Cảm giác đầy bụng, khó tiêu hay co thắt dạ dày sau mỗi bữa ăn nhiều dầu mỡ là phiền toái mà rất nhiều người từng trải qua. Để tìm kiếm sự dễ chịu nhanh chóng, không ít người chọn pha một tách trà bạc hà thơm ấm vì tin rằng đây là liệu pháp tự nhiên lành tính giúp làm êm dịu đường tiêu hóa.

Tuy nhiên, liệu thức uống quen thuộc này có thực sự an toàn cho mọi tình trạng của dạ dày? Câu trả lời là trà bạc hà mang lại tác dụng hai mặt rất rõ rệt: nó có thể làm giãn các cơ đang co thắt ở ruột để giảm đau bụng, nhưng chính cơ chế này lại làm giãn luôn cơ thắt thực quản dưới, khiến axit dịch vị trào ngược lên cổ họng và gây chứng ợ chua dữ dội.

Tinh chất bạc hà làm dịu ống tiêu hóa bằng cách nào?

Lá bạc hà cay (Mentha piperita L.) là nguồn nguyên liệu quen thuộc để pha trà thảo mộc, chứa các hợp chất phenolic như axit rosmarinic cùng các flavonoid bao gồm eriocitrin, luteolin và hesperidin [1]. Thành phần bay hơi chủ đạo tạo nên mùi thơm đặc trưng và tác dụng sinh học chính của bạc hà là menthol và menthone [1].

Trong hệ thống tiêu hóa, menthol hoạt động như một chất chẹn kênh canxi tự nhiên đối với các tế bào cơ trơn thành ruột [2]. Cơ chế này ức chế dòng canxi đi vào tế bào thông qua việc chẹn các kênh canxi phụ thuộc điện thế loại L (L-type Ca2+ channels) [3]. Đồng thời, tinh chất bạc hà còn làm giảm giải phóng chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine từ các dây thần kinh ruột thông qua tác động lên thụ thể nicotinic [3].

Khi tế bào cơ trơn bị ngăn chặn dòng canxi và giảm kích thích thần kinh, tình trạng co thắt sẽ dừng lại [5, 8]. Tác dụng chống co thắt này giúp các đoạn ruột đang căng cứng được thư giãn, từ đó làm giảm nhanh áp lực bên trong lòng ruột và xoa dịu các cơn đau quặn bụng khó chịu [5, 7].

Bằng chứng khoa học về khả năng giảm đau và co thắt ruột

Nhiều nghiên cứu y khoa đã tập trung đánh giá hiệu quả chống co thắt của tinh dầu bạc hà đối với các hội chứng rối loạn chức năng tiêu hóa [2, 7].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2019 khẳng định tinh dầu bạc hà tác động trên toàn bộ đường tiêu hóa từ thực quản, dạ dày đến ruột non và đại tràng nhờ cơ chế làm giãn cơ trơn và điều hòa độ nhạy cảm nội tạng qua các kênh cation thụ thể tiềm năng thoáng qua [4]. Tinh chất này đã được thử nghiệm có đối chứng giả dược để hỗ trợ hội chứng ruột kích thích (IBS), chứng khó tiêu chức năng và buồn nôn sau phẫu thuật với hồ sơ an toàn tốt [4].

Đối với đối tượng trẻ em mắc hội chứng ruột kích thích, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi do Kline và cộng sự thực hiện đã dùng viên nang tinh dầu bạc hà bao tan trong ruột chứa 187 mg tinh dầu bạc hà để điều trị [3]. Kết quả cho thấy trong số 42 trẻ hoàn thành thử nghiệm 2 tuần, có tới 75% đến 76% trẻ ở nhóm dùng tinh dầu bạc hà cải thiện đáng kể mức độ đau bụng, vượt trội hơn hẳn so với tỷ lệ 19% ở nhóm dùng giả dược [5, 8]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác của Asgarshirazi và cộng sự trên trẻ em từ 4 đến 13 tuổi bị đau bụng chức năng và ruột kích thích cũng ghi nhận việc dùng viên nang tinh dầu bạc hà 187 mg trong 1 tháng giúp cải thiện rõ rệt thời gian, mức độ nặng và tần suất đau bụng so với giả dược [3].

Tuy nhiên, không phải mọi thủ thuật y khoa đều ghi nhận hiệu quả của tinh chất này. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2017 trên 80 bệnh nhân nội soi đại tràng dùng viên nang tinh dầu bạc hà bao tan trong ruột 4 giờ trước thủ thuật cho thấy thuốc không giúp rút ngắn thời gian đưa ống soi vào manh tràng và cũng không làm tăng mức độ hài lòng hay khả năng chịu đựng của người bệnh [5].

Mặt trái: Tại sao bạc hà lại là "kẻ thù" của bệnh trào ngược?

Dù đem lại lợi ích thư giãn cơ trơn cho vùng ruột, cơ chế này lại biến thành nhược điểm chí mạng đối với vùng nối giữa thực quản và dạ dày. Cơ thắt thực quản dưới (LES) vốn đóng vai trò như một chiếc van một chiều ngăn không cho dịch vị axit từ dạ dày tràn ngược lên trên [3, 4]. Khi tinh chất bạc hà làm giãn cơ trơn, trương lực của cơ thắt này cũng bị suy giảm nghiêm trọng [2, 7].

Một nghiên cứu dịch tễ học lâm sàng công bố năm 2014 trên 513 người lớn nhằm xác định các yếu tố nguy cơ của bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) đã đưa ra cảnh báo rất rõ ràng [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các triệu chứng trào ngược điển hình xuất hiện nhiều hơn sau khi ăn đồ béo, chiên rán, đồ chua, cay hoặc đồ ngọt [6]. Phân tích hồi quy logistic đơn biến cho thấy thói quen uống trà bạc hà mỗi ngày làm tăng nguy cơ mắc bệnh trào ngược lên gấp 2 lần (tỷ số chênh OR = 2,00; khoảng tin cậy 95% CI: 1,14–3,50) [6]. Khi phân tích đa biến, uống trà bạc hà thường xuyên vẫn được khẳng định là một yếu tố nguy cơ độc lập với OR = 2,00 (95% CI: 1,08–3,70) [6]. Thói quen ăn 1-2 bữa/ngày (OR = 3,50) hay dồn một bữa lớn vào buổi tối (OR = 1,80) cũng là những yếu tố nguy cơ hàng đầu được ghi nhận trong nghiên cứu này [6].

Các tổng quan y văn từ năm 2006 cũng từng nhấn mạnh rằng bệnh nhân bị trào ngược đường tiêu hóa, thoát vị hoành hoặc sỏi thận cần hết sức thận trọng khi áp dụng liệu pháp chứa tinh chất bạc hà [1]. Khi van thực quản bị lỏng lẻo do tác động của menthol, axit dạ dày sẽ dễ dàng trào lên niêm mạc thực quản, gây cảm giác nóng rát xương ức, ợ chua và khó chịu vùng bụng trên [1, 2].

Bằng chứng hiện có mạnh đến đâu?

Khi xem xét các nghiên cứu khoa học hiện nay về bạc hà, người tiêu dùng cần phân biệt rõ giữa tinh dầu bạc hà đậm đặc và trà bạc hà pha từ lá khô. Phần lớn các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ chứng minh hiệu quả giảm đau, giảm co thắt đều sử dụng viên nang tinh dầu bạc hà có màng bao tan trong ruột nhằm đưa menthol xuống tận đại tràng [5, 6, 8].

Ngược lại, các nghiên cứu thực hiện trên người đối với lá bạc hà còn rất hạn chế và các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về trà bạc hà vẫn còn thiếu vắng [1]. Trà bạc hà dạng nước khi uống sẽ tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc thực quản và van dạ dày ngay trước khi xuống đến ruột. Mối liên hệ giữa việc uống trà bạc hà thường xuyên với nguy cơ làm tăng triệu chứng trào ngược đã được ghi nhận trong nghiên cứu dịch tễ [6], tuy nhiên các nhà khoa học vẫn lưu ý rằng vai trò cụ thể của thói quen này đối với sự phát triển của bệnh GERD cần được tiến hành thêm các nghiên cứu sâu hơn [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bạc hà chữa dạ dày

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ đau vùng bụng hay cảm thấy cồn cào dạ dày là có thể uống ngay một ly trà bạc hà ấm để "chữa lành". Thực tế, vị trí đau và nguyên nhân đau rất quan trọng. Bạc hà chỉ hỗ trợ tốt các cơn đau do co thắt nhu động ruột hoặc hội chứng ruột kích thích [5, 7, 8]. Nếu cơn đau xuất phát từ tình trạng viêm loét dạ dày, trào ngược axit hay ợ nóng, việc nạp thêm menthol sẽ khiến cơ thắt thực quản lỏng lẻo hơn, khiến axit trào lên mạnh hơn và làm trầm trọng thêm cảm giác bỏng rát [1, 2].

Một hiểu lầm khác là cho rằng thảo mộc thiên nhiên thì không có tác dụng phụ. Dù tinh chất bạc hà có hồ sơ an toàn tốt với ít biến cố bất lợi nặng [4], việc tiêu thụ trà bạc hà đậm đặc hàng ngày mà không để ý tới tình trạng sức khỏe đường tiêu hóa trên vẫn có thể thúc đẩy nguy cơ mắc trào ngược dạ dày thực quản [6].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng trà bạc hà?

Dựa trên các khuyến cáo y khoa và bằng chứng nghiên cứu, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng trà bạc hà:

  • Người có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc thường xuyên ợ chua, ợ nóng: Trà bạc hà có thể kích hoạt các đợt bùng phát triệu chứng khó chịu và làm giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới [1, 2].
  • Người bị thoát vị hoành (hiatal hernia): Tình trạng giải phẫu này vốn đã khiến van thực quản đóng không kín, menthol sẽ làm tình trạng trào ngược dễ xảy ra hơn [1].
  • Người mắc bệnh sỏi thận: Nghiên cứu tổng quan lưu ý nhóm bệnh nhân này cần cẩn trọng khi sử dụng các liệu pháp từ tinh chất bạc hà [1].
  • Người đang điều trị bệnh lý tiêu hóa phức tạp: Không tự ý dùng bạc hà để thay thế thuốc điều trị đặc hiệu; hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi bổ sung.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn có hệ tiêu hóa khỏe mạnh và không bị trào ngược, trà bạc hà vẫn là một thức uống thư giãn thơm ngon. Để thưởng thức an toàn, bạn nên lưu ý:

  • Thời điểm sử dụng: Tránh uống trà bạc hà ngay sát giờ đi ngủ hoặc ngay sau các bữa ăn lớn nhiều dầu mỡ, vì tư thế nằm và dạ dày đầy sẽ làm tăng áp lực trào ngược [6].
  • Liều lượng vừa phải: Không nên uống trà bạc hà thay nước lọc hàng ngày. Nghiên cứu chỉ ra uống mỗi ngày là yếu tố nguy cơ của trào ngược [6]. Chỉ nên dùng thỉnh thoảng 1 tách nhỏ khi cảm thấy đầy hơi nhẹ ở vùng bụng dưới.
  • Cách chế biến: Pha loãng lá bạc hà với nước ấm thay vì hãm quá đặc. Hạn chế kết hợp bạc hà với các chất kích thích dạ dày khác như đồ chua, ngọt gắt hoặc chất béo [6].
  • Điều chỉnh lối sống: Để bảo vệ dạ dày, nghiên cứu khuyến nghị nên chia thành nhiều hơn 3 bữa ăn mỗi ngày, ăn bữa tối đúng giờ và hợp lý, tránh dồn thành một bữa ăn quá no vào buổi tối [6].

Nhìn chung, trà bạc hà là một thức uống hỗ trợ tiêu hóa tốt nhờ khả năng giãn cơ trơn giảm co thắt ruột, nhưng lại là con dao hai lưỡi với người có van thực quản yếu. Lắng nghe cơ thể và hiểu rõ tình trạng sức khỏe của chính mình là cách tốt nhất để tận dụng thảo mộc một cách thông minh và an toàn.