Nhiều người tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên với mong muốn cải thiện chứng mất ngủ mà không cần dùng thuốc an thần. Gần đây, rễ hương lâu (còn gọi là cỏ vetiver) được lan truyền như một bài thuốc dân gian giúp thư giãn tinh thần và mang lại giấc ngủ sâu. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại rễ cây này đối với giấc ngủ có thực sự được khoa học chứng minh hay chỉ là lời đồn thổi?
Trả lời thẳng thắn: Cho đến nay, chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh uống trà rễ hương lâu giúp điều trị mất ngủ hay cải thiện chất lượng giấc ngủ. Những thông tin quảng bá loại trà này như "thần dược ngủ ngon" chủ yếu xuất phát từ đồn thổi dân gian hoặc nhầm lẫn với các loại dược liệu khác.
Nhầm lẫn phổ biến giữa hương lâu và các thảo mộc trị mất ngủ
Trong y học cổ truyền và thảo dược hiện đại, có những loại rễ cây đã được nghiên cứu bài bản về tác dụng an thần, tiêu biểu là rễ cây nữ lang (Valeriana officinalis) hoặc sâm Ấn Độ (Ashwagandha). Nhiều người thường đánh đồng đặc tính của mọi loại rễ thơm dùng làm trà, dẫn đến hiểu lầm rằng rễ hương lâu cũng có công dụng gây ngủ tương tự.
Chẳng hạn, một nghiên cứu lâm sàng thực hiện trên 128 người cho thấy dịch chiết nước từ rễ cây nữ lang (liều 400 mg) giúp giảm đáng kể thời gian đi vào giấc ngủ và cải thiện chất lượng giấc ngủ theo đánh giá chủ quan [1]. Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2006 trên 16 thử nghiệm lâm sàng với 1.093 bệnh nhân cũng ghi nhận chiết xuất rễ nữ lang có tiềm năng hỗ trợ giấc ngủ [2]. Tương tự, nghiên cứu năm 2021 trên 80 người (gồm người khỏe mạnh và người mất ngủ) dùng chiết xuất rễ sâm Ấn Độ trong 8 tuần cho thấy sự cải thiện rõ rệt ở các chỉ số như thời gian tiềm năng giấc ngủ, hiệu quả giấc ngủ và mức độ tỉnh táo khi thức dậy [3].
Dẫu vậy, rễ cây nữ lang hay sâm Ấn Độ hoàn toàn khác biệt với cây hương lâu (Vetiveria zizanioides hay Chrysopogon zizanioides). Việc gán ghép tác dụng gây ngủ của các thảo dược khác cho hương lâu là sự nhầm lẫn nghiêm trọng về mặt thực vật học lẫn dược lý học.
Khoa học thực sự biết gì về rễ hương lâu?
Hương lâu (vetiver) là loài thực vật có mùi thơm đặc trưng, từ lâu được ứng dụng nhiều trong ngành công nghiệp nước hoa, bảo vệ đất nông nghiệp và xua đuổi côn trùng [3, 8]. Các nghiên cứu khoa học tập trung vào loài cây này chủ yếu phân tích thành phần hóa học, đặc tính sinh học trong phòng thí nghiệm thay vì tác dụng trên hệ thần kinh người.
Một nghiên cứu sinh học điện toán (in silico) công bố năm 2020 trên mô lá và rễ của cây hương lâu (Chrysopogon zizanioides) đã xác định được 80 miRNA, phân bố vào 25 họ ở lá và 31 họ ở rễ, đóng vai trò điều hòa quá trình trao đổi chất cơ bản và thứ cấp như quang hợp, yếu tố phiên mã và chuyển hóa terpenoid [4]. Nghiên cứu này thuần túy cung cấp dữ liệu di truyền thực vật, hoàn toàn không liên quan đến cơ chế gây ngủ hay thần kinh của con người [4].
Về mặt hóa học thực vật, tinh dầu rễ hương lâu chứa các thành phần chính như vetiveryl acetate, vetiverol, vitivone và các hợp chất terpen [5]. Những hoạt chất này tạo nên mùi hương nồng ấm đặc trưng, nhưng không có dữ liệu nào cho thấy chúng tương tác với thụ thể gây ngủ trong não bộ người khi uống qua đường tiêu hóa [5].
Khả năng chống oxy hóa và kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm
Nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành kiểm tra tiềm năng chống oxy hóa của dịch chiết rễ cây hương lâu (Vetiveria zizanioides) thuộc hai dòng kiểu gen KS1 và gulabi [6]. Các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) bao gồm đo năng lực khử sắt (FRAP), dọn gốc tự do (DPPH), tổng hàm lượng phenolic (TPC), tổng năng lực chống oxy hóa (TAC) và năng lực khử (RP) với nồng độ chiết xuất từ 10 đến 1.000 microgam/mL [6]. Kết quả cho thấy dòng KS1 có hoạt tính khử và dọn gốc tự do cao hơn dòng gulabi [6].
Ở nồng độ 100 microgam/mL, dịch chiết dòng KS1 thể hiện tác dụng bảo vệ rõ rệt đối với nồng độ glutathione khử (GSH) và malondialdehyde (MDA) trong hồng cầu bị gây stress oxy hóa bởi tert-butyl hydroperoxide và hydro peroxide [6]. Tuy nhiên, đây mới chỉ là thử nghiệm in vitro trên tế bào máu cô lập, không phản ánh tác động lên cơ thể sống toàn vẹn hay điều trị bất kỳ chứng bệnh nào [6].
Bên cạnh đó, bài tổng quan năm 2021 ghi nhận tinh dầu rễ hương lâu có hoạt tính kháng một số loại nấm hại gỗ (Gloeophyllum trabeum, Poria placenta), kháng nấm gây bệnh Candida albicans (nồng độ ức chế tối thiểu MIC từ 200-800 microgam/mL) và Candida glabrata (MIC từ 100-400 microgam/mL) [5]. Ngoài ra, tinh dầu hương lâu còn có tác dụng xua đuổi muỗi Anopheles minimus và ấu trùng ruồi trâu Lucillia sericata với tỷ lệ diệt ấu trùng tuổi 2 đạt 84,44% sau 24 giờ điều trị bằng dầu nồng độ 5% [5]. Tất cả các hoạt tính này đều chứng minh giá trị sinh học trong bảo quản nông lâm sản và đuổi côn trùng, không liên quan đến giấc ngủ [5].
Lỗ hổng bằng chứng và những nguy cơ tiềm ẩn từ đất trồng
Điểm then chốt cần khẳng định là: Hiện tại không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá việc uống nước sắc hay trà rễ hương lâu giúp điều hòa chu kỳ thức - ngủ ở người. Các khẳng định về khả năng chữa mất ngủ của rễ hương lâu hoàn toàn là suy đoán thiếu căn cứ khoa học.
Đáng chú ý hơn, việc tự ý đào rễ hương lâu hoặc mua các sản phẩm rễ trôi nổi để sắc nước uống còn tiềm ẩn rủi ro về nhiễm độc kim loại nặng. Một nghiên cứu công bố năm 2007 nhằm đánh giá khả năng xử lý đất ô nhiễm của cây hương lâu (Vetiveria zizanioides) đã chỉ ra rằng loài cây này có khả năng tích lũy kim loại nặng rất cao [7].
Nghiên cứu trên chỉ ra sau 30 ngày tưới dung dịch chứa kim loại, khả năng hấp thu chì (Pb) của rễ đạt 1% và kẽm (Zn) đạt 1% [7]. Do đó, hương lâu được xếp vào nhóm thực vật có khả năng tích tụ kim loại cao (hyperaccumulator) đối với chì và kẽm [7]. Nếu cây hương lâu được trồng trên những vùng đất ô nhiễm kim loại, đất công nghiệp hoặc nước thải, rễ của chúng sẽ hút và tích tụ hàm lượng lớn chì và kẽm, biến nước sắc từ rễ thành nguồn nguy cơ gây độc tính nghiêm trọng cho gan, thận và hệ thần kinh người uống [7].
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận giấc ngủ an toàn
Do chưa được nghiên cứu về độc tính đường uống dài ngày và tính an toàn lâm sàng, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc người chuẩn bị phẫu thuật tuyệt đối không nên tự ý dùng trà từ rễ hương lâu.
Đối với người đang gặp tình trạng mất ngủ kinh niên, việc đặt niềm tin vào các loại trà truyền miệng chưa kiểm chứng có thể làm chậm trễ quá trình điều trị chuẩn y khoa. Căng thẳng kéo dài, rối loạn lo âu hay các bệnh lý thể chất cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và xác định nguyên nhân chính xác.
Nếu muốn dùng thảo mộc để thư giãn, người tiêu dùng chỉ nên chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định hàm lượng kim loại nặng và được cơ quan y tế cấp phép. Trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào bằng đường uống, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế là nguyên tắc bắt buộc để phòng ngừa ngộ độc và tương tác thuốc bất lợi.
Tóm lại, trà rễ hương lâu giúp ngủ ngon chỉ là lời đồn thiếu cơ sở khoa học. Mặc dù rễ hương lâu có những đặc tính sinh học quý trong công nghiệp hương liệu, chống oxy hóa in vitro và xua đuổi côn trùng, người tiêu dùng không nên tự ý sử dụng loại rễ này để điều trị các vấn đề về giấc ngủ.
