Trẻ biếng ăn, nhẹ cân: Có nên dùng thuốc kích thích ăn uống?

Nhiều bậc phụ huynh rơi vào trạng thái căng thẳng tột độ khi mỗi bữa ăn của con biến thành một "cuộc chiến". Trẻ ngậm thức ăn, quấy khóc, từ chối ăn uống và chậm tăng cân trong thời gian dài khiến cha mẹ nảy sinh tâm lý sốt ruột. Trước tình trạng đó, không ít người tìm đến các loại siro, thuốc được quảng cáo là "thần dược kích thích ăn ngon" nhằm giải quyết nhanh vấn đề.

Tuy nhiên, việc tự ý cho trẻ dùng thuốc kích thích ăn uống tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích thực tế. Các bằng chứng y khoa hiện nay cho thấy thuốc chỉ có tác dụng ngắn hạn trên một số nhóm bệnh nhân đặc biệt và không thể thay thế giải pháp dinh dưỡng bền vững.

Cơ chế tạo cảm giác thèm ăn của cơ thể diễn ra thế nào?

Cảm giác đói và no ở người được điều hòa bởi hệ thống tín hiệu phức tạp giữa đường tiêu hóa và não bộ. Trong đó, ghrelin là một loại hormone peptide do dạ dày tiết ra, ban đầu được mô tả là chất kích thích tiết hormone tăng trưởng ^[1].

Sau đó, các nhà khoa học phát hiện ghrelin đóng vai trò quan trọng trong hành vi ăn uống ở động vật và điều hòa cảm giác thèm ăn ở người ^[1]. Đây là một peptide kích thích ăn ngon (orexigenic) tham gia vào cơ chế cân bằng năng lượng và tăng cân của cơ thể ^[1]. Khi hoạt động của hormone ghrelin bị bất thường, nó có thể dẫn đến tình trạng thừa cân hoặc thiếu cân ^[1]. Ngược lại, nhiều thuốc giảm cân hoặc điều trị béo phì can thiệp vào các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine hoặc làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày để ức chế cơn thèm ăn [1, 3]. Việc can thiệp dược lý vào chu trình thèm ăn tự nhiên đòi hỏi chỉ định rất khắt khe từ chuyên gia y tế.

Hiệu quả tăng cân thực tế từ các nghiên cứu lâm sàng

Thuốc kích thích ăn uống thường được nhắc đến trong y văn là cyproheptadine, một hoạt chất kháng histamine. Một bài tổng quan hệ thống năm 2019 thu thập 46 bài báo trên 21 nhóm đối tượng điều trị khác nhau, bao gồm 32 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, 4 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu, 4 nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu, 4 báo cáo ca bệnh và 2 chuỗi ca bệnh ^[2]. Kết quả cho thấy 39 nghiên cứu ghi nhận cyproheptadine giúp tăng cân rõ rệt ở mẫu thử nghiệm ^[2].

Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2009 trên 21 trẻ nhẹ cân nhưng khỏe mạnh đã đánh giá can thiệp bằng cyproheptadine ^[3]. Trẻ được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 10 trẻ dùng cyproheptadine trong vòng 4 tháng và 11 trẻ dùng giả dược ^[3]. Kết quả đo lường cho thấy tốc độ tăng cân, chiều cao và chỉ số z-score của IGF-I (yếu tố tăng trưởng giống insulin I) ở nhóm dùng thuốc cao hơn đáng kể so với nhóm dùng giả dược ^[3]. Can thiệp này giúp trẻ tăng lượng calo nạp vào và tăng nồng độ IGF-I trong huyết thanh ^[3].

Đối với nhóm bệnh nhi nặng, một tổng quan hệ thống năm 2023 đã đánh giá tác động của thực phẩm bổ sung dinh dưỡng đường uống (ONS) và thuốc kích thích thèm ăn ở trẻ em mắc bệnh ác tính ^[4]. Dữ liệu từ 6 thử nghiệm (3 nghiên cứu về ONS và 3 nghiên cứu về thuốc kích thích ăn uống) theo dõi trong thời gian ngắn từ 3-6 tháng cho thấy tình trạng cân nặng của trẻ được cải thiện ở nhóm điều trị qua nhiều loại ung thư ^[4].

Giới hạn bằng chứng và tác dụng phụ tiềm ẩn

Mặc dù thuốc kích thích có thể làm tăng cân tạm thời, các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra nhiều hạn chế lớn. Tổng quan năm 2019 nhấn mạnh rằng rất ít nghiên cứu đưa ra được các thước đo khách quan về sự thay đổi của cảm giác thèm ăn ^[2]. Các nghiên cứu có sự không đồng nhất lớn về phương pháp, đặc điểm nhân khẩu học của bệnh nhân và bệnh lý đi kèm ^[2]. Đáng chú ý, ở những người mắc bệnh mạn tính tiến triển nặng như HIV hoặc ung thư, thuốc kích thích cyproheptadine lại cho thấy rất ít hoặc không đem lại lợi ích ^[2].

Tác dụng phụ phổ biến nhất được ghi nhận của cyproheptadine là an thần, gây ngủ gà từ mức độ nhẹ đến trung bình ^[2]. Một số tài liệu y khoa cũng lưu ý nguy cơ thuốc có thể làm giảm tiết hormone tăng trưởng GH ^[3].

Bên cạnh đó, việc trẻ chỉ chịu ăn khi có tác động của hóa chất dẫn tới nguy cơ phụ thuộc tâm lý và hành vi cho cả trẻ lẫn phụ huynh. Khi ngừng thuốc, cảm giác thèm ăn nhân tạo biến mất, trẻ dễ rơi lại vào tình trạng biếng ăn ban đầu nếu thói quen ăn uống lành mạnh chưa được thiết lập.

Hiểu lầm thường gặp về thuốc giúp ăn ngon

Sai lầm phổ biến nhất của cha mẹ là xem thuốc kích thích thèm ăn như giải pháp gốc rễ trị chứng biếng ăn. Biếng ăn ở trẻ nhỏ xuất phát từ nhiều nguyên nhân tâm lý, sinh lý và môi trường ăn uống chứ không đơn thuần do thiếu chất truyền tín hiệu đói.

Một nghiên cứu năm 2021 tại Ethiopia chỉ ra rằng trẻ dưới 60 tháng tuổi dễ bị thiếu cân vì các em chưa thể tự diễn đạt cảm giác đói, loại thức ăn ưa thích hay thời gian bữa ăn mong muốn ^[5]. Nếu người chăm sóc không nhận diện đúng nhu cầu tự nhiên này mà ép trẻ ăn bằng thuốc, tình trạng biếng ăn tâm lý sẽ ngày càng trầm trọng.

Nghiên cứu cũng ghi nhận việc không tuân thủ tư vấn dinh dưỡng làm tăng nguy cơ thiếu cân ở trẻ ^[5]. Việc phụ huynh bỏ qua bước tư vấn dinh dưỡng đúng chuẩn để tìm kiếm thuốc "cấp tốc" thường dẫn tới thất bại trong việc cải thiện cân nặng lâu dài.

Những ai tuyệt đối không được tự ý dùng thuốc?

Cha mẹ tuyệt đối không được tự ý mua và dùng thuốc kích thích ăn uống cho trẻ biếng ăn sinh lý thông thường hoặc trẻ có biểu hiện chán ăn tạm thời sau ốm dậy. Trẻ sơ sinh, trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi có hệ thần kinh trung ương non nớt, rất nhạy cảm với các tác dụng phụ gây an thần hoặc ức chế hô hấp của nhóm thuốc kháng histamine.

Những trẻ có bệnh lý nền, suy giảm miễn dịch hoặc bệnh lý tiêu hóa cần phải được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp để tìm nguyên nhân cụ thể trước khi quyết định can thiệp.

Can thiệp dinh dưỡng bền vững không dùng thuốc

Thay vì phụ thuộc vào thuốc, phụ huynh cần áp dụng các biện pháp xây dựng hành vi ăn uống lành mạnh và khoa học cho trẻ:

• Tạo khoảng cách giữa các bữa ăn: Để trẻ thực sự trải nghiệm cảm giác đói tự nhiên. Khoảng cách lý tưởng giữa bữa chính và bữa phụ nên từ 2,5 đến 3 tiếng. Không cho trẻ uống nước ngọt, sữa hay đồ ăn vặt sát giờ ăn chính.
• Tôn trọng sở thích và khả năng biểu đạt của trẻ: Với trẻ nhỏ dưới 5 tuổi chưa biết nói rõ ràng, hãy quan sát các dấu hiệu ngôn ngữ cơ thể khi trẻ đói hoặc no ^[5]. Không ép trẻ ăn hết phần cơm khi trẻ đã lắc đầu từ chối.
• Bữa ăn không áp lực và không màn hình: Loại bỏ điện thoại, tivi hoặc đồ chơi trong bữa ăn. Cho trẻ ngồi chung mâm với gia đình để bắt chước hành vi nhai, nuốt và tạo niềm vui khi ăn.
• Bổ sung dinh dưỡng đúng cách: Ăn uống cân bằng và tuân thủ các hướng dẫn tư vấn dinh dưỡng chuẩn mực giúp cải thiện chất lượng sống và duy trì cân nặng lành mạnh ^[5]. Khi cần thiết, bổ sung thực phẩm giàu năng lượng tự nhiên hoặc sữa công thức theo hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng thay vì dùng thuốc kích thích.

Biếng ăn ở trẻ nhỏ đòi hỏi sự kiên nhẫn và điều chỉnh thói quen từ phía gia đình chứ không có loại thuốc nào giải quyết triệt để trong ngày một ngày hai. Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám chuyên khoa Dinh dưỡng hoặc Nhi khoa khi thấy con chậm tăng cân kéo dài, tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng các loại thuốc kích thích ăn uống trôi nổi trên thị trường.