Nhiều người khi gặp tình trạng mắt mỏi mệt, sưng húp hoặc đỏ ngứa thường có thói quen tận dụng ngay những túi trà hoa cúc đã qua sử dụng để đắp trực tiếp lên mí mắt. Đây là một mẹo dân gian truyền miệng rất phổ biến vì nhiều người tin rằng các hoạt chất thảo mộc tự nhiên sẽ nhanh chóng làm dịu kích ứng và giúp đôi mắt tươi tỉnh trở lại.
Tuy nhiên, câu trả lời từ y học hiện đại lại hoàn toàn trái ngược với niềm tin phổ biến này: việc tự ý đắp túi trà hoa cúc lên mắt không những không an toàn mà còn có thể làm trầm trọng thêm tình trạng viêm nhiễm, thậm chí đe dọa nghiêm trọng đến thị lực. Dù hoa cúc chứa nhiều hoạt chất chống viêm quý giá, việc đưa một túi trà tự chế chưa qua vô trùng tiếp xúc trực tiếp với vùng niêm mạc mắt nhạy cảm là một hành động tiềm ẩn vô vàn rủi ro sức khỏe.
Cơ chế chống viêm của hoa cúc: Sức mạnh từ flavonoid và apigenin
Trong y học cổ truyền cũng như thực nghiệm hiện đại, hoa cúc (đặc biệt là cúc La Mã) nổi tiếng với đặc tính kháng khuẩn, giảm đau và chống viêm mạnh mẽ [1]. Về mặt hóa học, các nghiên cứu sàng lọc dược lý đã xác định thành phần quý giá tạo nên tác dụng này chính là apigenin, các glycoside của nó cùng với axit ferulic [2]. Các hợp chất flavonoid tự nhiên này có khả năng can thiệp sâu vào các phản ứng sinh học của cơ thể khi xuất hiện tổn thương hoặc tác nhân kích ứng.
Khi cơ thể gặp phải các áp lực từ bên trong hay bên ngoài như chấn thương hoặc nhiễm trùng, tình trạng viêm sẽ xuất hiện để tham gia vào quá trình sửa chữa màng sinh học [2]. Trên mô hình thực nghiệm, chiết xuất từ hoa cúc đã thể hiện khả năng ức chế đáng kể việc giải phóng các chất trung gian hóa học gây viêm nguy hiểm như interleukin 6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [2]. Bên cạnh đó, chiết xuất hoa cúc đơn độc cũng cho thấy nồng độ ức chế một nửa (IC50) đối với TNF-alpha đạt mức 98 microgam/mL và đối với interleukin 8 (IL-8) đạt 268 microgam/mL [2].
Cơ chế sinh học sâu hơn của hoa cúc còn được làm rõ qua việc tác động lên các protein tín hiệu nội bào quan trọng. Các phân tích mạng lưới sinh học đã chỉ ra rằng các cytokine gây viêm gồm IL1B, IL6 và TNF là những mục tiêu then chốt bị tác động bởi chiết xuất hoa cúc [3]. Đồng thời, hoa cúc còn nhắm vào các protein tín hiệu cốt lõi bao gồm RELA (NFKB p65), NFKB1, MAPK1 và MAPK3 [3]. Việc ức chế các con đường truyền tín hiệu NF-kB và MAPK này giúp giảm thiểu phản ứng viêm và ngăn chặn sự biểu hiện của các gen gây viêm tại mô [3].
Chính nhờ những cơ chế sinh hóa này, hoa cúc đã chứng minh được hiệu quả làm giảm các dấu ấn viêm trong máu ở cả mô hình động vật lẫn trên bệnh nhân đái tháo đường týp 2 [3]. Ngoài ra, nhiều thử nghiệm cũng ghi nhận khả năng xoa dịu phản ứng viêm của thảo dược này trên hàng loạt mô hình bệnh lý ở đại thực bào, da, não, đại tràng và tế bào mỡ [3].
Nghiên cứu thực nghiệm: Tiềm năng kháng khuẩn và phục hồi vết thương
Không chỉ dừng lại ở các phản ứng cấp độ phân tử, tác dụng dược lý của hoa cúc còn được chứng minh qua nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng cụ thể. Điển hình như một nghiên cứu của tác giả Lee và các cộng sự đã tiến hành thử nghiệm bôi ngoài da dầu cố định từ cúc La Mã Đức trên mô hình động vật viêm da cơ địa [2]. Kết quả ghi nhận sau 4 tuần áp dụng liên tục, nồng độ kháng thể IgE và IgG1 trong huyết thanh của động vật thí nghiệm đã giảm đi rõ rệt [2].
Bên cạnh đặc tính kháng viêm, khả năng tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh ở mắt của hoa cúc cũng được đưa vào phòng thí nghiệm để kiểm chứng nghiêm ngặt. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác dụng kháng khuẩn của các dung dịch nhỏ mắt và tai không kê đơn chứa chiết xuất hoa cúc đối với các vi khuẩn gây viêm kết mạc và viêm tai ngoài [1]. Trong thử nghiệm này, các mẫu vi khuẩn Streptococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa và Streptococcus pneumoniae được nuôi cấy lỏng rồi cho tiếp xúc với các nồng độ chiết xuất hoa cúc khác nhau trong 5, 10, 15 và 45 phút, sau đó đánh giá đơn vị hình thành khuẩn lạc (CFU) sau 18 giờ [1].
Kết quả nghiên cứu vi sinh cho thấy số lượng khuẩn lạc Pseudomonas aeruginosa giảm ở cả 3 mức nồng độ ngay từ phút thứ 5 và giảm tối đa ở nồng độ 30% tại thời điểm 45 phút [1]. Đối với vi khuẩn Staphylococcus aureus, lượng khuẩn lạc giảm tối đa ngay trong 5 phút đầu tiếp xúc ở cả 3 nồng độ, thậm chí hiện tượng sụt giảm diễn ra gần như tức thì ở nồng độ 10% [1]. Vi khuẩn Streptococcus pneumoniae cũng bắt đầu suy giảm từ phút thứ 5 và tiếp tục duy trì đà giảm suốt 45 phút theo dõi [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng dạng thuốc nhỏ tai và mắt không kê đơn chứa chiết xuất hoa cúc đạt chuẩn có tiềm năng hỗ trợ điều trị các trường hợp viêm kết mạc do vi khuẩn ở mức độ nhẹ [1].
Trên thực tế lâm sàng, các chế phẩm bôi ngoài da từ hoa cúc cũng từng được ghi nhận giúp tăng cường quá trình lành thương. Một thử nghiệm mù đôi thực hiện trên 14 bệnh nhân có vết thương rỉ dịch sau khi mài da xóa hình xăm cho thấy gạc đắp chứa chiết xuất hoa cúc đã làm tăng đáng kể tốc độ lành thương và giúp bề mặt tổn thương nhanh khô ráo hơn [4]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2025 tổng hợp từ 11 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng cũng khẳng định chiết xuất hoa cúc giúp giảm đáng kể mức độ nghiêm trọng và cảm giác đau do viêm niêm mạc [5].
Nguy hiểm khôn lường từ thói quen đắp túi trà tự chế lên mắt
Mặc dù các chế phẩm chiết xuất hoa cúc vô trùng trong phòng thí nghiệm cho thấy tiềm năng chống viêm và kháng khuẩn đầy hứa hẹn, việc tự đắp túi trà ngâm tại nhà lên mắt lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Việc đắp bã trà hoa cúc lên mắt là một phương thuốc dân gian rất phổ biến ở Trung và Đông Âu để chữa các bệnh viêm mắt như viêm bờ mi hoặc viêm kết mạc trước khi người bệnh tìm đến tư vấn y tế [6]. Đáng ngạc nhiên là một số nhân viên y tế như dược sĩ, người thực hành liệu pháp tự nhiên, bác sĩ đa khoa và bác sĩ nhi khoa vẫn khuyên dùng biện pháp này như một cách xử trí ban đầu, đặc biệt là ở người cao tuổi [6].
Tuy nhiên, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 đã cảnh báo mạnh mẽ rằng việc sử dụng hoa cúc trong chăm sóc nhãn khoa hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học xác thực [6]. Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) và các hướng dẫn chuyên khoa mắt quốc tế đều đưa ra lời cảnh báo nghiêm khắc về nguy cơ dị ứng tiềm ẩn, thậm chí có thể dẫn đến phản vệ đe dọa tính mạng [6].
Nguyên nhân cốt lõi khiến túi trà hoa cúc trở thành mối nguy hại cho đôi mắt nằm ở điều kiện vệ sinh. Nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng điều kiện sản xuất và bảo quản trà túi lọc thông thường không đảm bảo tiêu chuẩn vệ sinh nhãn khoa, khiến việc đắp túi trà hoa cúc làm gia tăng đáng kể nguy cơ nhiễm trùng và nhiễm bẩn vi sinh vật [6]. Đôi mắt vốn là cơ quan vô cùng nhạy cảm với lớp niêm mạc mỏng manh; khi áp một túi bã trà ẩm ướt chứa tạp khuẩn lên mắt, người dùng đang vô tình tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập trực tiếp vào kết mạc và giác mạc. Do đó, các chuyên gia y tế đã kêu gọi chấm dứt ngay các liệu pháp chăm sóc mắt bằng hoa cúc tự chế và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thực hành y học dựa trên bằng chứng [6].
Nguy cơ dị ứng chéo và viêm kết mạc kích ứng
Không chỉ tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn từ quy trình chế biến thô sơ, bản thân hoa cúc còn là một dị nguyên có thể kích hoạt các phản ứng miễn dịch dữ dội tại mắt. Mặc dù cúc La Mã nằm trong danh sách các chất nhìn chung được công nhận là an toàn (GRAS) của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), một tỷ lệ người nhất định vẫn có cơ địa nhạy cảm và phát triển các phản ứng dị ứng khi tiếp xúc [7].
Một thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn được tiến hành tại Hamburg, Đức từ năm 1985 đến năm 1991 đã nghiên cứu về tình trạng viêm da tiếp xúc do các loài thực vật thuộc họ Cúc (Compositae) [7]. Trong thử nghiệm này, 3.851 người đã được kiểm tra bằng miếng dán chứa chiết xuất thực vật, kết quả ghi nhận 118 người (tỷ lệ 3,1%) có phản ứng dị ứng [7]. Trong số các loài gây dị ứng tiếp xúc, cúc thơm kích hoạt phản ứng mạnh nhất ở 70,1% bệnh nhân, cúc hoa đạt 63,6%, ngải cúc đạt 60,8% và hoa cúc La Mã nằm ở mức trung bình với 56,5% [7]. Ở một nghiên cứu khác trên 686 đối tượng tiếp xúc với hỗn hợp chiết xuất họ Cúc hoặc hỗn hợp sesquiterpene lactone, tỷ lệ xuất hiện phản ứng dị ứng là 4,5% [7].
Mối nguy hiểm của hoa cúc đối với mắt đã được ghi nhận cụ thể từ một báo cáo lâm sàng vào năm 1990 trên 7 bệnh nhân viêm mũi dị ứng bị viêm kết mạc [8]. Sau khi dùng nước trà hoa cúc để rửa mắt theo kinh nghiệm dân gian, có 2 bệnh nhân đã xuất hiện triệu chứng phù mạch ở mí mắt rất nghiêm trọng [8]. Khi tiến hành kiểm tra lẩy da, toàn bộ 7 bệnh nhân này đều có kết quả dương tính với chiết xuất trà hoa cúc, phấn hoa Matricaria chamomilla và phấn hoa ngải Artemisia vulgaris [8]. Thử nghiệm kích thích kết mạc trực tiếp với chiết xuất trà hoa cúc cũng mang lại kết quả dương tính ở cả 7 người [8].
Điều đáng chú ý là khi những bệnh nhân này uống trà hoa cúc qua đường tiêu hóa thì lại không hề xuất hiện bất kỳ triệu chứng dị ứng hay kích ứng nào [8]. Các xét nghiệm huyết thanh học ELISA sau đó đã phát hiện hoạt tính kháng thể IgE chống lại trà hoa cúc và chiết xuất họ Cúc ở cả 7 người [8]. Nghiên cứu đi đến kết luận chắc chắn rằng việc rửa mắt bằng trà hoa cúc có thể gây ra bệnh viêm kết mạc dị ứng mà chính hạt phấn hoa Matricaria chamomilla còn sót lại trong nước trà là thủ phạm gây dị ứng [8]. Một nghiên cứu khác cũng xác nhận việc rửa mắt bằng trà hoa cúc ở những bệnh nhân sốt cỏ khô bị viêm kết mạc sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng viêm mắt, trong khi uống trà qua đường miệng thì không gây ảnh hưởng xấu [7].
Lợi ích thực sự và những hiểu lầm phổ biến
Một trong những hiểu lầm tai hại nhất của nhiều người là đánh đồng khái niệm "tự nhiên" với "tuyệt đối lành tính". Mọi người thường nghĩ rằng túi trà hoa cúc sấy khô dùng để uống hàng ngày rất an toàn nên hoàn toàn có thể dùng để đắp lên bất kỳ bộ phận nào trên cơ thể, bao gồm cả đôi mắt đang bị đau.
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần phân biệt rạch ròi giữa các nghiên cứu chiết xuất chuẩn hóa và túi trà thương phẩm thô. Các nghiên cứu chứng minh hoa cúc có khả năng kháng khuẩn đối với các tác nhân gây viêm kết mạc như Streptococcus aureus hay Pseudomonas aeruginosa đều sử dụng dung dịch thuốc nhỏ mắt chuyên dụng đã được định lượng nồng độ chính xác và đảm bảo điều kiện vô trùng tuyệt đối của ngành dược phẩm [1]. Ngược lại, một túi trà hoa cúc thông thường chứa đầy bụi thảo mộc thô, tạp chất, phấn hoa và hoàn toàn có thể bị nhiễm các loài thực vật lạ. Điển hình như các báo cáo dị ứng hoa cúc đôi khi bắt nguồn từ việc nguyên liệu bị lẫn với "cúc dại" (dog chamomile) - một loài cây có hình dáng rất giống hoa cúc nhưng chứa hàm lượng dị nguyên cao và có vị khó chịu [7].
Bên cạnh đó, hiệu quả thực tế của hoa cúc khi dùng ngoài da không phải lúc nào cũng vượt trội như lời đồn. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược nghiên cứu về phản ứng da do xạ trị cho thấy hoa cúc có vẻ làm chậm thời gian khởi phát và giảm tần suất phản ứng da, nhưng kết quả thu được lại không đạt ý nghĩa thống kê [4]. Trong một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên khác, bệnh nhân sử dụng bình xịt chiết xuất hoa cúc liều 111 mg để làm giảm đau họng sau phẫu thuật đặt nội khí quản cũng không ghi nhận bất kỳ sự khác biệt nào so với nhóm dùng bình xịt giả dược [4]. Điều này cho thấy không nên thần thánh hóa tác dụng của thảo dược trong mọi hoàn cảnh lâm sàng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với hoa cúc?
Việc sử dụng các sản phẩm từ hoa cúc cần sự cẩn trọng rất lớn ở những nhóm đối tượng có cơ địa đặc biệt hoặc đang trong quá trình điều trị y tế chuyên sâu. Trước hết, những người có tiền sử dị ứng với phấn hoa, viêm mũi dị ứng do thời tiết hoặc dị ứng với các thành viên khác trong họ Cúc như cỏ phấn hương (ragweed), cúc tây (asters) và hoa cúc nói chung có nguy cơ rất cao bị dị ứng tiếp xúc với hoa cúc [7] [4]. Nguy cơ này càng tăng lên nếu người bệnh đang sử dụng các loại thuốc hỗ trợ kích hoạt phản ứng mẫn cảm của hệ miễn dịch [7].
Độ an toàn của hoa cúc ở các đối tượng nhạy cảm như trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc những người mắc bệnh lý về gan và thận hiện vẫn chưa được thiết lập đầy đủ qua các nghiên cứu khoa học [7]. Vì vậy, nhóm đối tượng này tuyệt đối không nên tự ý áp dụng các biện pháp đắp ngoài da hoặc rửa mắt bằng nước hoa cúc đậm đặc.
Ngoài ra, hoa cúc còn có khả năng tương tác với một số loại thuốc điều trị đặc hiệu. Dữ liệu y khoa đã ghi nhận hoa cúc tương tác với thuốc chống thải ghép cyclosporine ở 3 bệnh nhân ghép thận [4]. Đồng thời, thành phần coumarin tự nhiên có trong hoa cúc có thể làm tăng cường tác dụng chống đông của thuốc warfarin, làm gia tăng nguy cơ chảy máu nếu dùng đồng thời mà không có sự kiểm soát của bác sĩ [4]. Bằng chứng về phản ứng chéo của hoa cúc với các loại thuốc điều trị khác hiện vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ và cần thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn trước khi đưa ra kết luận cuối cùng [7].
Chăm sóc mắt đúng cách và sử dụng hoa cúc an toàn
Để bảo vệ thị lực và tránh những tai biến không đáng có, người dân tuyệt đối không dùng bã trà, túi trà ẩm hay nước trà hoa cúc tự hãm để đắp, rửa hoặc nhỏ trực tiếp vào mắt. Khi mắt xuất hiện các dấu hiệu kích ứng, ngứa ngáy, cộm rát hoặc sưng đỏ, phương pháp làm dịu tức thì và an toàn nhất là sử dụng nước muối sinh lý vô trùng (NaCl 0,9%) chuyên dụng cho mắt để rửa trôi bụi bẩn. Người bệnh có thể dùng khăn sạch nhúng nước mát đắp nhẹ lên vùng quanh mắt để giảm cảm giác sưng phù, đồng thời để mắt nghỉ ngơi trong không gian thoáng đãng. Nếu mắt có triệu chứng rỉ ghèn vàng, đỏ kéo dài hoặc đau nhức, cần đến ngay các cơ sở chuyên khoa mắt để được bác sĩ thăm khám và kê đơn thuốc nhỏ mắt phù hợp.
Đối với hoa cúc khô, phương pháp sử dụng an toàn và phát huy tối đa lợi ích sinh học đã được y học công nhận chính là dùng qua đường tiêu hóa hoặc xông hơi đường hô hấp trên. Khi hãm trà hoa cúc để thưởng thức, người dùng có thể chuẩn bị bằng cách lấy 3 gam hoa cúc nguyên bông hãm cùng 150 ml nước sôi [4]. Khi uống qua đường tiêu hóa, hoa cúc không gây kích thích phản ứng viêm kết mạc như khi tiếp xúc trực tiếp tại mắt [7] [8].
Bên cạnh đó, đối với các trường hợp bị viêm đường hô hấp trên, việc hít hơi nước bốc lên từ dịch truyền nước hoa cúc ấm cũng là một liệu pháp hỗ trợ làm dịu niêm mạc rất tốt [4]. Hoa cúc cũng có thể được dùng làm gạc đắp lên các vết trầy xước ngoài da để hỗ trợ khô vết thương nhưng tuyệt đối không dùng cho vùng da quanh ổ mắt hay vùng niêm mạc nhãn cầu [4].
Nhìn chung, hoa cúc là một loài thảo dược quý với nhiều tiềm năng chống viêm và kháng khuẩn đã được khoa học ghi nhận. Tuy nhiên, ranh giới giữa một bài thuốc hữu ích và một mối hiểm họa cho đôi mắt phụ thuộc hoàn toàn vào cách sử dụng và sự hiểu biết khoa học của mỗi người. Hãy giữ thói quen thưởng thức trà hoa cúc ấm qua đường uống và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa mắt trước khi áp dụng bất kỳ mẹo dân gian nào lên cửa sổ tâm hồn.
