Nhiều người có thói quen nhâm nhi một tách trà hoa cúc ấm trước giờ đi ngủ với mong muốn giải tỏa căng thẳng sau ngày dài làm việc. Đi kèm với thói quen này là niềm tin rằng một giấc ngủ sâu nhờ trà thảo mộc sẽ kích hoạt quá trình tái tạo tế bào, giúp làn da phục hồi tổn thương và tươi trẻ hơn vào sáng hôm sau.

Thực tế, trà hoa cúc gián tiếp hỗ trợ quá trình phục hồi của cơ thể thông qua việc cải thiện chất lượng giấc ngủ và cung cấp các chất chống oxy hóa tự nhiên. Tuy nhiên, việc uống trà hoa cúc không thể thay thế cho các biện pháp chăm sóc da chuyên sâu, và tác động của nó đối với quá trình sửa chữa da chủ yếu diễn ra theo cơ chế sinh học gián tiếp từ giấc ngủ trọn vẹn kết hợp với đặc tính kháng viêm toàn thân.

Cơ chế làm dịu thần kinh: Khi hoạt chất tự nhiên gắn kết thụ thể não bộ

Tác dụng an thần và thư giãn nổi tiếng của hoa cúc bắt nguồn từ các hợp chất thực vật thuộc nhóm flavonoid, tiêu biểu nhất là apigenin [1]. Hợp chất apigenin sở hữu cấu trúc giàu electron, cho phép nó tạo ra khả năng liên kết mạnh mẽ với nhiều cấu trúc phân tử trên các thụ thể và enzyme khác nhau trong cơ thể [1].

Khi đi vào hệ thần kinh, apigenin hoạt động bằng cách gắn kết trực tiếp vào các thụ thể benzodiazepine hiện diện trong não bộ [2]. Quá trình liên kết này tạo ra tác động điều hòa lên thụ thể GABA, tương tự như cơ chế của các chất làm dịu tự nhiên, giúp làm giảm hưng phấn thần kinh và kích thích trạng thái buồn ngủ [1]. Trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, apigenin đã chứng minh khả năng gây buồn ngủ rõ rệt trên chuột cống và chuột nhắt [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên động vật cho thấy chiết xuất hoa cúc làm giảm hoạt động vận động của chuột phụ thuộc vào liều lượng, với hiệu quả an thần ghi nhận tối đa ở mức liều 30 mg/kg phân đoạn thô [2]. Hoa cúc cũng làm giảm mạnh hành vi chôn bi ở chuột – một mô hình kinh điển để đánh giá mức độ lo âu [2]. Thử nghiệm hành vi sáng - tối trên cá sọc vằn cũng xác nhận tiềm năng giảm bớt lo âu đáng kể của loài thảo mộc này [2]. Nhờ khả năng xoa dịu dẫn truyền thần kinh và giải tỏa căng thẳng, hoa cúc tạo tiền đề lý tưởng để cơ thể bước vào chu kỳ nghỉ ngơi ban đêm [1].

Bằng chứng lâm sàng: Trà hoa cúc tác động đến giấc ngủ ra sao?

Tiềm năng cải thiện giấc ngủ của hoa cúc đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người, mang lại những dữ liệu khoa học cụ thể [1]. Nghiên cứu dịch tễ học trên một đoàn hệ lớn người trưởng thành chỉ ra rằng lượng apigenin tiêu thụ hàng ngày có mối tương quan thuận rõ rệt với chất lượng giấc ngủ [1]. Chiết xuất hoa cúc giàu apigenin cũng được báo cáo giúp xoa dịu lo âu, cải thiện tâm trạng và giảm bớt các cơn đau [1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng giả dược dạng thí điểm năm 2011 được tiến hành trên 34 bệnh nhân từ 18 đến 65 tuổi mắc chứng mất ngủ nguyên phát mạn tính kéo dài từ 6 tháng trở lên theo tiêu chuẩn DSM-IV [3]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên sử dụng 270 mg chiết xuất hoa cúc hai lần mỗi ngày hoặc giả dược trong suốt 28 ngày [3]. Kết quả ghi nhận kích thước hiệu ứng ở mức nhỏ đến trung bình đối với thời gian tiềm nhờn giấc ngủ, số lần thức giấc giữa đêm và Thang đo mức độ mệt mỏi nghiêng về nhóm dùng hoa cúc [3]. Dù vậy, nghiên cứu này chưa ghi nhận sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về tổng thời gian ngủ hay hiệu quả giấc ngủ [3].

Trái lại, hiệu quả an thần của hoa cúc lại thể hiện rất rõ rệt ở đối tượng người cao tuổi – nhóm đối tượng thường xuyên bị rối loạn giấc ngủ [4]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2017 tại các viện dưỡng lão ở Isfahan trên 77 người cao tuổi đã cho nhóm can thiệp uống viên nang chiết xuất hoa cúc liều 400 mg hai lần mỗi ngày, sau bữa trưa và bữa tối trong 4 tuần [4]. Điểm chất lượng giấc ngủ đo bằng bộ câu hỏi PSQI sau can thiệp cho thấy sự cải thiện vượt trội có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng hoa cúc so với nhóm đối chứng không dùng [4].

Cùng năm 2017, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đơn khác tại viện dưỡng lão Kahrizak (Iran) trên 60 người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên cũng so sánh việc uống 200 mg viên nang chiết xuất hoa cúc hai lần mỗi ngày trong 28 ngày liên tục với viên bột mì giả dược [5]. Kết quả cho thấy điểm chất lượng giấc ngủ tổng thể theo thang PSQI của nhóm dùng hoa cúc tốt hơn đáng kể so với nhóm chứng [5]. Những dẫn chứng này cho thấy hoa cúc thực sự mang lại giá trị thư giãn và nâng cao chất lượng giấc ngủ, đặc biệt là ở người lớn tuổi [5].

Giấc ngủ sâu và khả năng tự sửa chữa tế bào dưới góc nhìn khoa học

Ban đêm là khoảng thời gian cơ thể chuyển hướng năng lượng từ chế độ phòng vệ sang chế độ bảo trì và sửa chữa mô [1]. Ở cấp độ phân tử, coenzyme then chốt của quá trình trao đổi chất là NAD+ có xu hướng suy giảm rõ rệt theo tiến trình lão hóa [1]. Các nghiên cứu trên chuột chỉ ra rằng nồng độ NAD+ có thể được gia tăng nhờ hoạt chất apigenin trong hoa cúc, thông qua cơ chế ức chế glycoprotein CD38 – một loại protein chuyên tiêu thụ NAD+ của tế bào [1]. Việc bảo tồn NAD+ giúp tế bào duy trì năng lượng để thực hiện các chức năng phục hồi nội tại [1].

Mặt khác, hoạt tính chống oxy hóa của hoa cúc đóng vai trò trung hòa các gốc tự do gây hại cho cấu trúc tế bào [2]. Các nghiên cứu dược lý ghi nhận chiết xuất ethanol của hoa cúc làm giảm đáng kể hàm lượng malondialdehyde (MDA) - một dấu ấn của quá trình peroxy hóa lipid - đồng thời làm tăng tổng năng lực chống oxy hóa của mô [6]. Hoạt chất apigenin cũng được chứng minh có khả năng ức chế hiện tượng chết tế bào thần kinh do hydroperoxide (H2O2) gây ra [6].

Khi cơ thể đạt được giấc ngủ sâu và các phản ứng oxy hóa được kiểm soát, áp lực viêm toàn thân sẽ giảm xuống [1]. Chiết xuất hoa cúc thể hiện vai trò chống viêm thông qua việc ức chế sản sinh các chất trung gian gây viêm [2]. Việc duy trì giấc ngủ không bị gián đoạn kết hợp cùng trạng thái ức chế viêm mạn tính chính là nền tảng sinh học tối ưu để mọi cơ quan, bao gồm cả làn da, thực hiện quá trình tự tái tạo [1], [2].

Tác động của hoạt chất hoa cúc lên làn da: Giữa đường uống và thoa ngoài

Một hiểu lầm phổ biến là uống trà hoa cúc sẽ mang lại hiệu quả tái tạo da tức thì tương đương như các loại mỹ phẩm chứa chiết xuất hoa cúc. Khoa học da liễu chỉ ra rằng các bằng chứng trực tiếp về tái tạo cấu trúc da của hoa cúc chủ yếu đến từ các nghiên cứu sử dụng dạng bôi ngoài da [7]. Hoạt chất apigenin khi thoa tại chỗ có khả năng tăng cường sự cân bằng nội môi của hàng rào thẩm thấu da [7].

Cụ thể, apigenin bôi ngoài da kích thích sản xuất filaggrin, thể phiến và nâng cao mức mRNA của các enzyme tổng hợp lipid da [7]. Nhờ cơ chế này, apigenin giúp điều trị hiệu quả các bệnh lý liên quan đến suy giảm hàng rào bảo vệ như viêm da cơ địa [7]. Thử nghiệm trên mô hình động vật bị viêm da dị ứng và viêm da tiếp xúc kích ứng cho thấy apigenin thoa ngoài giúp giảm mất nước qua biểu bì (TEWL), cải thiện độ ẩm và hạ thấp chỉ số pH trên bề mặt da [7]. Thuốc mỡ hoa cúc thậm chí còn cho hiệu quả kháng viêm tương đương thuốc chống viêm không steroid (NSAID) hoặc hydrocortisone 0,25%, và vượt trội hơn fluocortin butyl ester 0,75% trong thử nghiệm viêm da [7].

Về phương diện chống lão hóa, một nghiên cứu lâm sàng trên 25 phụ nữ thoa apigenin tại chỗ ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về độ thô ráp của bề mặt da [7]. Sau 4 tuần điều trị, các nếp nhăn cấp độ 1 có độ sâu từ 0 đến 55 micromet giảm khoảng 10%, và độ đàn hồi của da tăng lên rõ rệt sau 8 tuần, giúp da săn chắc hơn [7]. Đối với dạng chiết xuất tự nhiên, apigenin-7-glucoside (APG) - dạng glycoside chủ yếu của apigenin trong hoa cúc - cũng đã được chứng minh an toàn qua thử nghiệm độc tính tế bào MTT và có tác dụng ức chế giải phóng yếu tố hoại tử khối u TNF-alpha ở đại thực bào [8].

Như vậy, việc uống trà hoa cúc cung cấp apigenin qua đường tiêu hóa để hỗ trợ chống viêm toàn thân và tạo giấc ngủ ngon [1], [8]. Tuy nhiên, để sửa chữa trực tiếp các khuyết điểm về hàng rào bảo vệ da, nếp nhăn nông hay độ ẩm bề mặt, các can thiệp bôi ngoài da mới mang lại nồng độ hoạt chất tập trung và tác động trực tiếp [7].

Hiểu lầm thường gặp về trà hoa cúc và giấc ngủ

Nhiều người kỳ vọng trà hoa cúc có thể hoạt động như một loại thuốc ngủ mạnh, giúp chấm dứt ngay lập tức tình trạng mất ngủ kinh niên. Đây là quan điểm chưa đúng với các dữ liệu lâm sàng hiện có. Trong nghiên cứu trên người trưởng thành bị mất ngủ mạn tính, chiết xuất hoa cúc không làm thay đổi đáng kể tổng thời gian ngủ hay hiệu quả giấc ngủ so với giả dược, dù có cải thiện nhất định về sự tỉnh táo ban ngày [3]. Trà hoa cúc đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ thư giãn tinh thần hơn là giải pháp điều trị triệt để bệnh lý mất ngủ nặng [3].

Một lầm tưởng khác là cho rằng uống trà hoa cúc càng đậm đặc và càng sát giờ ngủ thì hiệu quả phục hồi da càng cao. Uống lượng nước quá lớn ngay trước khi đặt lưng xuống giường có thể kích thích bàng quang, gây thức giấc giữa đêm để đi tiểu. Việc gián đoạn giấc ngủ này sẽ phá vỡ chu kỳ ngủ sâu tự nhiên, vô tình cản trở quá trình phục hồi sinh học của cơ thể và làn da.

Cuối cùng, không ít người tin rằng chỉ cần uống trà hoa cúc thì làn da sẽ tự động phục hồi bất chấp lối sống. Tách trà thảo mộc không thể đảo ngược tác hại của việc thức khuya liên tục, tiếp xúc ánh nắng mặt trời không che chắn hay chế độ dinh dưỡng thiếu hụt vi chất. Trà hoa cúc chỉ phát huy giá trị khi đặt trong một chế độ chăm sóc sức khỏe và làn da toàn diện.

Những ai nên thận trọng khi sử dụng trà hoa cúc?

Dù hoa cúc (Matricaria recutita) là loài thảo dược được sử dụng rộng rãi toàn cầu và có độ an toàn cao, một số nhóm người vẫn cần lưu ý đặc biệt khi sử dụng [8], [3]. Những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần hết sức cẩn trọng vì có nguy cơ gặp phải phản ứng dị ứng chéo [8].

Do hoạt chất apigenin có đặc tính liên kết với thụ thể benzodiazepine và điều hòa hệ thống GABA, những người đang sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc điều trị trầm cảm hoặc thuốc ức chế thần kinh trung ương không nên tự ý dùng đồng thời chiết xuất hoa cúc liều cao mà chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [1], [2]. Chiết xuất hoa cúc cũng được ghi nhận có tác động lên kênh kali và đối kháng canxi trên cơ trơn, làm giảm co thắt ống tiêu hóa [6]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thường xuyên các chế phẩm cô đặc từ hoa cúc.

Cách áp dụng thực tế để tối ưu hóa phục hồi ban đêm

Để tận dụng tối đa lợi ích thư giãn từ trà hoa cúc cho giấc ngủ và sự phục hồi của cơ thể, người dùng nên xây dựng thói quen sử dụng hợp lý về cả thời gian lẫn liều lượng.

  • Thời điểm sử dụng: Thời điểm lý tưởng nhất để uống trà hoa cúc là khoảng 45 đến 60 phút trước khi đi ngủ. Khoảng đệm thời gian này vừa đủ để các hoạt chất flavonoid bắt đầu được hấp thu và phát huy tác dụng làm dịu thần kinh, vừa giúp cơ thể kịp bài tiết lượng chất lỏng dư thừa, hạn chế nguy cơ phải thức giấc giữa đêm [2].
  • Cách pha chế: Sử dụng khoảng 2 đến 3 gam hoa cúc khô nguyên bông hoặc một túi lọc tiêu chuẩn hãm cùng 200 - 250 ml nước nóng ở nhiệt độ khoảng 90 độ C. Đậy kín nắp ấm trong 10 đến 15 phút để các hoạt chất hòa tan tối ưu và tránh làm bay hơi các hợp chất tinh dầu tự nhiên.
  • Lượng dùng: Một đến hai tách trà mỗi ngày là mức tiêu thụ phù hợp cho đại đa số người trưởng thành khỏe mạnh. Tránh pha trà quá đặc vì có thể gây vị đắng khó uống và phản tác dụng thư giãn.
  • Kết hợp chăm sóc da: Song song với việc thư giãn bằng trà hoa cúc, hãy thực hiện đầy đủ các bước dưỡng ẩm cho da vào buổi tối. Việc cung cấp độ ẩm từ bên ngoài kết hợp với trạng thái nghỉ ngơi không lo âu từ bên trong sẽ tạo điều kiện tốt nhất để hàng rào da duy trì độ ẩm và phục hồi [7].

Trà hoa cúc buổi tối là một thói quen lành mạnh giúp xoa dịu hệ thần kinh, hỗ trợ giấc ngủ chất lượng và bổ sung các chất chống oxy hóa bảo vệ tế bào [1], [2]. Thức uống này đóng vai trò như một chất xúc tác tự nhiên hỗ trợ quá trình nghỉ ngơi của cơ thể, nhưng không thể thay thế cho lối sống khoa học và quy trình chăm sóc da chuẩn mực.