Trà ngưu bàng có giúp thải độc gan như lời đồn?

Nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với mong muốn thanh lọc cơ thể sau những đợt ăn uống quá độ hoặc tiếp xúc với hóa chất độc hại. Trong số đó, trà ngưu bàng nổi lên như một giải pháp được đồn thổi giúp mát gan, thải độc gan cấp tốc. Thói quen sử dụng loại trà này ngày càng phổ biến trong cộng đồng người quan tâm đến lối sống lành mạnh.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy ngưu bàng chỉ mới bộc lộ tiềm năng bảo vệ mô gan trong các mô hình thí nghiệm trên động vật và tế bào [1, 2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để khẳng định uống trà ngưu bàng có thể giúp gan "thải độc" hay điều trị bệnh lý gan ^[1].

Ngưu bàng và lời đồn "thải độc gan"

Ngưu bàng, có tên khoa học là Arctium lappa, thuộc họ Cúc (Asteraceae) ^[1]. Đây là loài thực vật vừa dùng làm thuốc vừa dùng làm thực phẩm phổ biến tại Đông Á, châu Âu và Bắc Mỹ suốt hàng trăm năm qua [1, 6]. Bộ phận rễ, lá, quả và hạt của cây từ lâu đã xuất hiện trong y học cổ truyền để trị các chứng viêm da, đau họng hay bệnh đường tiêu hóa [1, 4, 6].

Trong y học dân gian, ngưu bàng thường được gán cho công dụng thanh lọc nhiệt độc và làm sạch dòng máu. Khi trào lưu dùng trà thảo mộc bùng nổ, rễ ngưu bàng khô được chế biến thành trà và quảng cáo với công dụng "thải độc gan". Khái niệm y khoa hiện đại không xem gan là bộ lọc tích tụ chất độc cần một loại nước uống tẩy rửa, mà gan tự thực hiện các phản ứng sinh hóa để biến đổi độc chất thành dạng đào thải an toàn.

Cơ chế sinh học ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Mặc dù khái niệm "thải độc" theo cách hiểu truyền miệng là thiếu cơ sở khoa học, các nhà nghiên cứu phát hiện chiết xuất rễ ngưu bàng sở hữu các hoạt chất sinh học có thể bảo vệ tế bào gan trước tổn thương [1, 2]. Rễ ngưu bàng rất giàu chất chống oxy hóa nhóm polyphenol, flavonoid và fructo-oligosaccharide ^[2]. Dịch chiết ngưu bàng thể hiện khả năng quét các gốc oxy hóa tự do (ROS) như anion superoxide hay hydrogen peroxide [3, 6].

Khi gan bị tấn công bởi hóa chất độc hại hoặc chuyển hóa lipid bất thường, quá trình stress oxy hóa sẽ bùng phát, kéo theo chuỗi phản ứng viêm và kích hoạt quá trình chết tế bào gan ^[3]. Dược chất trong rễ ngưu bàng can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu nội bào. Cụ thể, các hợp chất này kìm hãm sự gia tăng của các chất trung gian gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-1beta (IL-1beta) và interleukin-6 (IL-6) ^[3]. Đồng thời, chiết xuất rễ cây thúc đẩy quá trình oxy hóa acid béo thông qua điều hòa trục AMPK/ACC/CPT-1, từ đó ức chế sự tích tụ mỡ độc hại trong mô gan ^[4].

Bằng chứng bảo vệ gan từ các nghiên cứu thực nghiệm

Hầu hết các bằng chứng thực nghiệm về tác dụng bảo vệ gan của Arctium lappa tập trung vào các mô hình gây tổn thương gan cấp tính hoặc mạn tính trên động vật gặm nhấm [2, 3, 8].

Năm 2015, một nghiên cứu trên chuột cống trắng được công bố nhằm đánh giá hiệu quả của chiết xuất rễ ngưu bàng chống lại độc tính do quá liều paracetamol (acetaminophen) ^[5]. Động vật thí nghiệm được chia làm 4 nhóm, bao gồm nhóm chứng, nhóm chỉ dùng chiết xuất ngưu bàng, nhóm tiêm acetaminophen liều cao gây hoại tử tế bào gan và nhóm tiêm acetaminophen kết hợp chiết xuất ngưu bàng ^[5]. Kết quả cho thấy chiết xuất ngưu bàng giúp giảm rõ rệt nồng độ men gan trong huyết thanh gồm ALT, AST và phosphatase kiềm so với nhóm chỉ tiêm độc chất ^[5]. Chiết xuất thảo mộc này cũng làm giảm chỉ số peroxy hóa lipid (malondialdehyde - MDA), ức chế sự phân mảnh DNA và giảm thiểu đáng kể tình trạng thâm nhiễm tế bào lympho, thoái hóa không bào và hoại tử tế bào gan trên tiêu bản mô bệnh học ^[5]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột với điều kiện dùng chiết xuất cô đặc, không phản ánh việc uống trà ngưu bàng tự nhiên ở người.

Năm 2017, các nhà khoa học tiếp tục thử nghiệm tác dụng của chiết xuất rễ ngưu bàng tan trong cồn-nước trên 70 con chuột nhắt trắng đực dòng NMRI bị gây đái tháo đường týp 2 bằng nicotinamide và streptozotocin ^[6]. Chuột được chia thành 7 nhóm (mỗi nhóm 10 con), được điều trị bằng dịch chiết ngưu bàng ở hai mức liều 200 mg/kg và 300 mg/kg thể trọng trong 28 ngày ^[6]. Kết quả ghi nhận dịch chiết ngưu bàng ở cả hai mức liều đã làm giảm đáng kể mức men gan phosphatase kiềm, giảm đường huyết, triglyceride và VLDL trong máu chuột đái tháo đường ^[6]. Liều 200 mg/kg giúp nâng nồng độ insulin, còn liều 300 mg/kg làm tăng nồng độ HDL và leptin ^[6]. Đây là bằng chứng cho thấy tiềm năng kiểm soát rối loạn chuyển hóa liên quan đến chức năng gan, nhưng vẫn giới hạn ở loài gặm nhấm.

Năm 2022, nghiên cứu về chiết xuất cồn từ rễ ngưu bàng trên chuột cống bị béo phì do chế độ ăn nhiều đường và chất béo đã chỉ ra cơ chế chuyển hóa mỡ tại gan ^[4]. Chiết xuất này giúp kiểm soát mức tăng cân, hạ nồng độ triglyceride cùng cholesterol tích tụ trong gan và cải thiện rõ rệt tình trạng thoái hóa mỡ gan thông qua kích hoạt con đường AMPK/ACC/CPT-1 ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra tiềm năng phòng ngừa bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến chuyển hóa, nhưng chưa đánh giá tác động ở quần thể người có chế độ sinh hoạt tự do ^[4].

Năm 2023, một nghiên cứu chuyên sâu đã phân lập polysaccharide tan trong nước từ rễ ngưu bàng (ALP) để can thiệp trên tế bào gan chuột BRL3A và chuột cống bị tổn thương gan cấp do carbon tetrachloride (CCl4) ^[3]. Độc chất CCl4 ức chế khả năng sống của tế bào gan, đồng thời làm tăng vọt các gốc tự do ROS, chất chỉ thị peroxy hóa lipid MDA, protein thúc đẩy chết tế bào Bax và các cytokine gây viêm (TNF-alpha, IL-1beta, IL-6) ^[3]. Việc can thiệp bằng ALP đã cải thiện cấu trúc mô bệnh học, phục hồi chức năng gan, giảm tải các dấu ấn viêm, ngăn chặn tín hiệu chết tế bào và kích thích tế bào gan bị tổn thương tăng sinh trở lại ^[3]. Nghiên cứu tế bào và động vật này mang tính chất tiền lâm sàng, chưa thử nghiệm trên gan người sống.

Nhiều tài liệu tổng quan cũng ghi nhận chiết xuất rễ ngưu bàng có hiệu quả giảm tổn thương gan và stress oxy hóa do nhiễm độc kim loại nặng như chì, cadmium, crom ^[2]. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học năm 2023 đều nhấn mạnh rằng dù ngưu bàng thể hiện nhiều hoạt tính dược lý phong phú, các nghiên cứu vẫn cần tập trung đẩy mạnh thử nghiệm lâm sàng trên người để kiểm chứng tính xác thực trong điều trị bệnh ^[1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn một cách khách quan, rễ ngưu bàng là một nguồn thực phẩm bổ dưỡng, cung cấp chất chống oxy hóa dồi dào có lợi cho sức khỏe tổng thể [2, 6]. Các hoạt chất thực vật trong ngưu bàng có thể hỗ trợ bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do sinh ra từ quá trình chuyển hóa hằng ngày [3, 6].

Tuy nhiên, khoảng cách từ mô hình chuột trong phòng thí nghiệm đến cơ thể người là rất lớn. Chuột trong các nghiên cứu thường được dùng chiết xuất cô đặc với nồng độ chuẩn hóa, tiêm hoặc cho uống theo liều lượng tính toán chuẩn xác trên từng kilôgam cân nặng [5, 8]. Trong khi đó, việc hãm vài lát rễ ngưu bàng khô với nước sôi chỉ thu được một lượng hoạt chất không đồng nhất, nồng độ thấp và khó đo lường. Cho đến nay, chưa có hướng dẫn y khoa nào công nhận trà ngưu bàng là biện pháp giải độc hay điều trị bệnh gan thay cho thuốc chuẩn hóa ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp về trà ngưu bàng

Nhiều người lầm tưởng uống trà ngưu bàng có thể "hóa giải" hoàn toàn tác hại của rượu bia, đồ ăn dầu mỡ hay bù đắp cho lối sống thiếu lành mạnh. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm. Dù dịch chiết ngưu bàng giúp chuột giảm men gan khi ngộ độc thuốc, nó không thể ngăn chặn sự tàn phá của cồn hay lối sống phản khoa học lên tế bào gan người ^[5].

Một hiểu lầm khác là thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống càng đậm đặc hoặc uống thay nước lọc cả ngày sẽ càng sạch gan. Mọi hoạt chất thực vật khi dung nạp quá mức đều tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, chưa kể nguy cơ tương tác với các loại dược phẩm đang sử dụng.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng ngưu bàng?

Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) như cúc la mã, hoa cúc, phấn hương cần hết sức cẩn trọng, bởi ngưu bàng thuộc cùng họ thực vật này và có nguy cơ gây dị ứng chéo ^[1].

Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng, vì ngưu bàng có đặc tính làm giảm glucose máu và thúc đẩy tiết insulin, có thể dẫn tới nguy cơ hạ đường huyết quá mức nếu phối hợp không kiểm soát ^[6]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người mắc các bệnh gan mạn tính giai đoạn nặng không nên tự ý dùng trà ngưu bàng đậm đặc thay thế chỉ định y khoa. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thảo mộc nếu đang có bệnh nền.

Áp dụng ngưu bàng đúng cách trong sinh hoạt

Nếu yêu thích hương vị của ngưu bàng, người dùng hoàn toàn có thể thưởng thức nó như một thức uống thảo mộc thông thường hoặc xem rễ tươi như một loại rau củ dinh dưỡng trong bữa ăn [6, 7].

• Cách dùng: Sử dụng khoảng 5-10g rễ ngưu bàng khô, hãm với 300-500ml nước sôi làm trà uống trong ngày, hoặc thái lát rễ tươi nấu canh, hầm súp cùng các loại rau củ.
• Thời điểm: Nên uống sau bữa ăn, tránh uống lúc bụng quá đói. Không nên uống dồn dập với lượng lớn hoặc dùng trà ngưu bàng thay thế hoàn toàn cho nước lọc hàng ngày.
• Kết hợp: Để bảo vệ gan thực chất, điều quan trọng nhất là duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế tối đa rượu bia, giảm mỡ nội tạng thông qua tập luyện thể dục đều đặn và ngủ đủ giấc.

Trà ngưu bàng mang lại một số giá trị chống oxy hóa đáng ghi nhận, nhưng không phải là thần dược thải độc gan. Việc sử dụng thảo dược nên dựa trên cơ sở khoa học, xem ngưu bàng như thức uống bổ trợ cho lối sống điều độ, thay vì trông chờ vào những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng.