Nỗi lo mang tên "nữ hóa" từ ly sữa đậu nành

Sữa đậu nành và các chế phẩm từ đậu tương là thức uống quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của người Việt. Tuy nhiên, rất nhiều nam giới e dè loại đồ uống này vì lo ngại nguy cơ giảm nam tính. Tin đồn uống nhiều sữa đậu nành gây teo tinh hoàn, suy giảm cơ bắp, rối loạn cương dương và đặc biệt là chứng "nữ hóa tuyến vú" (ngực to bất thường ở nam giới) lan truyền phổ biến trên mạng xã hội [1, 4].

Cơ sở của mối lo ngại này bắt nguồn từ việc đậu nành chứa hàm lượng lớn hợp chất isoflavone [3, 7]. Hợp chất này thường được gọi là phytoestrogen, có cấu trúc tương tự hormone sinh dục nữ estrogen [1]. Nhiều người suy đoán rằng khi nạp vào cơ thể, isoflavone sẽ hoạt động như estrogen, làm tăng nội tiết tố nữ và lấn át testosterone của phái mạnh [1, 3].

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế hoàn toàn trái ngược với tin đồn này [1, 4]. Bằng chứng lâm sàng quy mô lớn chỉ ra rằng nam giới tiêu thụ đậu nành ở mức độ thông thường không hề bị nữ hóa tuyến vú hay suy giảm hormone nam [1, 4, 8].

Phytoestrogen thực chất hoạt động thế nào trong cơ thể?

Hạt đậu tương tự nhiên chứa lượng đáng kể isoflavone, điển hình gồm genistein và daidzein cùng các dạng glycoside của chúng [3, 7]. Về mặt sinh hóa, isoflavone có khả năng gắn kết vào các thụ thể estrogen trong cơ thể người và kích hoạt chuỗi phản ứng sinh học tương tự estrogen [1]. Điều này khiến không ít người vội vã đánh đồng phytoestrogen thực vật với hormone estrogen mạnh mẽ ở người [1, 3].

Sự nhầm lẫn còn đến từ các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm [3, 4]. Một số thử nghiệm ghi nhận chuột đực ăn đạm đậu nành bị tụt giảm nồng độ testosterone huyết thanh [1]. Động vật thí nghiệm cũng xuất hiện dấu hiệu rối loạn chức năng cương dương khi tiếp xúc với isoflavone [2].

Thế nhưng, các chuyên gia khẳng định kết quả trên chuột không thể áp dụng sang cơ thể người [2]. Nguyên nhân do quá trình chuyển hóa isoflavone giữa loài gặm nhấm và con người hoàn toàn khác biệt [2]. Thêm vào đó, liều lượng isoflavone dùng trong các thí nghiệm động vật ở mức cực kỳ đậm đặc, vượt xa mức con người có thể tiêu thụ từ chế độ ăn thông thường [2].

Phân tích gộp toàn diện bác bỏ nghi vấn tụt testosterone

Để làm rõ nghi vấn kéo dài nhiều năm, giới khoa học đã tiến hành các đợt phân tích tổng hợp quy mô lớn từ những thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ [1, 5]. Đáng chú ý nhất là phân tích gộp mở rộng và cập nhật công bố năm 2021 [3]. Nghiên cứu này tìm kiếm dữ liệu trên các cơ sở dữ liệu quốc tế gồm PubMed và CAB Abstracts từ năm 2010 đến tháng 4 năm 2020 [3].

Phân tích gộp năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 41 nghiên cứu lâm sàng độc lập trên đối tượng nam giới trưởng thành sử dụng thực phẩm đậu nành, đạm đậu nành hoặc dịch chiết isoflavone [3]. Kết quả đo lường ghi nhận:

  • Nồng độ testosterone toàn phần (TT) được đánh giá trên 1.753 nam giới [3].
  • Testosterone tự do (FT) được theo dõi trên 752 nam giới [3].
  • Globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) được đo lường ở 967 người [3].
  • Các dạng estrogen gồm estradiol (E2) và estrone (E1) được kiểm tra lần lượt trên 1.000 và 239 nam giới [3].

Dù sử dụng mô hình thống kê nào, kết quả cũng chỉ ra việc tiêu thụ đạm đậu nành hoặc isoflavone không gây tác động đáng kể nào lên bất kỳ chỉ số hormone nào kể trên [3]. Đáng chú ý, các phân tích phân nhóm sâu hơn dựa trên liều dùng isoflavone và thời gian can thiệp nghiên cứu cũng đều cho thấy không có ảnh hưởng tiêu cực [3]. Kết luận khẳng định: bất kể liều lượng hay thời gian can thiệp, đậu nành và isoflavone không làm thay đổi nồng độ testosterone hay estrogen ở nam giới [3].

Kết quả năm 2021 hoàn toàn củng cố cho phân tích gộp công bố năm 2010 trước đó [4]. Nghiên cứu năm 2010 đã rà soát tài liệu trên PubMed và CAB Abstracts đến tháng 7 năm 2008, phân tích 15 nhóm can thiệp có đối chứng giả dược đo lường trước - sau điều trị, cùng 32 báo cáo khác gồm 36 nhóm can thiệp [4]. Phân tích này cũng kết luận đậu nành và viên bổ sung isoflavone không làm suy giảm nồng độ testosterone khả dụng sinh học hay chỉ số androgen tự do (FAI) ở nam giới [4].

Có làm tăng nội tiết tố nữ hay gây nữ hóa tuyến vú?

Bên cạnh testosterone, sự gia tăng bất thường của hormone estrogen trong máu là nguyên nhân chính thúc đẩy sự phát triển mô tuyến vú ở nam giới [1, 4]. Nhiều bằng chứng lâm sàng rà soát trực tiếp vấn đề này [4, 8].

Tổng hợp bằng chứng lâm sàng năm 2010 ghi nhận không có bằng chứng từ 9 nghiên cứu can thiệp cho thấy nạp isoflavone làm thay đổi nồng độ estrogen lưu hành ở phái mạnh [2]. Kể cả khi nam giới dung nạp isoflavone ở mức tương đương hoặc cao hơn đáng kể so với mức tiêu thụ thông thường của nam giới châu Á, hiện tượng nữ hóa hoàn toàn không diễn ra [2]. Thậm chí, trong nhiều thử nghiệm lâm sàng cho nam giới dùng liều cao tới 150 mg isoflavone mỗi ngày, nồng độ estrogen huyết thanh vẫn giữ nguyên mức ổn định [5].

Ngoài các thử nghiệm can thiệp ngắn hạn, dữ liệu quan sát cộng đồng cũng cho kết quả tương tự [6]. Một nghiên cứu cắt ngang trên 696 nam giới người Anh với mức độ tiêu thụ đậu nành đa dạng đã đo lường lượng sữa đậu nành bằng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm chuẩn hóa [6]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, lượng sữa đậu nành nạp vào không có mối liên hệ nào với nồng độ testosterone, testosterone tự do, androstanediol glucuronide, SHBG hay hormone kích thích tạo hoàng thể (LH) trong huyết thanh [6].

Về chức năng sinh sản, dữ liệu từ các thử nghiệm can thiệp kéo dài tới 3 tháng chỉ ra isoflavone không làm biến đổi các thông số tinh trùng hay tinh dịch của nam giới [2]. Do đó, lo ngại uống sữa đậu nành làm teo tinh hoàn hay giảm số lượng tinh binh là vô căn cứ [2].

Nguồn gốc lời đồn: Hai ca bệnh cá biệt uống quá mức

Nếu các phân tích gộp trên hàng nghìn người khẳng định đậu nành vô hại, tin đồn ngực to bất thường bắt đầu từ đâu [1, 8]? Y văn từng ghi nhận hai báo cáo ca bệnh riêng lẻ miêu tả các triệu chứng nữ hóa và tụt testosterone sau khi dùng đậu nành [1, 8].

Tuy nhiên, bối cảnh đằng sau hai trường hợp này hoàn toàn dị thường [5]. Cả hai cá nhân đều uống sữa đậu nành ở mức cực đoan, nạp tới khoảng 360 mg isoflavone mỗi ngày [5]. Mức tiêu thụ này cao gấp 9 lần lượng isoflavone trung bình hàng ngày của nam giới lớn tuổi tại Nhật Bản [5]. Không những thế, hai người này ăn uống rất mất cân bằng, thiếu hụt dinh dưỡng trầm trọng do sữa đậu nành chiếm phần lớn tổng năng lượng calo nạp vào cơ thể [5].

Hai ca bệnh hiếm hoi này không đại diện cho số đông [5]. Bất kỳ loại thực phẩm nào, dù bổ dưỡng đến đâu, nếu dùng ở mức độ lạm dụng quá đà và bỏ đói các nhóm chất khác thì đều có thể dẫn tới những bất thường bệnh lý cho cơ thể [5].

Một ngoại lệ cần lưu ý: Bệnh nhân sau phẫu thuật ung thư tuyến tiền liệt

Dù đại đa số bằng chứng chứng minh đậu nành không làm biến đổi hormone, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2023 đã ghi nhận phản ứng ngoại lệ trên một nhóm đối tượng chuyên biệt [7].

Thử nghiệm kéo dài 18 tháng trên nam giới trung niên và cao tuổi có nguy cơ tái phát ung thư tuyến tiền liệt sau phẫu thuật cắt bỏ toàn bộ tuyến tiền liệt [7]. Nhóm can thiệp tiêu thụ 19,2 g đạm đậu nành phân lập mỗi ngày (chứa 24 mg genistein), so sánh với nhóm đối chứng dùng đạm casein [7].

Kết quả cho thấy việc bổ sung đạm đậu nành kéo dài 18 tháng đã làm giảm nồng độ testosterone toàn phần và SHBG lưu hành, nhưng không làm thay đổi nồng độ testosterone tự do [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận can thiệp này không ảnh hưởng đến nồng độ estradiol trong huyết thanh, cũng như các dấu ấn sinh học ung thư khác như VEGF, IGF-1, IGFBP-3 hay hệ thống Fas [7]. Điều này cho thấy đạm đậu nành có thể tác động đến trục nội tiết androgen ở bệnh nhân ung thư tiền liệt tuyến sau phẫu thuật, dù các tác động lên dấu ấn ung thư khác cần được xác định rõ hơn [7].

Ai nên thận trọng và cách sử dụng hợp lý mỗi ngày

Dựa trên toàn bộ dữ liệu khoa học, nam giới khỏe mạnh hoàn toàn có thể yên tâm đưa sữa đậu nành vào thực đơn dinh dưỡng mà không sợ bị nữ hóa tuyến vú hay suy giảm sức mạnh cơ bắp [1, 3, 4]. Các vận động viên thể hình thuần chay cũng có thể sử dụng đạm đậu nành để hỗ trợ tập luyện sức mạnh [1].

Tuy nhiên, vẫn có những nhóm đối tượng cần lưu ý:

  • Nam giới có tiền sử hoặc đang điều trị bệnh lý ung thư nhạy cảm với hormone, đặc biệt là bệnh nhân sau phẫu thuật ung thư tuyến tiền liệt, nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm bổ sung đạm đậu nành cô đặc kéo dài [7].
  • Người có bệnh lý nền về nội tiết hoặc đang sử dụng thuốc điều trị hormone cần thảo luận với bác sĩ điều trị để đảm bảo chế độ ăn không tương tác với phác đồ y khoa.
  • Tuyệt đối không lạm dụng sữa đậu nành thay thế hoàn toàn nước lọc hay các bữa ăn chính trong ngày [5].

Để thưởng thức đậu nành có lợi cho sức khỏe, nam giới nên dùng khoảng 1-2 ly sữa đậu nành (khoảng 200-500 ml) hoặc các món đậu phụ luộc, hấp thông thường trong ngày. Chế biến đơn giản, ưu tiên sữa đậu nành ít đường hoặc không đường để tránh thừa calo. Cân đối nguồn đạm đậu nành cùng các nguồn dinh dưỡng khác như cá, thịt, trứng, rau xanh để cơ thể luôn phát triển khỏe mạnh và cân bằng [5]. Đậu nành là nguồn dinh dưỡng thực vật lành mạnh, chỉ cần không dùng ở mức độ cực đoan thì bản lĩnh phái mạnh luôn được bảo toàn [1, 8].