Uống trà hoa cúc trị mất ngủ: Bằng chứng thực tế hay lời đồn?

Nhiều người có thói quen nhâm nhi một tách trà hoa cúc ấm trước khi đi ngủ với hy vọng dễ chìm vào giấc ngủ và ngủ sâu hơn. Thức uống thảo mộc này từ lâu đã được truyền miệng như một phương thuốc tự nhiên giúp đánh bay chứng mất ngủ mà không cần dùng thuốc tây. Tuy nhiên, liệu hoa cúc có thực sự chữa khỏi chứng mất ngủ hay đây chỉ là hiệu ứng tâm lý từ một thói quen thư giãn buổi tối?

Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện nay là: hoa cúc chỉ có tác dụng hỗ trợ an thần nhẹ, giúp cơ thể thư giãn và tạo điều kiện thuận lợi cho giấc ngủ, chứ hoàn toàn chưa có đủ bằng chứng lâm sàng xác nhận khả năng điều trị dứt điểm bệnh mất ngủ.

Cơ chế tác động lên hệ thần kinh

Theo y học cổ truyền tại các quốc gia như Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản, hoa cúc đã được sử dụng từ hàng trăm năm qua để hỗ trợ điều trị chứng mất ngủ, lo âu, đau đầu và giảm căng thẳng thần kinh ^[1], ^[2], ^[3]. Các đặc tính sinh học của loài thảo mộc này phần lớn bắt nguồn từ nhóm hợp chất flavonoid phong phú có trong hoa ^[2].

Dưới góc độ sinh học hiện đại, các hoạt chất trong hoa cúc tác động chủ yếu lên hệ thống thần kinh trung ương thông qua hệ thụ thể GABA (axit gamma-aminobutyric) ^[1], ^[2], ^[3]. GABA là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính của não bộ, giữ nhiệm vụ giảm bớt hoạt động của tế bào thần kinh, từ đó mang lại cảm giác thư dịu và thúc đẩy giấc ngủ.

Bên cạnh đó, dịch chiết nước từ hoa cúc còn thể hiện khả năng tác động qua cả thụ thể serotonin 5-HT1A, một thụ thể quan trọng trong việc điều hòa cảm xúc và giảm thiểu trạng thái căng thẳng lo âu ^[3]. Khi hệ thống thụ thể này được kích hoạt cùng kênh ion clorua (Cl-), tế bào thần kinh giảm hưng phấn, giúp cơ thể dễ dàng chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi ^[1], ^[2], ^[3].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Cho đến nay, phần lớn dữ liệu chứng minh tác động cải thiện giấc ngủ và giải tỏa căng thẳng của hoa cúc đều được thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm hoặc tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát chiết xuất cồn của hoa cúc Chrysanthemum morifolium trên chuột nhắt trắng ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp kéo dài thời gian ngủ do thuốc an thần pentobarbital tạo ra, tương tự tác dụng của muscimol (chất chủ vận thụ thể GABAA) ^[2]. Ở liều pentobarbital dưới ngưỡng gây ngủ thông thường, chiết xuất cúc làm tăng cả tỷ lệ chuột đi vào giấc ngủ lẫn tổng thời gian ngủ ^[2]. Đồng thời, chiết xuất thúc đẩy dòng ion Cl- đi vào các tế bào hạt tiểu não nuôi cấy và làm tăng mức biểu hiện của enzym glutamate decarboxylase (GAD) trong hồi hải mã ^[2].

Đến năm 2023, một nghiên cứu khác tiếp tục phân tích chiết xuất Chrysanthemum morifolium và hoạt chất linarin trên chuột nhắt thông qua thử nghiệm giấc ngủ do pentobarbital gây ra, kết hợp ghi điện não đồ (EEG) và điện cơ đồ (EMG) trên chuột cống ^[1]. Dữ liệu chỉ ra rằng cả chiết xuất hoa cúc lẫn hoạt chất linarin đều kéo dài thời gian ngủ phụ thuộc vào liều lượng ^[1]. Phân tích sóng não EEG cho thấy chiết xuất cúc cải thiện chất lượng giấc ngủ rõ rệt qua việc tăng công suất tương đối của sóng delta tần số thấp so với nhóm đối chứng ^[1]. Trên dòng tế bào người SH-SY5Y, hoạt chất linarin làm tăng lượng Cl- đi vào tế bào, và hiện tượng này bị ức chế bởi bicuculline ^[1].

Đối với loài cúc Chrysanthemum indicum, một nghiên cứu năm 2012 đã đánh giá tác dụng giảm lo âu của chiết xuất nước thông qua thử nghiệm mê cung chữ thập nâng cao (EPM) trên chuột ^[3]. Ở liều uống 500 mg/kg thể trọng, chiết xuất nước làm tăng đáng kể thời gian chuột lưu lại trong các nhánh mở của mê cung so với nhóm đối chứng ^[3]. Tác dụng giảm lo âu này bị chặn đứng khi sử dụng bicuculline (chất đối kháng thụ thể GABAA) hoặc WAY 100635 (chất đối kháng thụ thể 5-HT1A) ^[3].

Mặc dù các kết quả này mở ra tiềm năng lớn, giới hạn lớn nhất là toàn bộ dữ liệu mới dừng lại ở động vật thực nghiệm hoặc tế bào ^[1], ^[2], ^[3]. Cơ thể người có quá trình chuyển hóa, hấp thu và cơ chế điều hòa thần kinh phức tạp hơn rất nhiều so với chuột cống hay chuột nhắt.

Hiệu quả thực tế và giới hạn bằng chứng

Trà hoa cúc từ lâu đã là thức uống dân dã, chứa nhiều chất chống oxy hóa và các hợp chất phenolic có lợi cho cơ thể ^[2]. Tác dụng làm dịu, hỗ trợ giảm căng thẳng nhẹ và thúc đẩy cảm giác thư giãn là có thật dưới tác động lên hệ GABA và thụ thể thần kinh ^[1], ^[3]. Uống một tách trà ấm cũng tạo ra thói quen tâm lý tích cực trước giờ ngủ.

Dù vậy, cần nhìn nhận thẳng thắn rằng các bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ để chứng minh hoa cúc có thể chữa dứt điểm bệnh mất ngủ mãn tính ở người. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu là thử nghiệm trên loài gặm nhấm có dùng phối hợp với thuốc an thần pentobarbital để đánh giá thời gian ngủ ^[1], ^[2]. Chiết xuất đậm đặc dùng trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với một lượng nhỏ hoa cúc hãm lấy nước uống tại nhà ^[1], ^[2], ^[3]. Do đó, người tiêu dùng không nên xem trà hoa cúc là một giải pháp thay thế thuốc kê đơn trị liệu.

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi trà hoa cúc như một loại "thuốc ngủ thảo dược" có tác dụng tức thì và chữa khỏi hoàn toàn chứng mất ngủ kinh niên. Thực tế, không có loại trà tự nhiên nào có khả năng dứt điểm rối loạn giấc ngủ nặng chỉ sau vài lần uống.

Một nhầm lẫn khác là cho rằng cứ là thảo mộc tự nhiên thì uống càng nhiều, càng đặc sẽ càng tốt. Việc lạm dụng quá mức bất kỳ loại thảo dược nào cũng có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc tương tác không mong muốn với các chất khác trong cơ thể.

Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa kết quả nghiên cứu trên động vật với hiệu quả lâm sàng trên người. Việc chiết xuất hoa cúc điều hòa thụ thể não bộ ở chuột không đồng nghĩa với việc uống trà hoa cúc sẽ mang lại hiệu quả tương đương ở người bệnh mất ngủ ^[1], ^[2].

Ai nên thận trọng khi dùng trà hoa cúc?

Dù tương đối lành tính với đa số người trưởng thành khỏe mạnh, một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng trước khi sử dụng trà hoa cúc thường xuyên:

• Người có cơ địa dị ứng: Những người dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) có thể gặp phải phản ứng dị ứng khi uống hoặc tiếp xúc với hoa cúc.
• Người đang dùng thuốc điều trị thần kinh hoặc thuốc an thần: Các hoạt chất trong hoa cúc có khả năng tác động lên thụ thể GABAA ^[1], ^[2], ^[3]. Việc dùng đồng thời trà cúc liều cao với thuốc an thần kê đơn có thể làm tăng tác dụng ức chế thần kinh trung ương.
• Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Dữ liệu an toàn chi tiết trên các đối tượng nhạy cảm này chưa đầy đủ, do đó cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng thường xuyên.
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý nền mạn tính: Cần trao đổi với bác sĩ điều trị để đảm bảo thảo mộc không tương tác với phác đồ điều trị hiện hành.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý

Để phát huy tối đa lợi ích thư giãn từ hoa cúc trong sinh hoạt hàng ngày, bạn có thể áp dụng theo các bước sau:

• Lượng dùng: Chỉ nên dùng một lượng hoa cúc khô vừa phải cho mỗi lần pha. Không nên hãm trà quá đặc để tránh vị đắng gắt và khó chịu dạ dày.
• Thời điểm uống: Thời điểm thích hợp nhất là uống một tách trà ấm khoảng 30 đến 60 phút trước khi đi ngủ. Nhiệt độ ấm cùng hương thơm dịu của thảo mộc sẽ giúp kích hoạt trạng thái thư giãn của cơ thể.
• Cách pha chế: Dùng nước sôi tráng qua hoa cúc khô một lần, sau đó hãm với nước nóng khoảng 85-90 độ C trong vòng 5-10 phút. Tránh cho thêm nhiều đường tinh luyện vì lượng đường cao có thể làm tăng đường huyết, gây hưng phấn và phản tác dụng gây khó ngủ.
• Kết hợp lối sống: Trà hoa cúc chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Muốn có giấc ngủ ngon, cần kết hợp duy trì phòng ngủ tối và yên tĩnh, ngừng sử dụng điện thoại trước khi ngủ và giữ giờ giấc sinh hoạt đều đặn.

Lời khuyên cho giấc ngủ tự nhiên

Trà hoa cúc là một thức uống truyền thống thanh nhã, an toàn và mang lại cảm giác thư thái dễ chịu cho hệ thần kinh sau ngày dài làm việc ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, loại thảo mộc này không phải thần dược và chưa đủ bằng chứng khoa học để coi là thuốc điều trị dứt điểm chứng mất ngủ.

Nếu bạn thường xuyên khó ngủ, ngủ chập chờn kéo dài hoặc mất ngủ mãn tính gây ảnh hưởng tới sức khỏe, hãy chủ động đến cơ sở y tế để được thăm khám toàn diện. Việc tìm ra nguyên nhân gốc rễ và tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên khoa luôn là con đường an toàn và hiệu quả nhất để tìm lại giấc ngủ trọn vẹn.