Ai không nên dùng giảo cổ lam? 4 nhóm đối tượng cần tránh

Nhiều người Việt có thói quen hãm trà giảo cổ lam uống hằng ngày như một biện pháp tự nhiên để thanh nhiệt, giảm mỡ máu và ổn định đường huyết. Sự phổ biến của loại thảo dược này khiến không ít người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và ai cũng có thể sử dụng tùy thích. Tuy nhiên, bất kỳ vị thuốc nào có hoạt tính sinh học đều tiềm ẩn tác dụng phụ và chống chỉ định đối với một số thể trạng nhất định.

Thực tế y khoa cho thấy giảo cổ lam không phải là lựa chọn an toàn cho tất cả mọi người, đặc biệt là bốn nhóm đối tượng: người chuẩn bị phẫu thuật, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh lý tự miễn và người dễ bị tụt huyết áp hoặc hạ đường huyết. Việc sử dụng thiếu hiểu biết có thể dẫn đến những biến chứng khó lường, từ rối loạn đông máu đến tương tác bất lợi với các quá trình chuyển hóa trong cơ thể.

Giảo cổ lam: Thảo dược hỗ trợ chuyển hóa nhưng cần dùng đúng người

Trong y học cổ truyền và dân gian, giảo cổ lam (tên khoa học là Gynostemma pentaphyllum) được sử dụng rộng rãi để hỗ trợ cải thiện nhiều tình trạng sức khỏe như đái tháo đường, xơ hóa gan, tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu ^[1]. Các dạng dùng thông thường trong đời sống bao gồm trà hãm, bột khô, viên nang hoặc viên nén ^[2]. Sự hiện diện phổ biến của các chế phẩm này trên thị trường tạo tâm lý chủ quan cho người tiêu dùng.

Nhiều người bệnh thường tự ý mua giảo cổ lam về uống thay nước lọc cả ngày với hy vọng hạ mỡ máu nhanh chóng. Tuy nhiên, việc đưa một lượng lớn chiết xuất thảo mộc vào cơ thể trong thời gian dài có thể làm thay đổi các chỉ số sinh hóa và huyết học. Không phải cơ thể nào cũng thích ứng tốt với các hoạt chất sinh học đậm đặc trong dược liệu này.

Nguy cơ xuất huyết ở người chuẩn bị phẫu thuật: Cảnh báo từ tình trạng tụt tiểu cầu

Một trong những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và tránh dùng giảo cổ lam trước khi phẫu thuật là những người có nguy cơ rối loạn đông máu hoặc sắp bước vào các can thiệp ngoại khoa. Y khoa ghi nhận tình trạng giảm tiểu cầu là một tác hại lâm sàng đáng kể, có thể dẫn đến chảy máu khó cầm, thiếu máu, huyết khối và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng ^[1]. Trong khi đó, quá trình phẫu thuật đòi hỏi chức năng đông máu phải ở mức ổn định để đảm bảo an toàn tính mạng.

Một báo cáo ca bệnh lâm sàng công bố năm 2025 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nhồi máu não bị giảm tiểu cầu nghiêm trọng sau khi điều trị bằng giảo cổ lam ^[1]. Cụ thể, sau khi người bệnh sử dụng giảo cổ lam liên tục trong hơn 3 tháng, kết quả xét nghiệm máu ban đầu cho thấy số lượng bạch cầu giảm xuống mức 3,27 x 10^9/L và số lượng tiểu cầu tụt xuống mức báo động là 6,0 x 10^9/L ^[1]. Sau khi ngừng dùng giảo cổ lam hoàn toàn, hai lần xét nghiệm máu tiếp theo ghi nhận lượng bạch cầu phục hồi lên 5,26 x 10^9/L và 5,52 x 10^9/L, đồng thời số lượng tiểu cầu đã bật tăng trở lại mức 156 x 10^9/L ^[1].

Từ trường hợp thực tế này, các nhà nghiên cứu rút ra kết luận rằng giảo cổ lam có thể gây ra tác dụng phụ làm giảm lượng tiểu cầu trong máu ^[1]. Do đó, bệnh nhân sử dụng vị thuốc này kéo dài bắt buộc phải được theo dõi sát sao số lượng tiểu cầu ^[1]. Với người chuẩn bị bước vào ca mổ hoặc thủ thuật xâm lấn, sự sụt giảm tiểu cầu sẽ khiến vết thương không thể cầm máu, đe dọa trực tiếp tới tính mạng. Người bệnh cần thông báo ngay cho bác sĩ phẫu thuật nếu có tiền sử sử dụng thảo dược này trong thời gian gần.

Phụ nữ mang thai và cho con bú: Khoảng trống lớn về dữ liệu an toàn

Phụ nữ trong giai đoạn thai kỳ và cho con bú thường tìm kiếm các loại trà thảo mộc thiên nhiên để thanh lọc cơ thể hoặc kiểm soát cân nặng. Nhiều người cho rằng thảo dược tự nhiên sẽ lành tính hơn thuốc Tây y. Tuy nhiên, đây lại là đối tượng nhạy cảm nhất trước bất kỳ chất nào có khả năng tác động qua hàng rào nhau thai hoặc đi vào sữa mẹ.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được công bố trong các tài liệu khoa học xác lập tính an toàn của giảo cổ lam trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ. Dữ liệu độc tính của thảo dược này hiện chỉ mới được khảo sát trên động vật thí nghiệm thực nghiệm ^[3]. Cụ thể, một nghiên cứu năm 2013 trên chuột cống trắng cái Sprague-Dawley cho thấy liều duy nhất 5000 mg/kg chiết xuất chuẩn hóa chứa 6% gypenoside không gây độc tính cấp hay tử vong ^[3]. Nghiên cứu bán trường diễn với liều 1000 mg/kg/ngày trong 90 ngày liên tục cũng không ghi nhận dấu hiệu ngộ độc hay tử vong ở chuột thí nghiệm ^[3].

Mặc dù một số chỉ số huyết học và sinh hóa như bạch cầu trung tính, bạch cầu đơn nhân, đường huyết và nồng độ phosphatase kiềm có sự khác biệt mang tính thống kê so với nhóm đối chứng, các giá trị này vẫn nằm trong giới hạn bình thường của loài chuột ^[3]. Tuy nhiên, kết quả an toàn trên loài gặm nhấm không thể suy diễn hay áp dụng cho thai phụ. Khi chưa có bằng chứng rõ ràng về tác động của giảo cổ lam lên sự phát triển của thai nhi, phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng vị thuốc này.

Người mắc bệnh tự miễn: Nguy cơ kích hoạt phản ứng miễn dịch quá mức

Bệnh tự miễn là tình trạng hệ thống miễn dịch mất khả năng phân biệt giữa các tế bào lạ gây bệnh và các mô khỏe mạnh của chính cơ thể, dẫn đến việc tự tấn công các cơ quan. Đối với nhóm bệnh nhân này, bất kỳ dược liệu nào có đặc tính tác động mạnh mẽ lên hệ miễn dịch hoặc phản ứng viêm đều cần được xem xét hết sức cẩn trọng.

Nghiên cứu thực nghiệm công bố từ năm 1993 trên chuột đã chứng minh chiết xuất nước của giảo cổ lam sở hữu hoạt tính chống viêm đáng kể trước tình trạng phù chân do carrageenan gây ra ^[4]. Thậm chí, khả năng ức chế phản ứng viêm thực nghiệm của giảo cổ lam trong nghiên cứu này còn mạnh hơn cả indomethacin – một loại thuốc chống viêm không steroid quen thuộc ^[4]. Bên cạnh đó, giảo cổ lam cũng thể hiện khả năng kháng lại một số chủng vi khuẩn đường ruột như Salmonella, Shigella, E. coli hay tụ cầu vàng Staphylococcus aureus ở các nồng độ ức chế tối thiểu khác nhau ^[5].

Tuy nhiên, cho đến nay chưa có nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá tác động cụ thể của giảo cổ lam trên cơ thể bệnh nhân mắc các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ, viêm khớp dạng thấp hay xơ cứng bì. Do hoạt tính sinh học kháng viêm và điều biến tế bào của thảo dược này rất mạnh mẽ trên mô hình động vật ^[4], việc sử dụng tùy tiện có thể gây xáo trộn đáp ứng miễn dịch vốn đang mất cân bằng ở người bệnh tự miễn. Bệnh nhân tự miễn cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.

Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ đường huyết

Giảo cổ lam từ lâu đã được biết đến với công dụng hỗ trợ hạ đường huyết và cải thiện chuyển hóa mỡ máu. Một tổng quan hệ thống các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2022 cho thấy, giảo cổ lam khi dùng đơn độc hoặc kết hợp cùng thuốc hạ mỡ máu có thể điều hòa nồng độ cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG) và HDL-C ở người rối loạn lipid máu khi dùng trên 8 tuần ^[2]. Thậm chí, nghiên cứu còn chỉ ra giảo cổ lam vượt trội hơn lovastatin trong việc làm giảm đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường đi kèm rối loạn lipid máu ^[2].

Tác động điều hòa chuyển hóa glucose này tiếp tục được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2023 trên chuột bị rối loạn chuyển hóa glucose do chế độ ăn nhiều chất béo ^[6]. Hoạt chất gypenoside từ giảo cổ lam qua chế biến nhiệt khi dùng liên tục trong 12 tuần đã làm giảm trọng lượng cơ thể, giảm đường huyết, cải thiện mỡ máu, đồng thời tăng lượng glycogen và men chống oxy hóa tại gan ^[6]. Hoạt chất này cũng làm giảm tổn thương mô gan và thận thông qua việc điều hòa con đường tín hiệu AGE-RAGE ^[6].

Chính vì khả năng hạ đường huyết và hạ lipid máu rõ rệt đã được chứng minh ^[2], ^[6], người có thể trạng huyết áp thấp hoặc bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết liều cao cần hết sức dè chừng. Việc kết hợp giảo cổ lam cùng các thuốc điều trị có thể cộng gộp tác dụng, dẫn đến tình trạng tụt đường huyết đột ngột với các triệu chứng vã mồ hôi, hoa mắt, chóng mặt và run tay chân. Dữ liệu khoa học lâm sàng trực tiếp trên người thường xuyên bị tụt huyết áp chưa được khảo sát đầy đủ, do đó nhóm đối tượng này không nên dùng giảo cổ lam liều cao hoặc uống lúc đói.

Đánh giá tổng quan về lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Không thể phủ nhận giảo cổ lam là một dược liệu quý với nhiều tiềm năng ứng dụng đã được ghi nhận. Trong các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, giảo cổ lam cho thấy hiệu quả tương đương các thuốc hạ mỡ máu đối với các chỉ số TC, TG, HDL-C và ít gặp biến cố bất lợi hơn ^[2]. Khi so sánh với các thuốc hạ mỡ máu nhóm statin và fibrate, giảo cổ lam thậm chí còn vượt trội trong việc hạ TG, giảm LDL-C và nâng cao nồng độ HDL-C có lợi ^[2].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn tồn tại những khoảng trống rất lớn. Tổng quan hệ thống năm 2022 nhấn mạnh rằng mục tiêu chính của việc điều trị rối loạn mỡ máu là ngăn ngừa các biến cố bệnh tim mạch, nhưng điều này lại chưa được quan sát hay báo cáo trong tất cả các nghiên cứu được đưa vào phân tích ^[2]. Các chuyên gia khuyến nghị cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược được thiết kế chặt chẽ và báo cáo theo chuẩn CONSORT để đánh giá toàn diện cả hiệu lực lẫn độ an toàn lâu dài của giảo cổ lam ^[2]. Người tiêu dùng không nên xem giảo cổ lam là phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn mọi bệnh lý chuyển hóa.

Những hiểu lầm phổ biến và hướng dẫn sử dụng an toàn

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "thảo dược uống càng nhiều càng bổ" và dùng giảo cổ lam thay thế hoàn toàn cho thuốc điều trị được bác sĩ kê đơn. Giảo cổ lam chỉ có thể được xem như một liệu pháp hỗ trợ hoặc thay thế tiềm năng để điều hòa các chỉ số lipid máu ^[2]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc huyết áp hay thuốc hạ đường huyết khi chưa có chỉ định y khoa.

Về cách áp dụng trong đời sống, giảo cổ lam có thể được sử dụng dưới các dạng như trà uống, bột thảo mộc, viên nang hoặc viên nén ^[2]. Trong các nghiên cứu lâm sàng, việc điều hòa các chỉ số mỡ máu như cholesterol toàn phần, triglyceride hay HDL-C thường đòi hỏi thời gian can thiệp kéo dài liên tục trên 8 tuần ^[2]. Khi sử dụng, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, tránh hãm quá đặc và không uống khi đang đói bụng để phòng ngừa nguy cơ hạ đường huyết.

Trước khi bắt đầu sử dụng giảo cổ lam đều đặn, người có bệnh nền tim mạch, đái tháo đường hoặc các bệnh lý mạn tính khác cần tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Đặc biệt, nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như bầm tím dưới da, chảy máu răng miệng kéo dài hoặc choáng váng, cần dừng uống ngay lập tức và đi kiểm tra công thức máu để tầm soát tình trạng giảm tiểu cầu ^[1]. Việc kết hợp lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ phác đồ điều trị y tế chính thống vẫn là chìa khóa bảo vệ sức khỏe bền vững nhất.