Sau một ngày dài làm việc căng thẳng, nhiều người thường tìm đến một tách trà thảo mộc ấm để thư giãn tinh thần và tìm kiếm giấc ngủ ngon. Giữa vô vàn lựa chọn, trà hoa cúc (chamomile) và trà hoa oải hương (lavender) luôn là hai cái tên đứng đầu danh sách hỗ trợ xoa dịu thần kinh. Cả hai đều nổi tiếng với mùi hương dễ chịu cùng đặc tính an thần nhẹ tự nhiên.

Vậy giữa hoa oải hương và hoa cúc, loại thảo mộc nào mang lại hiệu quả giảm stress và lo âu vượt trội hơn? Dựa trên các nghiên cứu khoa học thực nghiệm, cả hai loại thảo mộc này đều có tác dụng làm dịu tâm trí tương đương nhau và không có sự chênh lệch áp đảo [1], [2]. Tuy nhiên, cơ chế tác động và bằng chứng lâm sàng về đường dùng của từng loại lại có những nét khác biệt rõ rệt.

Cơ chế tác động lên hệ thần kinh của cúc La Mã và oải hương

Cúc La Mã (Matricaria chamomilla L.) từ lâu đã được y học cổ truyền và hiện đại công nhận nhờ khả năng làm dịu cảm xúc [3]. Về mặt sinh hóa, cúc La Mã sở hữu đặc tính tác động đa mục tiêu và đa lộ trình để hỗ trợ điều trị rối loạn lo âu và trầm cảm [4]. Nghiên cứu dựa trên dược lý học mạng lưới và khai phá dữ liệu chỉ ra rằng các hoạt chất trong cúc La Mã tham gia vào các tương tác thụ thể - phối tử thần kinh, hỗ trợ giải phóng serotonin (5-HT) vào các khe synap, đồng thời can thiệp vào con đường tín hiệu adenosine monophosphate vòng (cAMP) và con đường gắn kết chất dẫn truyền thần kinh [4]. Ngoài ra, gen LRRK2 được xác định có thể là một gen quan trọng trong cơ chế giải tỏa lo âu của cúc La Mã [4]. Bên cạnh các tác động lên hệ thần kinh, thảo mộc này còn được ghi nhận có hiệu quả an thần, giảm đau và làm dịu các triệu chứng tiêu hóa [5].

Trong khi đó, hoa oải hương (lavender) chứa các hợp chất dễ bay hơi tự nhiên tác động mạnh qua khứu giác và hệ thống cảm giác [4]. Hoa oải hương có khả năng ức chế kích thích tim và hỗ trợ hạ huyết áp, do đó rất hữu ích trong việc hỗ trợ điều hòa nhịp tim nhanh và tình trạng huyết áp cao do căng thẳng [6]. Khi kết hợp với các thảo mộc làm dịu như cúc La Mã hoặc hoa cam (neroli), oải hương tạo nên tác động hiệp đồng giúp giải tỏa trạng thái căng thẳng thần kinh sâu [6].

Các bằng chứng khoa học so sánh trực tiếp oải hương và hoa cúc

Để xác định thảo mộc nào xoa dịu tinh thần tốt hơn, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng so sánh song song giữa hoa cúc và hoa oải hương.

Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng ba nhánh song song công bố năm 2022, 183 người cao tuổi sống tại cộng đồng đã được phân ngẫu nhiên vào ba nhóm (mỗi nhóm 61 người): nhóm hít tinh dầu oải hương, nhóm hít tinh dầu cúc La Mã và nhóm đối chứng [1], [4]. Nhóm can thiệp thực hiện hít 3 giọt tinh dầu oải hương hoặc cúc La Mã nồng độ 1,5% trong 30 đêm liên tục, trong khi nhóm đối chứng hít nước cất theo cách tương tự [1], [4]. Dữ liệu được đo lường bằng thang đánh giá Trầm cảm, Lo âu và Căng thẳng (DASS) tại thời điểm bắt đầu, ngay sau can thiệp và một tháng sau can thiệp [1]. Kết quả cho thấy cả nhóm oải hương và nhóm hoa cúc đều có sự cải thiện đáng kể về mặt thống kê đối với mức độ trầm cảm, lo âu và căng thẳng ngay sau can thiệp cũng như sau một tháng so với nhóm đối chứng (p < 0,01) [1], [4]. Nghiên cứu kết luận liệu pháp mùi hương từ cả hai loại thảo mộc đều giúp giảm bớt căng thẳng và cải thiện tâm trạng ở người cao tuổi [1].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng khác công bố năm 2025 đã tiến hành so sánh tác dụng giảm lo âu nha khoa ở 100 trẻ em từ 6 đến 9 tuổi phải điều trị tủy răng [2]. Các bệnh nhi được chia thành bốn nhóm bằng nhau: nhóm đối chứng không hít tinh dầu và ba nhóm thử nghiệm hít tinh dầu oải hương, cúc La Mã hoặc bạc hà qua máy phun khí dung [2]. Các chỉ số như độ bão hòa oxy, nhịp tim và thang đo lo âu nha khoa bằng biểu tượng cảm xúc được ghi nhận trước và sau điều trị [2]. Kết quả ghi nhận độ bão hòa oxy không có sự khác biệt giữa các nhóm (p = 0,78) [2]. Tuy nhiên, nhóm dùng hoa cúc cho thấy mức giảm nhịp tim sâu nhất (-22,84 ± 5,86 nhịp/phút, p < 0,001) [2]. Về điểm số lo âu, nhóm hoa cúc giảm nhiều nhất (-2,04 ± 0,79 điểm), bám sát ngay sau là nhóm oải hương (-1,80 ± 0,91 điểm) và sự chênh lệch giữa hai nhóm này không có ý nghĩa thống kê, trong khi nhóm bạc hà giảm ít hơn (-0,68 ± 1,31) và nhóm đối chứng lại tăng mức độ lo âu (0,04 ± 0,84) [2]. Nghiên cứu chỉ ra cúc La Mã và oải hương mang lại hiệu quả giảm lo sợ tương đương nhau [2].

Bằng chứng về hiệu quả riêng biệt của từng loại thảo mộc

Bên cạnh các nghiên cứu so sánh trực tiếp, các thử nghiệm đơn lẻ cũng chứng minh lợi ích rõ ràng của từng loại thảo mộc trên nhiều nhóm đối tượng đặc thù.

Đối với hoa cúc, các dữ liệu về đường uống đã được ghi nhận. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2017 cho thấy việc sử dụng chiết xuất hoa cúc dạng uống trong 4 tuần mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện chất lượng giấc ngủ ở người cao tuổi [5]. Một nghiên cứu khác của nhóm Zick cũng chứng thực dùng chiết xuất hoa cúc trong 4 tuần tạo ra hiệu quả mức độ trung bình giúp giảm triệu chứng rối loạn giấc ngủ và cải thiện hoạt động hàng ngày so với giả dược [5]. Hơn nữa, các công trình của nhóm Amsterdam vào năm 2009 và 2012 cho thấy việc dùng chiết xuất hoa cúc giúp giảm các triệu chứng lo âu, trầm cảm ở bệnh nhân mắc chứng rối loạn lo âu lan tỏa và mang lại cảm giác bình yên [5]. Thảo dược này cũng được y học cổ truyền tại nhiều quốc gia như Iran xếp vào nhóm cây thuốc hàng đầu chữa trị căng thẳng [3].

Đối với hoa oải hương, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2018 trên 70 bệnh nhân đang tiếp nhận hóa trị ung thư đã kiểm tra tác động của liệu pháp tinh dầu oải hương đối với sự lo âu và giấc ngủ [7]. Bệnh nhân được chia vào nhóm tinh dầu oải hương, nhóm tràm trà và nhóm đối chứng [7]. Mặc dù chỉ số lo âu trạng thái trước và sau hóa trị không có sự khác biệt giữa các nhóm, các nhà nghiên cứu nhận thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về lo âu tính khí ở nhóm dùng oải hương, kèm theo đó là sự thay đổi đáng kể trong chỉ số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh (PSQI) [7].

Hiệu quả từ sự phối hợp giữa hoa cúc và oải hương

Thay vì đặt hai loại thảo mộc này vào thế đối đầu, y học lâm sàng thường tận dụng tác động hiệp đồng khi kết hợp cả hai.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2020 đánh giá tác động của liệu pháp âm nhạc kết hợp hít tinh dầu hỗn hợp cúc La Mã - oải hương trên các điều dưỡng viên lâm sàng [8]. Kết quả cho thấy mức độ lo âu của các nhân viên y tế giảm đi rõ rệt sau can thiệp [8]. Trước đó, nhiều công bố cũng xác nhận việc sử dụng tinh dầu hoa cúc phối hợp oải hương giúp làm dịu áp lực tâm lý cho bệnh nhân phòng chăm sóc tích cực (ICU), giảm lo âu cho bệnh nhân nội soi hoặc sản phụ trong quá trình chuyển dạ [5], [8].

Trong một nghiên cứu năm 2013 trên bệnh nhân can thiệp mạch vành qua da tại phòng hồi sức tích cực, các nhà khoa học đã sử dụng công thức phối hợp gồm tinh dầu hoa oải hương, cúc La Mã và hoa cam theo tỷ lệ 6 : 2 : 0,5 [6]. Người bệnh hít hỗn hợp này trước và sau thủ thuật thông qua 10 nhịp thở sâu, đồng thời đặt đá khuếch tán hương dưới gối qua đêm [6]. Sự kết hợp này dựa trên cơ chế: oải hương hỗ trợ hạ huyết áp và làm chậm nhịp tim bị kích thích, trong khi cúc La Mã và hoa cam phát huy đặc tính an thần, giải tỏa stress và cải thiện tình trạng mất ngủ [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn nhận một cách khách quan, phần lớn các bằng chứng khoa học hiện có so sánh trực tiếp hoa cúc và oải hương đều được tiến hành dưới dạng liệu pháp hương thơm (hít tinh dầu) [1], [2], [8], [6]. Trong khi đó, các nghiên cứu dùng đường uống chiết xuất lại tập trung nhiều hơn vào hoa cúc [5].

Khi chúng ta thưởng thức một tách trà hoa cúc hay trà oải hương ấm, cơ thể thực chất đang tiếp nhận cả hai con đường: hít thở hương thơm tự nhiên bốc lên từ hơi nước nóng (liệu pháp mùi hương) và hấp thu các hoạt chất hòa tan qua đường tiêu hóa. Mặc dù các nghiên cứu lâm sàng khẳng định cả hai loại thảo mộc đều giúp xoa dịu thần kinh hiệu quả trong mùa dịch bệnh hay trước các can thiệp y tế căng thẳng [3], [2], [6], chúng ta không nên xem các loại trà thảo mộc này là thuốc điều trị thay thế hoàn toàn cho phác đồ y khoa đối với các bệnh lý tâm thần hoặc mất ngủ mạn tính [4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc

Nhiều người lầm tưởng rằng hoa oải hương có hương thơm đậm hơn nên sẽ giúp giảm stress mạnh hơn hoa cúc. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học đối đầu trực tiếp đã chứng minh mức độ làm giảm chỉ số lo âu và căng thẳng giữa hai loại là tương đương nhau [1], [2]. Thậm chí, hoa cúc còn thể hiện ưu thế nhỉnh hơn đôi chút trong việc hỗ trợ hạ nhịp tim khi gặp căng thẳng cấp tính [2].

Một hiểu lầm khác là cho rằng trà thảo mộc hoàn toàn lành tính nên có thể uống tùy tiện với lượng lớn suốt cả ngày. Dù là thảo dược tự nhiên, việc tiêu thụ quá mức bất kỳ hoạt chất nào cũng có thể gây áp lực lên gan, thận hoặc gây buồn ngủ quá mức vào ban ngày, làm ảnh hưởng đến khả năng vận hành máy móc và lái xe.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù hoa cúc và oải hương đều có độ an toàn cao trong đời sống thường nhật, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi sử dụng:

  • Người có cơ địa dị ứng: Những người dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) có thể bị phản ứng chéo khi dùng hoa cúc La Mã. Tương tự, người nhạy cảm với các loại tinh dầu hay phấn hoa oải hương cũng cần thận trọng.
  • Bệnh nhân tim mạch hoặc đang dùng thuốc huyết áp: Do oải hương có hoạt tính hỗ trợ hạ huyết áp và ức chế kích thích tim [6], người đang dùng thuốc điều trị huyết áp thấp hoặc bệnh tim mạch nên tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác hạ huyết áp quá mức.
  • Phụ nữ mang thai và người có bệnh nền mạn tính: Hiện chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn trên diện rộng cho phụ nữ mang thai dùng liều cao; các dữ liệu tích cực hiện có chủ yếu ghi nhận trên người cao tuổi [1], [5], trẻ em [2] hoặc bệnh nhân ung thư, hồi sức [7], [6]. Do đó, người bệnh mạn tính hoặc phụ nữ có thai cần trao đổi với bác sĩ trước khi đưa vào thực đơn thường xuyên.

Cách áp dụng thực tế để tối ưu hiệu quả thư giãn

Để tận dụng tối đa lợi ích làm dịu tinh thần từ hai loại thảo mộc này, bạn có thể áp dụng theo các hướng dẫn sau:

  • Lựa chọn theo nhu cầu: Nếu bạn thích một thức uống có vị ngọt nhẹ thanh mát, hỗ trợ làm dịu cả đường tiêu hóa lẫn tâm trí, trà hoa cúc là lựa chọn rất thích hợp [5]. Nếu bạn tìm kiếm cảm giác thư thái thông qua mùi hương nồng nàn để ổn định nhịp tim và nhịp thở, trà hoa oải hương sẽ phát huy thế mạnh [6].
  • Thời điểm sử dụng: Thời điểm lý tưởng nhất để nhâm nhi một tách trà thảo mộc ấm là khoảng 30 đến 60 phút trước khi đi ngủ, hoặc vào những khoảng nghỉ ngắn giữa giờ làm việc căng thẳng.
  • Cách thưởng thức trọn vẹn: Khi pha trà bằng nước sôi, hãy đậy nắp trong 5-10 phút để giữ lại các hợp chất bay hơi quý giá. Khi uống, hãy đưa tách trà lại gần, hít sâu hương thơm vài nhịp trước khi uống từng ngụm nhỏ. Cách làm này giúp bạn kết hợp đồng thời cả lợi ích của liệu pháp mùi hương lẫn hấp thu qua đường tiêu hóa [1], [6]. Bạn cũng có thể phối hợp hoa cúc và hoa oải hương cùng nhau để nhân đôi hiệu quả thư giãn [8], [6].

Tóm lại, cả trà hoa cúc và trà oải hương đều là những liệu pháp tự nhiên tuyệt vời giúp xoa dịu căng thẳng, hạ bớt lo âu và nâng niu giấc ngủ [1], [5]. Thay vì băn khoăn tìm kiếm loại thảo mộc nào vượt trội tuyệt đối, bạn hãy lắng nghe sở thích vị giác và khứu giác của chính mình để chọn ra loại trà mang lại cảm giác dễ chịu, an yên nhất cho bản thân mỗi ngày.