Nhiều phụ huynh và huấn luyện viên thường áp dụng các chế độ siết cân nghiêm ngặt của vận động viên trưởng thành cho trẻ nhỏ. Việc cắt giảm calo quá mức khi trẻ đang trong giai đoạn phát triển thể chất dễ dẫn đến những hệ lụy khó đảo ngược. Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ, việc áp dụng sai phương pháp dinh dưỡng có thể làm chậm phát triển và tăng nguy cơ chấn thương [1], [2].
Trẻ em tập thể thao thành tích cao cần nguồn năng lượng và dưỡng chất ưu tiên trước hết cho tăng trưởng sinh học, sau đó mới đến hiệu suất thi đấu [3], [1]. Cắt giảm calo để ép cân theo chuẩn người lớn sẽ gây còi cọc xương, rối loạn nội tiết và suy giảm phong độ thi đấu lâu dài [1], [2].
Gánh nặng kép giữa tăng trưởng và tập luyện đỉnh cao
Tuổi vị thành niên là giai đoạn phát triển nhanh về thể chất, nhận thức và cảm xúc [4]. Khi trẻ tham gia tập luyện thể thao chuyên nghiệp, nhu cầu dinh dưỡng tăng vọt do phải đáp ứng cùng lúc hai nhiệm vụ lớn: hoàn thiện cơ thể sinh học và đáp ứng khối lượng bài tập nặng nề [5], [4].
Dinh dưỡng hợp lý trong giai đoạn then chốt này không chỉ hỗ trợ quá trình trưởng thành và khả năng hồi phục sau thi đấu, mà còn bảo vệ sức khỏe nền tảng trong tương lai [4]. Nếu chỉ chú trọng tới thành tích trước mắt mà bỏ qua nhu cầu phát triển tự nhiên, trẻ sẽ phải đối mặt với nguy cơ suy kiệt thể chất [5], [2].
Trẻ em có những đặc điểm sinh lý và chuyển hóa năng lượng hoàn toàn khác biệt so với người trưởng thành khi vận động cường độ cao [1], [6]. Việc dùng chung công thức tính calo hay chế độ ăn kiêng của vận động viên lớn tuổi cho trẻ là điều không phù hợp về mặt sinh học [3].
Cơ chế tác động: Vì sao thiếu năng lượng hủy hoại hệ xương?
Năng lượng khả dụng được xác định bằng lượng calo nạp vào qua đường ăn uống trừ đi lượng calo tiêu hao trong quá trình tập luyện [2]. Khi con số này tụt xuống dưới ngưỡng 30 kcal trên mỗi kg khối lượng không mỡ mỗi ngày, các chức năng sinh sản và nhiều hệ thống chuyển hóa quan trọng trong cơ thể sẽ tự động bị đình trệ [2].
Tình trạng thiếu hụt năng lượng khả dụng kéo theo những tác động tiêu cực lan rộng: ảnh hưởng trực tiếp đến hệ tim mạch, con đường nội tiết, cơ xương khớp, cân bằng nước - điện giải, điều hòa thân nhiệt, cũng như ức chế toàn bộ quá trình tăng trưởng bình thường [2]. Ở vận động viên nữ, việc thiếu hụt dinh dưỡng dẫn đến tình trạng vô kinh do thể thao và mất xương [6].
Khi cơ thể nhận thấy nguồn năng lượng không đủ duy trì hoạt động sống cơ bản, quá trình tái tạo xương bị ngưng trệ, làm tăng nguy cơ gãy xương do mỏi và còi cọc [2], [6]. Điểm đáng mừng là việc can thiệp để giải quyết tình trạng thâm hụt năng lượng có thể giúp phục hồi lại quá trình tạo xương bình thường và khôi phục chu kỳ kinh nguyệt [6].
Bằng chứng khoa học về rủi ro khi ép cân thiếu cơ sở
Một tổng quan công bố năm 2025 chỉ ra rằng vận động viên vị thành niên phải đối mặt với những thách thức dinh dưỡng đặc thù do cùng lúc gánh hai nhu cầu: tăng trưởng thể chất và vận động thể thao [5], [4]. Các nhà khoa học nhấn mạnh tình trạng thiếu năng lượng khả dụng gây ra nhiều rủi ro sinh lý nghiêm trọng, đồng thời đặt ra yêu cầu phải quản lý chặt chẽ chất lượng, thời điểm nạp carbohydrate và protein [5], [4].
Một báo cáo trường hợp năm 2012 ghi nhận một nữ vận động viên Judo trẻ tuổi tìm đến khám bệnh trong tình trạng mệt mỏi và suy nhược mạn tính [2]. Đánh giá y tế và dinh dưỡng chuyên sâu cho thấy cô bé bị thiếu năng lượng khả dụng trầm trọng, gây chậm tăng trưởng, ngừng phát triển thể chất và sa sút toàn bộ phong độ thể thao [2]. Trường hợp này là hồi chuông cảnh báo về việc duy trì năng lượng đầy đủ là bắt buộc để bảo vệ sự phát triển tự nhiên của vận động viên trẻ [2].
Nghiên cứu về dinh dưỡng cho vận động viên trẻ mùa đông năm 2021 khẳng định việc sao chép các hướng dẫn dinh dưỡng của người lớn sang cho trẻ em là không phù hợp [3]. Trẻ em trải qua quá trình lớn lên và trưởng thành sinh học nhanh chóng, đòi hỏi một chế độ ăn uống đa dạng, cân bằng để đảm bảo đủ năng lượng khả dụng cho cả mục tiêu phát triển cơ thể lẫn hiệu suất thi đấu [3].
Một tổng quan khác năm 2009 cho thấy bằng chứng hiện tại chưa đủ để khuyến nghị các phương pháp nạp carbohydrate quá mức hoặc tăng vọt lượng protein trong khẩu phần ăn của vận động viên nhí [6]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tình trạng cạn kiệt dự trữ sắt rất phổ biến ở nhóm này, do đó thực phẩm giàu sắt cần được bổ sung thường xuyên [6].
Nghiên cứu dịch tễ dinh dưỡng năm 2024 chỉ ra rằng dù tỷ lệ trẻ vị thành niên có chế độ ăn kém chất lượng (theo thang điểm của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ) đã giảm từ 76,8% (giai đoạn 1999-2016) xuống còn 56,1%, hơn một nửa số trẻ vẫn chưa nhận được nguồn dinh dưỡng đạt chuẩn [7]. Tình trạng này đặc biệt đáng lo ngại ở những trẻ tham gia thể thao chuyên nghiệp, vốn đòi hỏi mức nạp dưỡng chất cao hơn trẻ bình thường [7].
Nghiên cứu năm 2020 khảo sát kiến thức dinh dưỡng của các vận động viên trẻ thuộc học viện thể thao cho thấy 45% trẻ coi huấn luyện viên là nguồn thông tin chính, 27% học từ sách báo tạp chí, chỉ 16% tiếp cận chuyên gia dinh dưỡng, 10% còn lại lấy từ internet và bạn bè [8]. Khảo sát cũng phát hiện vận động viên trẻ thiếu hụt kiến thức trầm trọng ở mảng khuyến nghị dưỡng chất và chất bổ sung [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận can thiệp bằng 5 buổi giáo dục dinh dưỡng đã mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện hiểu biết đúng đắn cho các em [8].
Hiểu lầm thường gặp: Áp dụng rập khuôn phương pháp của người lớn
Một sai lầm rất phổ biến là khuyến khích trẻ sử dụng các loại thực phẩm bổ sung, bột hỗ trợ vận động nhằm rút ngắn thời gian tập luyện. Dữ liệu khoa học năm 2025 và 2024 đều nhấn mạnh các sản phẩm tăng cường hiệu suất như creatine hay nước tăng lực tiềm ẩn nhiều mối lo ngại về an toàn và tài liệu khoa học nói chung không ủng hộ việc dùng thực phẩm bổ sung để tăng thành tích ở trẻ nhỏ [5], [6], [7].
Nhiều bậc cha mẹ cũng lầm tưởng rằng cắt giảm tinh bột tối đa sẽ giúp trẻ có thân hình săn chắc và nhẹ cân hơn để đạt thành tích tốt trong các môn thi đấu tính điểm ngoại hình hoặc phân chia hạng cân [2]. Tuy nhiên, suy nghĩ này dễ đẩy trẻ vào các rối loạn ăn uống, suy kiệt hormone và gián đoạn phát triển chiều cao [2].
Chiến lược dinh dưỡng đúng đắn ở trẻ em là "ưu tiên thực phẩm tự nhiên", tập trung vào chất lượng bữa ăn thay vì tìm kiếm các giải pháp bổ sung cấp tốc hay dùng các biện pháp siết cân cực đoan [5], [3].
Nhóm vận động viên nhí cần theo dõi đặc biệt
Nhóm vận động viên thi đấu các môn thể thao phân chia theo hạng cân (như võ thuật, cử tạ) hoặc các môn đòi hỏi tính thẩm mỹ cao (như thể dục dụng cụ, khiêu vũ) có nguy cơ rất cao gặp phải tình trạng rối loạn ăn uống và suy giảm năng lượng khả dụng [2]. Những đối tượng này thường chịu áp lực lớn từ huấn luyện viên, bạn bè hoặc tự bản thân đặt nặng vấn đề cân nặng [2].
Các vận động viên nữ trẻ tuổi cần được quan sát sát sao chu kỳ sinh học [2], [6]. Bất kỳ dấu hiệu trễ kinh, mất kinh kéo dài hay mệt mỏi suy nhược vô cớ nào cũng là tín hiệu cảnh báo thâm hụt năng lượng nghiêm trọng ảnh hưởng đến hệ xương [2], [6].
Trẻ em và thanh thiếu niên thuộc các vùng khó khăn, thiếu tiếp cận với thông tin khoa học chuẩn xác cũng dễ bị tổn thương do thiếu hụt vi chất dinh dưỡng cần thiết cho sự phát triển [8].
Áp dụng thực tế: Xây dựng chế độ dinh dưỡng bền vững
Phụ huynh và ban huấn luyện cần thiết lập chế độ ăn uống đáp ứng từng cá nhân, dựa trên độ tuổi, giai đoạn dậy thì và cường độ luyện tập cụ thể của từng em [5], [7].
Thời điểm nạp dinh dưỡng cần được phân bổ hợp lý, đặc biệt chú trọng vào khoảng thời gian trước và ngay sau các buổi tập luyện nặng để tối ưu hóa quá trình phục hồi năng lượng và xây dựng mô cơ [5], [7]. Đảm bảo bổ sung đủ nước trong mọi giai đoạn tập luyện [5], [6].
Bữa ăn hằng ngày cần được xây dựng đa dạng từ các nhóm thực phẩm tự nhiên giàu canxi, sắt và vitamin D để bảo vệ hệ xương khớp và ngăn ngừa tình trạng cạn kiệt sắt [5], [3], [6]. Trạng thái vi chất như vitamin D và sắt cần được theo dõi và tối ưu hóa dưới sự giám sát của nhân viên y tế [3].
Tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng các sản phẩm bổ sung tăng cường sức mạnh hay thực phẩm chức năng giảm cân [5], [6]. Khi trẻ có dấu hiệu suy giảm phong độ kèm sụt cân, cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá toàn diện [3], [2].
Lời khuyên cân bằng cho phụ huynh và huấn luyện viên
Tập luyện thể thao mang lại nhiều giá trị thể chất tuyệt vời cho trẻ, nhưng sức khỏe và sự tăng trưởng bình thường luôn phải là ưu tiên hàng đầu, xếp trên mọi tấm huy chương [5], [4].
Cần gạt bỏ tư duy áp dụng rập khuôn giáo án siết cân của người lớn cho vận động viên nhí [3], [1]. Hãy nuôi dưỡng trẻ bằng một chế độ ăn phong phú, giàu vi chất và đủ năng lượng, đồng thời lắng nghe cơ thể trẻ để đồng hành bền vững trên con đường thể thao [5], [3].
