Nhiều bậc phụ huynh hiện nay có xu hướng tìm kiếm các loại thức uống thảo mộc tự nhiên để giải nhiệt cho con thay thế nước ngọt công nghiệp. Trong số đó, trà kukicha – loại trà chế biến chủ yếu từ cành và cọng của cây trà (Camellia sinensis) – thường được truyền tai là lành tính, ít caffeine và thích hợp dùng như một dạng "nước mát" hằng ngày cho cả gia đình.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ khoa học là: cha mẹ không nên cho trẻ nhỏ uống trà kukicha thay thế hoàn toàn cho nước lọc hay nước mát thông thường. Dù có hàm lượng chất kích thích thấp hơn lá trà búp, các sản phẩm có nguồn gốc từ cây trà vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với hệ tiêu hóa non nớt và cản trở sự hấp thu khoáng chất quan trọng ở trẻ em.
Cơ chế tác động lên đường ruột và hấp thu vi chất của trẻ nhỏ
Cơ thể trẻ em, đặc biệt là hệ tiêu hóa và chức năng thận, đang trong giai đoạn hoàn thiện. Trẻ nhỏ có nhu cầu rất cao về các khoáng chất thiết yếu nhằm phục vụ quá trình tăng trưởng thể chất vượt trội và mật độ xương [1].
Khi trẻ uống các loại nước pha từ lá hoặc cành trà, những hợp chất tự nhiên trong thực vật sẽ tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc ruột. Một số thành phần trong dịch chiết trà có khả năng liên kết với các ion kim loại trong lòng ruột tạo thành phức chất khó tan. Điều này làm giảm đáng kể tỷ lệ hấp thu các vi chất dinh dưỡng thiết yếu từ bữa ăn hằng ngày, đặc biệt là sắt và canxi [2], [1]. Ngoài ra, cây trà có đặc tính tích lũy khoáng chất từ đất, bao gồm cả các nguyên tố có thể gây độc nếu tiêu thụ vượt ngưỡng an toàn [3], [4].
Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ thiếu máu do cản trở hấp thu sắt
Nhiều người lầm tưởng chỉ trà đặc chứa nhiều tannin mới ảnh hưởng tới máu, còn các loại trà thảo mộc hay cành trà thì an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng và cộng đồng lại cho thấy điều ngược lại khi dùng trà cho trẻ nhỏ.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 khảo sát các yếu tố liên quan đến tình trạng thiếu máu ở trẻ em Peru đã ghi nhận hiện tượng hồng cầu nhỏ (microcytosis) xuất hiện ở 54% số trẻ và hiện tượng hồng cầu giảm sắc (hypochromia) ở 42% số trẻ [2]. Phân tích mô hình hồi quy cho thấy cả hai tình trạng này đều có mối liên hệ mật thiết và được dự báo bởi việc trẻ tăng cường uống các loại trà thảo mộc [2]. Các nhà khoa học kết luận rằng việc uống trà làm cản trở quá trình hấp thu sắt tự nhiên và có thể trực tiếp dẫn đến thiếu máu thiếu sắt (IDA) nếu tiêu thụ lượng lớn kéo dài [2]. Dù vậy, nghiên cứu này cũng có giới hạn nhất định do cỡ mẫu hạn chế và thu thập tại một địa phương, chưa đo trực tiếp được ferritin hay bão hòa transferrin để kiểm tra toàn diện [2].
Khoáng chất vi lượng như sắt là yếu tố sống còn cho sự phát triển của hệ tuần hoàn và não bộ trẻ em [1]. Nếu cha mẹ cho trẻ uống nước trà thay nước lọc, rào cản hấp thu này sẽ khiến cơ thể trẻ dần thiếu hụt vi chất dù chế độ ăn vẫn đầy đủ dinh dưỡng [2].
Mối lo ngại tích tụ fluoride từ các loại trà
Một rủi ro sức khỏe nghiêm trọng khác khi cho trẻ uống trà thường xuyên liên quan đến hàm lượng fluoride tích lũy trong cây trà (Camellia sinensis).
Theo nghiên cứu đánh giá rủi ro công bố năm 2016 tại Cộng hòa Ireland, thói quen cho trẻ uống trà sớm từ 9 đến 18 tháng tuổi đã được ghi nhận với tỷ lệ từ 8% đến 12% [3]. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng việc trẻ nhỏ uống trà từ giai đoạn ấu thơ là nguyên nhân gây ra chứng nhiễm độc fluor ở răng (dental fluorosis) cũng như giai đoạn sớm của nhiễm độc fluor ở xương (skeletal fluorosis) [3].
Nghiên cứu công bố năm 2022 tiếp tục cảnh báo rằng việc tiếp xúc với fluoride nồng độ cao từ việc uống trà hàng ngày ở trẻ nhỏ còn có nguy cơ gây độc thần kinh phát triển (developmental neurotoxicity) và dẫn đến suy giảm nhận thức [5]. Cả trà túi lọc và trà búp ngâm đều có thể tạo ra dịch trà có nồng độ fluoride vượt ngưỡng giới hạn an toàn của nước uống là 1,5 mg/L [5]. Đáng chú ý, hiện nay Liên minh Châu Âu vẫn chưa có tiêu chuẩn bắt buộc về an toàn hay ghi nhãn hàm lượng fluoride cho các sản phẩm trà thương mại lưu thông trên thị trường [5].
Năm 2020, một nghiên cứu tại quần đảo Canary (Tây Ban Nha) phân tích 90 mẫu trà bằng phương pháp điện cực chọn lọc ion cho thấy trà đen và trà hỗn hợp chứa hàm lượng fluoride rất cao, lần lượt là 2,28 ± 0,79 mg/L và 2,82 ± 1,11 mg/L [4]. Các nhà nghiên cứu tính toán rằng việc tiêu thụ 2 tách trà (khoảng 250 mL mỗi tách) pha bằng nguồn nước máy địa phương đã đóng góp tới 63,6% đến 74,4% mức tiêu thụ tối đa có thể dung nạp (UL) của trẻ em từ 4-8 tuổi (ngưỡng 2,5 mg/ngày do Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu - EFSA quy định) [4]. Do đó, việc trẻ em từ 4 đến 8 tuổi uống nhiều trà có thể vượt ngưỡng an toàn và gây nguy cơ sức khỏe rõ rệt [4].
Giá trị dinh dưỡng từ khoáng chất trong nước trà rất hạn chế
Một số ý kiến ủng hộ trà kukicha cho rằng nước trà cung cấp thêm nhiều khoáng chất tự nhiên quý giá như canxi, kẽm, magie cho sự phát triển của trẻ. Tuy nhiên, bằng chứng định lượng khoáng chất lại không ủng hộ nhận định này.
Nghiên cứu về lượng khoáng chất cung cấp từ trà và cà phê công bố năm 1983 thực hiện trên mẫu đại diện gồm 865 nam giới và 1100 phụ nữ New Zealand qua phương pháp thu hồi khẩu phần ăn 24 giờ [6]. Các nhà nghiên cứu dùng quang phổ hấp thụ nguyên tử để phân tích dịch trà và xác định rằng: lượng đồng, kẽm, natri, canxi và sắt chiết xuất từ lá trà trong quá trình ủ pha thực tế quá thấp, hoàn toàn không có ý nghĩa về mặt dinh dưỡng [6]. Điểm giá trị dinh dưỡng duy nhất của nước trà là nguồn cung cấp mangan rất tốt và một lượng kali đáng kể [6].
Đối với nhu cầu của trẻ nhỏ, nghiên cứu năm 2014 trên nhóm trẻ từ 4 đến 8 tuổi ở Hoa Kỳ cho thấy magie là nhân tố then chốt cho sức khỏe xương [7]. Trẻ cần mức tiêu thụ trung bình 133 mg magie mỗi ngày để đạt mức tích lũy tối thiểu 10 mg/ngày cho sự tăng trưởng của hệ xương khớp [7]. Việc tìm kiếm magie và canxi từ nước trà cành là không khả thi vì hàm lượng chiết xuất được là không đáng kể so với nhu cầu phát triển này [6], [7]. Thay vào đó, khoáng chất hòa tan có sẵn trong chính nguồn nước sử dụng để đun nấu mới đóng góp lượng đáng kể vào khẩu phần hàng ngày [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà cho trẻ nhỏ
Nhiều người tin rằng cành trà già ít đắng chát thì không có fluoride hay chất ức chế khoáng chất. Thực tế, cây trà hấp thụ và tích tụ các khoáng chất môi trường trong toàn bộ thân, cành và lá trong suốt quá trình sinh trưởng [3], [4]. Dù hàm lượng caffeine trong cành trà thường thấp hơn lá búp non, nguy cơ phơi nhiễm quá mức fluoride hay ức chế hấp thu vi chất sắt vẫn hoàn toàn hiện hữu nếu uống thay nước đều đặn mỗi ngày [2], [5], [4].
Một hiểu lầm khác là đun sôi kỹ nước pha trà sẽ loại bỏ bớt các chất bất lợi. Một nghiên cứu năm 1991 tại một thành phố fluor hóa ở Anh đã kiểm tra sự thay đổi nồng độ fluoride khi đun cô đặc nước cứng và nước mềm [8]. Kết quả chỉ ra rằng việc đun sôi làm bốc hơi nước thậm chí có thể nâng nồng độ trần của fluoride lên 3 ppm trong nước cứng và lên tới 14 ppm trong nước mềm [8]. Do đó, việc đun sôi lâu cành trà kukicha không những không loại bỏ được fluoride mà còn có thể làm tăng đậm độ của chất này trong nước uống.
Nhóm đối tượng trẻ nhỏ cần đặc biệt thận trọng
- Trẻ nhũ nhi và trẻ dưới 2 tuổi: Tuyệt đối không dùng bất kỳ loại trà pha nào thay nước; giai đoạn này hệ men tiêu hóa và hàng rào niêm mạc ruột còn non nớt, nguy cơ nhiễm độc fluor và thiếu máu thiếu sắt là cao nhất [3], [2].
- Trẻ em từ 4 đến 8 tuổi: Đây là giai đoạn thay răng và củng cố khoáng hóa xương; việc nạp quá nhiều fluoride từ trà vượt mức trần 2,5 mg/ngày có thể gây tổn thương men răng vĩnh viễn và ảnh hưởng xương [7], [4].
- Trẻ có chẩn đoán hoặc nguy cơ thiếu máu: Các polyphenol hay hợp chất trong trà sẽ ức chế hấp thu sắt từ khẩu phần ăn hoặc từ thuốc bổ sung [2].
- Trẻ có bệnh lý nền về thận hoặc sống trong vùng khí hậu nóng có nhu cầu uống nước lớn: Việc dung nạp khối lượng lớn dịch trà sẽ làm tăng gánh nặng đào thải fluoride qua thận [5].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý
Nếu gia đình vẫn muốn cho trẻ từ độ tuổi đi học làm quen với hương vị trà thảo mộc hoặc trà kukicha, cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc dinh dưỡng:
- Không dùng thay nước lọc: Nước đun sôi để nguội hoặc nước tinh khiết vẫn là nguồn cung cấp nước sinh lý an toàn nhất cho mọi hoạt động của trẻ nhỏ.
- Lượng dùng và thời điểm: Chỉ cho trẻ nhấp ngụm nhỏ thưởng thức (vài ngụm hoặc dưới 100 mL), không dùng đều đặn hằng ngày. Tuyệt đối không cho trẻ uống trà ngay trước, trong hoặc ngay sau bữa ăn chính để tránh cản trở cơ thể hấp thu sắt và kẽm từ thức ăn [2].
- Nguồn gốc và pha chế: Không đun trà quá lâu hay ngâm ủ qua nhiều giờ. Ưu tiên các loại trà có kiểm nghiệm và chứng nhận an toàn, chú ý nguồn nước dùng để đun nấu [5], [4]. Khi trẻ có các dấu hiệu mệt mỏi, xanh xao, chậm lớn hoặc răng đổi màu bất thường, cha mẹ cần ngừng sử dụng và đưa trẻ đi khám chuyên khoa dinh dưỡng hoặc nhi khoa.
Uống nước đúng cách đóng vai trò sống còn đối với sự phát triển thể chất của trẻ nhỏ. Dù trà kukicha có hương vị thanh nhẹ, phụ huynh không nên lạm dụng như một loại nước mát giải nhiệt hằng ngày. Việc duy trì nguồn nước lọc sạch kết hợp chế độ ăn uống đa dạng là giải pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa và đảm bảo hấp thu vi chất tối ưu cho trẻ.
