa [2].
Tuy nhiên, khoảng cách giữa các thử nghiệm sinh học này và một ly nước sắc hạ sốt tại nhà là vô cùng lớn:
Chưa có thử nghiệm trên người: Toàn bộ dữ liệu sinh học mới dừng lại ở cấp độ phân tích hóa thực vật, mô hình tế bào nuôi cấy hoặc cây cùng chi, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên bệnh nhân bị sốt [1, 6].
Không thể kiểm soát hoạt chất khi tự sắc: Khi đun nấu tại nhà, nồng độ tinh dầu và các hợp chất bay hơi bị phân hủy, không thể định lượng hay so sánh với các chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm.
Cơ chế hạ nhiệt chưa được chứng minh: Cắt sốt đòi hỏi sự can thiệp chính xác vào các chất trung gian hóa học gây sốt tác động lên hệ thần kinh trung ương. Dịch chiết thực vật thô không thể đảm bảo khả năng này một cách an toàn và tức thì.
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý uống nước xương sông hạ sốt
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là quan niệm "thảo dược vườn nhà lành tính, uống thay thuốc hạ sốt an toàn hơn thuốc tây". Khi bị sốt, đặc biệt là sốt cao do nhiễm khuẩn, sốt xuất huyết hoặc virus, cơ thể đang cảnh báo một tình trạng viêm nhiễm cần được theo dõi. Việc uống một loại nước lá chưa rõ liều lượng có thể làm chậm trễ thời gian dùng thuốc hạ nhiệt chuẩn hóa.
Nhiều người cũng nhầm lẫn cảm giác toát mồ hôi sau khi uống nước lá nóng là "hạ sốt thành công". Trên thực tế, bất kỳ loại nước ấm nào cũng có thể kích thích bài tiết mồ hôi tạm thời. Nếu nguyên nhân gây sốt chưa được xử lý, thân nhiệt sẽ nhanh chóng tăng vọt trở lại, dễ dẫn đến biến chứng co giật ở trẻ nhỏ hoặc kiệt sức ở người lớn.
Ngoài ra, việc dùng lẫn lộn các loài cây cùng họ hoặc chi Blumea mà không rõ nguồn gốc cũng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc do các hợp chất thứ cấp chưa được loại bỏ.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Dữ liệu an toàn dược lý của nước sắc xương sông trên phụ nữ mang thai chưa từng được thiết lập. Các hoạt chất thực vật và tinh dầu đậm đặc có thể tác động không mong muốn lên tử cung hoặc chuyển hóa qua sữa mẹ.
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ co giật do sốt cao rất lớn. Tuyệt đối không dùng nước sắc lá xương sông để hạ sốt cho trẻ nhỏ thay thế thuốc hạ sốt chuyên dụng theo hướng dẫn y tế.
Người mắc bệnh gan, thận mạn tính: Mặc dù chi Blumea được ghi nhận có tiềm năng bảo vệ gan trên một số báo cáo, nhưng việc dung nạp các chất thô từ dịch sắc lá tự nấu có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa và bài tiết cho các cơ quan suy yếu [1].
Người đang điều trị bệnh bằng thuốc đặc trị: Nguy cơ tương tác giữa các hợp chất như flavonoid, terpene trong xương sông với các thuốc chuyển hóa qua men gan chưa được kiểm soát, có thể làm thay đổi hiệu quả điều trị của thuốc chính [1].
Cách ứng xử và sử dụng đúng cách trong đời sống
Xương sông vẫn là một loại rau thơm ngon, giàu hương vị trong ẩm thực truyền thống. Để sử dụng loại cây này an toàn và đúng mục đích, bạn nên lưu ý:
Sử dụng như thực phẩm gia vị: Hãy dùng lá xương sông nấu chín với các món ăn thường nhật như thịt cuốn, nấu canh cá để khai thác hương vị và lượng tinh dầu thơm tự nhiên, tạo cảm giác ngon miệng và ấm bụng.
Liều lượng vừa phải: Khi dùng trong chế biến món ăn, chỉ nên dùng lượng gia vị thông thường, tránh uống các loại nước ép sống đậm đặc hoặc sắc cô đặc với số lượng lớn lá trong nhiều ngày liên tục khi chưa có chỉ định y khoa.
Khi bị sốt: Cần thực hiện các biện pháp chăm sóc y tế chuẩn mực. Uống nhiều nước lọc hoặc dung dịch bù điện giải, mặc quần áo thoáng mát, nghỉ ngơi ở nơi thông thoáng. Nếu thân nhiệt vượt quá 38,5 độ C, nên sử dụng các thuốc hạ sốt thông dụng đã được y học kiểm chứng theo hướng dẫn liều dùng hoặc chỉ định của bác sĩ.
Nước sắc lá xương sông hoàn toàn chưa được khoa học xác nhận là thuốc hạ nhiệt an toàn và hiệu quả cho con người. Tận dụng thảo mộc tự nhiên trong bữa ăn là nét văn hóa tốt, nhưng khi đối diện với các triệu chứng bệnh lý như sốt cao kéo dài, người dân cần tuân thủ hướng dẫn điều trị y khoa và thăm khám bác sĩ kịp thời, tránh tin vào những bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.
