Nhiều phụ huynh lo ngại việc cho con uống sữa đậu nành hàng ngày có thể gây dậy thì sớm do lo sợ các hoạt chất tự nhiên trong loại hạt này tác động tiêu cực đến hormone giới tính. Nỗi lo này khiến không ít gia đình loại bỏ hoàn toàn các chế phẩm từ đậu nành khỏi thực đơn của trẻ.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy nỗi sợ này phần lớn dựa trên những hiểu lầm về cơ chế sinh học. Các nghiên cứu đoàn hệ theo dõi dài hạn cho thấy việc tiêu thụ đậu nành ở mức độ ăn uống thông thường không phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới dậy thì sớm ở trẻ em [3, 8].

Bản chất phytoestrogen và hormone cơ thể

Đậu nành rất giàu các hợp chất thực vật gọi là phytoestrogen, chủ yếu bao gồm hai chất genistein và daidzein [1]. Do cấu trúc phân tử có nét tương đồng với hormone estrogen của cơ thể, các phytoestrogen này có thể liên kết với các thụ thể estrogen nhưng hoạt tính sinh học của chúng yếu hơn estradiol nội sinh rất nhiều [1].

Mặc dù nồng độ phytoestrogen có thể đo được ở mức cao hơn từ 13.000 đến 22.000 lần so với nồng độ estradiol ở trẻ chỉ bú hoàn toàn sữa công thức làm từ đậu nành [1], cơ chế tác động của chúng trong khẩu phần ăn hàng ngày không kích hoạt trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục để gây dậy thì thực sự. Phytoestrogen trong chế độ ăn đa dạng đóng vai trò điều hòa thụ thể nhẹ hơn là một hormone hoạt tính mạnh.

Bằng chứng từ các nghiên cứu dài hạn

Để làm sáng tỏ mối liên hệ giữa dinh dưỡng từ đậu nành và mốc dậy thì, nhiều nhà khoa học đã tiến hành các công trình theo dõi trẻ từ giai đoạn sơ sinh cho đến lứa tuổi thanh thiếu niên.

Một nghiên cứu đoàn hệ bệnh chứng lồng ghép (nested case-control study) công bố năm 2019 đã theo dõi nhóm trẻ từ khi sinh đến 3 tuổi về thói quen ăn uống và phát triển dị ứng đạm sữa bò, sau đó đánh giá lại mốc dậy thì lúc 7,8 đến 10,5 tuổi [1, 8]. Nhóm ăn sữa đậu nành gồm 29 trẻ (17 bé trai, tuổi trung vị 8,92) và nhóm đối chứng gồm 60 trẻ (27 bé trai, tuổi trung vị 8,99) [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ có dấu hiệu dậy thì sớm giữa hai nhóm là tương đương nhau (13,8% ở nhóm ăn đậu nành so với 13,3% ở nhóm đối chứng; p = 0,95) [2]. Sau khi hiệu chỉnh chỉ số khối cơ thể (BMI) và yếu tố gia đình, các nhà nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ nào giữa chế độ dinh dưỡng thời thơ ấu với thời điểm dậy thì [1, 8]. Điểm giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu còn nhỏ và đa phần đối tượng trong nhóm nghiên cứu là bé trai, nhóm vốn có tỷ lệ dậy thì sớm tự nhiên thấp hơn [3].

Tại Trung Quốc, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2022 trên nhóm trẻ em ăn lượng đậu nành cao (trung vị tiêu thụ isoflavone khoảng 65 mg/ngày, cao hơn nhiều so với mức 0,04 - 19,2 mg/ngày ở các quần thể phương Tây) đã chỉ ra rằng cả bé gái và bé trai tiêu thụ tổng lượng đậu nành cao hơn lại đạt mốc dậy thì muộn hơn so với nhóm ăn ít [4]. Mối liên hệ này độc lập với lượng mỡ cơ thể trước dậy thì và lượng chất xơ tiêu thụ, biểu hiện rõ rệt nhất ở những trẻ có nồng độ chất chuyển hóa equol trong nước tiểu cao hoặc khẩu phần ăn nhiều chất xơ ngũ cốc [4]. Phát hiện này cũng phù hợp với dữ liệu từ 230 bé gái tại Mỹ có khẩu phần phytoestrogen cao có tuổi có kinh nguyệt muộn hơn, cùng 119 bé gái Đức thuộc nghiên cứu DONALD có lượng nạp isoflavone cao có mốc phát triển tuyến vú muộn hơn [4].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 được đăng ký theo chuẩn PRISMA cũng đã tiến hành tổng hợp các nghiên cứu quan sát và thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nhằm đánh giá chế độ ăn dựa trên đậu nành (sữa đậu nành, sữa công thức đậu nành, bổ sung đạm đậu nành) với các mốc dậy thì như tuổi phát triển tuyến vú hay chu kỳ kinh nguyệt đầu tiên ở trẻ [5]. Kết quả tổng hợp chỉ ra các quần thể tiêu thụ đậu nành truyền thống như người châu Á hay người ăn chay không bị thúc đẩy dậy thì sớm hơn so với nhóm đối chứng không dùng đậu nành [5].

Những nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ trái chiều

Mặc dù các dữ liệu đoàn hệ quy mô lớn cho thấy đậu nành không thúc đẩy dậy thì sớm, y văn vẫn ghi nhận một số kết quả trái chiều cần lưu ý [3].

Một nghiên cứu cắt ngang trên 248 bé trai nhận thấy mốc bắt đầu mọc lông mu xuất hiện sớm hơn ở những trẻ tiêu thụ lượng đậu nành lớn hơn [3]. Ở một quan sát khác trên 166 trẻ em, các bé gái được nuôi bằng sữa công thức đậu nành có nồng độ hormone kích thích tạo hoàng thể (LH) cao hơn so với nhóm dùng sữa bò [3].

Đặc biệt, nghiên cứu tiến cứu của Adgent và cộng sự theo dõi 2.920 bé gái từ giai đoạn trong tử cung đến tuổi dậy thì cho thấy những bé gái tiếp xúc với đậu nành càng sớm thì thời điểm bắt đầu có kinh nguyệt có xu hướng sớm hơn một chút [3]. Dù vậy, chính các tác giả của nghiên cứu này cũng xác nhận chưa thể kết luận việc tiếp xúc sớm với đậu nành làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh lý dậy thì sớm thực sự [3].

Y văn cũng ghi nhận trường hợp báo cáo lâm sàng vào năm 2007 về một bé gái 4,75 tuổi bị phát triển tuyến vú sớm (độ dậy thì Tanner B2P1-2) do tiêu thụ lượng lớn phytoestrogen thông qua chế phẩm đậu nành vượt quá 40 mg phytoestrogen mỗi ngày [1]. Khi các bác sĩ tư vấn cho gia đình cắt giảm lượng tiêu thụ đậu nành xuống mức 1 lần mỗi tuần, quá trình phát triển dậy thì đã ngừng tiến triển ở mức B2-3P1 và sau đó bé tiếp tục phát triển với tuổi xương phù hợp với tuổi thực [1]. Đây là biểu hiện của tình trạng phát triển tuyến vú sớm vô căn ngoại biên do dung nạp quá mức một chất tương tự hormone, hoàn toàn thoái triển khi điều chỉnh chế độ ăn [1].

Yếu tố thực sự gây lo ngại đối với dậy thì sớm

Trái ngược với nỗi lo về đậu nành, các nghiên cứu dịch tễ học chỉ ra những yếu tố nguy cơ rõ ràng hơn đối với tình trạng dậy thì sớm ở trẻ.

Một nghiên cứu năm 2023 phân tích các yếu tố liên quan trên 1.239 trẻ khám sức khỏe (gồm 198 trẻ dậy thì sớm và nhóm đối chứng bình thường) đã chỉ ra các yếu tố nguy cơ độc lập qua phân tích hồi quy logistic bao gồm: giới tính nữ, tuổi xương trên 10 tuổi, thời gian tập thể dục hàng ngày dưới 0,9 giờ, nồng độ hormone E2 từ 66,00 pmol/L trở lên, FSH từ 6,00 U/L trở lên, LH từ 3,50 U/L trở lên, leptin từ 8,00 mcg/L trở lên, tuổi có kinh của mẹ dưới 12 tuổi, sống trong khu vực công nghiệp hóa chất, thường xuyên sử dụng thực phẩm chức năng, thường xuyên tiêu thụ thực phẩm giàu đạm và thời gian ngủ dưới 10 giờ mỗi ngày [6].

Một nghiên cứu điều tra mô hình ăn uống tại Trung Quốc năm 2018 cho thấy mô hình ăn uống không lành mạnh ban đầu có liên quan đến dậy thì sớm ở cả hai giới, nhưng mối liên hệ này không còn ý nghĩa thống kê sau khi đã hiệu chỉnh theo chỉ số khối cơ thể (BMI) và các yếu tố kinh tế xã hội [7]. Các mô hình ăn truyền thống hoặc khẩu phần giàu đạm thuần túy cũng không cho thấy mối liên hệ gây dậy thì sớm [7].

Dinh dưỡng đầu đời ảnh hưởng gián tiếp đến dậy thì thông qua tình trạng thừa cân béo phì [1, 7]. Trẻ được bú sữa mẹ hoàn toàn được ghi nhận là một yếu tố bảo vệ giúp giảm nguy cơ dậy thì sớm trung ương, nguyên nhân chủ yếu do sữa mẹ giúp phòng ngừa béo phì ở trẻ nhỏ [3]. Ngược lại, việc cho trẻ ăn dặm quá sớm trước 4 tháng tuổi làm tăng nguy cơ béo phì lên gấp 6 lần ở thời điểm 3 tuổi đối với trẻ dùng sữa công thức [8]. Nghiên cứu từ Đoàn hệ Trẻ sơ sinh Quốc gia Đan Mạch cũng xác nhận việc cho trẻ ăn dặm trước 4 tháng làm tăng nguy cơ có chỉ số BMI cao hơn vào năm 11 tuổi [8]. Mô mỡ dư thừa sản sinh ra leptin, và khi nồng độ chất này tăng cao sẽ trực tiếp gửi tín hiệu kích hoạt trục dậy thì hoạt động sớm [6].

Hiểu lầm thường gặp về sữa đậu nành

Nhiều phụ huynh đánh đồng tác động của phytoestrogen thực vật với hormone estrogen tổng hợp hoặc estrogen nội sinh của con người [1]. Trên thực tế, phytoestrogen trong thực phẩm toàn phần có ái lực gắn kết và kích hoạt thụ thể yếu hơn hàng nghìn lần so với hormone tự nhiên của cơ thể [1].

Một số gia đình cũng lo ngại rằng bé trai uống sữa đậu nành sẽ bị "nữ hóa" hoặc phát triển sinh dục bất thường. Các dữ liệu theo dõi ở trẻ em cho thấy nhóm bé trai sử dụng sữa công thức đậu nành vẫn duy trì các chỉ số nhân trắc, chiều cao và sự phát triển giới tính hoàn toàn tương đương với nhóm trẻ sử dụng sữa bò thông thường [2]. Đậu nành trong khẩu phần cân đối không làm thay đổi các chỉ số phát triển thể chất của trẻ nam [2].

Trường hợp nào cần thận trọng?

Dù đậu nành là thực phẩm an toàn, một số trường hợp vẫn cần có sự điều chỉnh thích hợp:

  • Trẻ nhỏ tiêu thụ đậu nành ở mức quá mức cực đoan (như trường hợp dung nạp trên 40 mg phytoestrogen/ngày từ các sản phẩm công nghiệp khiến vú phát triển sớm) cần được rà soát và giảm lượng dùng theo hướng dẫn chuyên môn [1].
  • Trẻ có dấu hiệu phát triển ngực trước 8 tuổi, phát triển thể chất nhanh bất thường hoặc xuất hiện kinh nguyệt sớm cần được đưa đến chuyên khoa nội tiết nhi kiểm tra [4, 5].
  • Trẻ thừa cân, béo phì hoặc có mẹ dậy thì sớm cần được quản lý cân nặng và lối sống chặt chẽ hơn do có nguy cơ sinh học cao hơn [1, 5].
  • Không tự ý cho trẻ dùng các loại thực phẩm chức năng bổ sung chứa chiết xuất isoflavone đậm đặc khi chưa có chỉ định y tế [6].

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế

Phụ huynh hoàn toàn có thể duy trì sữa đậu nành và các chế phẩm từ đậu nành trong chế độ ăn uống lành mạnh của trẻ theo các nguyên tắc:

  • Bổ sung ở mức độ cân bằng: Sử dụng đậu nành xen kẽ như một nguồn cung cấp protein thực vật và dinh dưỡng đa dạng thay vì là nguồn bổ sung năng lượng duy nhất [3, 8].
  • Duy trì lối sống lành mạnh: Cho trẻ vận động thể lực trên 1 giờ mỗi ngày (tối thiểu trên 0,9 giờ/ngày) và đảm bảo thời gian ngủ đủ từ 10 giờ trở lên mỗi đêm để điều hòa hormone cơ thể [6].
  • Phòng ngừa béo phì từ sớm: Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong những tháng đầu đời nếu có thể, không bắt đầu cho trẻ ăn dặm quá sớm trước 4 tháng tuổi để giảm nguy cơ thừa cân về sau [1, 7].
  • Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn: Hạn chế các loại thực phẩm chứa nhiều chất bảo quản, phẩm màu công nghiệp và thức ăn nhanh nhiều năng lượng rỗng [5, 6].

Lời khuyên cho phụ huynh

Sữa đậu nành và các món ăn từ đậu nành không phải là nguyên nhân gây dậy thì sớm khi được tiêu thụ ở mức độ ăn uống thông thường hàng ngày [3, 8]. Việc kiểm soát cân nặng, duy trì giấc ngủ đủ giấc và tăng cường vận động mới là những yếu tố cốt lõi giúp bảo vệ sự phát triển tự nhiên của trẻ [6]. Nếu trẻ có bất kỳ dấu hiệu dậy thì sớm bất thường nào, phụ huynh nên đưa con đến khám tại cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác [5, 6].