Lời đồn dân gian về trái mùng quân và bệnh tiền liệt tuyến
Nhiều người truyền tai nhau dùng trái mùng quân (còn gọi là hồng quân) để trị u xơ hay phì đại tuyến tiền liệt. Căn bệnh này rất phổ biến ở nam giới lớn tuổi, gây ra tình trạng tiểu khó, tiểu đêm và cảm giác khó chịu kéo dài. Khi các triệu chứng này xuất hiện, tâm lý chung là tìm đến các bài thuốc cây nhà lá vườn với mong muốn điều trị nhẹ nhàng, không cần phẫu thuật.
Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là việc dùng mùng quân trị u xơ tiền liệt tuyến có cơ sở khoa học hay không? Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy điều này hoàn toàn là lời đồn, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh mùng quân giúp teo nhỏ tuyến tiền liệt hay chữa dứt điểm u xơ ở người.
Người bệnh không nên vội vã dùng mùng quân thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn. Việc tự ý sử dụng có thể làm lỡ mất thời gian vàng để kiểm soát bệnh một cách bài bản.
Bệnh lý phì đại tiền liệt tuyến hình thành ra sao?
Tuyến tiền liệt nằm dưới bàng quang và bao quanh niệu đạo của nam giới. Khi tuổi tác tăng lên, các tế bào tuyến tiền liệt có xu hướng tăng sinh, dẫn đến tình trạng tăng sản hay phì đại lành tính. Sự phì đại này làm hẹp đường tiểu, cản trở dòng chảy nước tiểu từ bàng quang ra ngoài.
Một nghiên cứu mô bệnh học trên 450 nam giới mổ tử thi năm 1987 cho thấy tình trạng tăng sản tuyến tiền liệt xuất hiện cùng các biến đổi tế bào bất thường ở các mức độ khác nhau, có mối liên hệ nhất định với tổn thương tiền ung thư theo nghĩa hẹp, cần sự theo dõi cẩn trọng từ nhà giải phẫu bệnh và bác sĩ tiết niệu thay vì can thiệp phẫu thuật xâm lấn một cách vội vã [1]. Trong những trường hợp hiếm gặp, khối u tuyến tiền liệt lành tính có thể phát triển tới kích thước khổng lồ đến 800 g gây chèn ép mạch máu và đái ra máu [2].
Bên cạnh đó, các yếu tố nội tiết trong cơ thể đóng vai trò then chốt trong sự phát triển của tuyến tiền liệt. Nghiên cứu năm 2000 trên 23 bệnh nhân to đầu chi cho thấy sự dư thừa hormone tăng trưởng (GH) và yếu tố tăng trưởng tương tự insulin 1 (IGF-I) khiến tuyến tiền liệt phát triển quá mức, dẫn đến tăng sản ở một nửa số bệnh nhân [3]. Khi các bệnh nhân dưới 50 tuổi được kiểm soát nồng độ GH và IGF-I trong 2 năm, thể tích tuyến tiền liệt đã giảm trở lại [3]. Điều này cho thấy phì đại tiền liệt tuyến phụ thuộc chặt chẽ vào cơ chế nội tiết và sự phân chia tế bào phức tạp.
Nghiên cứu thực nghiệm về mùng quân: Dữ liệu hiện có nói gì?
Cây mùng quân (tên khoa học là Flacourtia jangomas) đã thu hút sự chú ý của các nhà khoa học về mặt hóa thực vật. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện tại mới chỉ dừng lại ở phân tích gen, chiết tách hợp chất và thử nghiệm hoạt tính sinh học sơ bộ trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật.
Nghiên cứu bộ gen diệp lục công bố năm 2019 xác định Flacourtia jangomas thuộc họ Liễu (Salicaceae), có bộ gen dài 156.223 cặp base với 130 gen đặc trưng [4]. Dữ liệu này chỉ giúp ích cho phân loại học thực vật và nghiên cứu di truyền học, không liên quan trực tiếp đến tác dụng chữa bệnh trên tuyến tiền liệt [4].
Về mặt dược lý thực nghiệm, một nghiên cứu năm 2024 tại Bangladesh đã phân lập được methyl caffeate và flacourtin từ phân đoạn chloroform của dịch chiết methanol vỏ cây Flacourtia jangomas [5]. Dịch chiết methanol của vỏ cây cho thấy khả năng chống oxy hóa khi đo bằng thử nghiệm DPPH so với BHT [5]. Đáng chú ý, thử nghiệm gây độc tế bào trên ấu trùng tôm tẩm nước muối (brine shrimp lethality assay) cho thấy dịch chiết mùng quân có độc tính tế bào cao hơn cả vincristine sulfate [5].
Dịch chiết vỏ cây còn có khả năng làm tan cục máu đông tăng dần theo nồng độ nhưng không thể hiện hoạt tính kháng khuẩn đáng kể khi so với ciprofloxacin, cũng như không có hoạt tính kháng nấm đáng kể khi so với griseofulvin [5]. Về tác dụng chống viêm và giảm đau, dịch chiết vỏ cây bảo vệ màng tế bào tốt hơn diclofenac sodium [5]. Ở liều 400 mg/kg, dịch chiết ức chế 70,32% cơn đau do acid acetic gây ra trên chuột thí nghiệm, đồng thời ở liều 200 mg/kg giúp chuột chịu đựng đau tốt hơn trong thử nghiệm đĩa nóng [5].
Cũng trong năm 2024, một nghiên cứu khác đã phân lập được hợp chất 2,6-dimethoxy benzoquinone từ phân đoạn dichloromethane của lá cây Flacourtia jangomas [6]. Nghiên cứu cho thấy các phân đoạn chiết từ lá cây có khả năng dọn gốc tự do từ trung bình đến mạnh qua phép thử DPPH và ABTS [6]. Hợp chất này thể hiện hoạt tính kháng khuẩn in-vitro chống lại chủng Staphylococcus aureus với đường kính vòng kháng khuẩn đạt từ 21,6 đến 21,7 mm, tương đương với thuốc đối chứng Trimethoprim [6].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc chữa bệnh
Tất cả các dữ liệu khoa học về mùng quân hiện nay chỉ giới hạn ở mức chiết tách hóa học, đo hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và giảm đau trên chuột hoặc ống nghiệm [6, 8]. Hoàn toàn không có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá tác động của mùng quân lên tế bào biểu mô tuyến tiền liệt hay sự co nhỏ kích thước tuyến tiền liệt trên cơ thể người.
Các nghiên cứu sơ bộ chỉ ra rằng cây mùng quân chứa các chất chống viêm và chống oxy hóa tiềm năng [6, 8]. Tuy nhiên, từ một hợp chất ức chế đau trên chuột thực nghiệm tới việc biến thành một liệu pháp chữa bệnh u xơ tiền liệt tuyến cho người là một chặng đường rất dài. Rất nhiều hoạt chất có tác dụng tốt trong ống nghiệm nhưng khi vào cơ thể người lại bị chuyển hóa hoàn toàn, mất tác dụng hoặc gây độc cho gan, thận.
Hơn nữa, dịch chiết thô của vỏ cây mùng quân còn ghi nhận độc tính tế bào cao hơn cả vincristine sulfate trong thử nghiệm ấu trùng tôm [5]. Việc người dân tự ý thu hái thân, vỏ hay rễ cây mùng quân để sắc uống đậm đặc có thể đưa vào cơ thể những thành phần độc tính chưa được kiểm chứng độ an toàn.
Những hiểu lầm tai hại khi chữa bệnh theo tin đồn
Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng lợi tiểu hoặc giảm viêm nhẹ của các loại thảo mộc với việc làm teo khối u xơ. Khi uống nước sắc từ một số loại cây, người bệnh có thể thấy đi tiểu dễ hơn một chút do lượng nước nạp vào hoặc tác dụng giãn cơ nhẹ, từ đó lầm tưởng khối u đã biến mất. Thực tế, khối tăng sinh vẫn tiếp tục phát triển ngầm bên trong.
Nghiêm trọng hơn, các triệu chứng rối loạn tiểu tiện không chỉ xuất phát từ u xơ lành tính mà có thể là dấu hiệu cảnh báo bệnh lý ác tính nguy hiểm. Chẳng hạn, các khối u hiếm gặp nhưng rất ác tính như rhabdomyosarcoma phôi ở tuyến tiền liệt có thể gây sưng to tuyến tiền liệt kèm di căn hạch, phổi và tủy xương, cần các kỹ thuật chụp hình chuyên sâu như 18F-FDG PET/CT và 68Ga-PSMA PET/CT để chẩn đoán giai đoạn [7]. Nếu người bệnh tự ý uống nước mùng quân ở nhà mà không đi khám, khối u ác tính có thể di căn rộng trước khi được phát hiện.
Việc phụ thuộc vào các bài thuốc truyền miệng chưa kiểm chứng còn khiến đường tiết niệu bị tổn thương mạn tính do ứ đọng nước tiểu lâu ngày, dẫn đến nhiễm trùng thận, sỏi bàng quang hoặc suy thận do tắc nghẽn dòng tiểu.
Những ai cần đặc biệt cẩn trọng?
Bệnh nhân đang có triệu chứng tiểu rắt, tiểu buốt, tiểu đêm nhiều lần hoặc bí tiểu cần tuyệt đối tránh việc tự mua các chế phẩm mùng quân không rõ nguồn gốc về uống. Khi chưa có chẩn đoán chính xác từ bác sĩ chuyên khoa tiết niệu, không thể biết chắc đó là u xơ lành tính hay ung thư tiền liệt tuyến.
Những người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng thận cần hết sức thận trọng. Các phân đoạn dịch chiết của cây mùng quân có chứa các chất có độc tính tế bào thực nghiệm [5], gan và thận của người bệnh có thể bị quá tải khi xử lý các hoạt chất lạ chưa được tinh chế này.
Người đang dùng các thuốc điều trị tim mạch, chống đông máu hoặc thuốc huyết áp cũng không nên tùy tiện dùng mùng quân. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy vỏ mùng quân có khả năng làm tăng ly giải cục máu đông [5], điều này có thể dẫn đến tương tác bất lợi nếu kết hợp với các thuốc chống huyết khối hoặc thuốc điều trị bệnh mạn tính khác.
Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc đúng cách
Nếu bạn gặp cây mùng quân hoặc trái mùng quân chín trong vườn nhà, hãy xem đây như một loại trái cây dân dã, thưởng thức với lượng vừa phải như các loại hoa quả thông thường. Tuyệt đối không dùng vỏ, lá hay rễ cây để sắc nước uống đậm đặc với mục đích chữa bệnh tuyến tiền liệt.
Khi bước qua độ tuổi trung niên và nhận thấy các dấu hiệu bất thường về tiểu tiện, bước đi đúng đắn nhất là tới bệnh viện có chuyên khoa tiết niệu để khám. Bác sĩ sẽ tiến hành siêu âm kiểm tra kích thước tuyến tiền liệt, xét nghiệm kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) trong máu và kiểm tra lượng nước tiểu tồn dư.
Tùy vào mức độ phì đại, y học hiện đại có rất nhiều phương pháp điều trị hiệu quả và an toàn đã được chứng minh qua hàng nghìn thử nghiệm lâm sàng, từ việc dùng thuốc giãn cơ trơn cổ bàng quang, thuốc ức chế nội tiết làm nhỏ tuyến, cho đến các can thiệp nội soi ít xâm lấn.
Lời kết
Trái mùng quân trị u xơ tiền liệt tuyến hoàn toàn chỉ là lời đồn dân gian chưa có cơ sở khoa học xác thực. Các nghiên cứu hiện tại mới dừng ở mức phân tích hóa học và dược lý thực nghiệm sơ bộ trong phòng thí nghiệm, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người. Đừng để niềm tin vào những phương thuốc truyền miệng làm chậm trễ cơ hội điều trị y khoa kịp thời và bảo vệ sức khỏe hệ tiết niệu của chính mình.
