Trẻ nhỏ bổ sung DHA có thực sự thông minh hơn? Bằng chứng nói gì

Nhiều cha mẹ chi tiền mua vi chất bổ sung cho con với kỳ vọng bé thông minh, vượt trội về trí tuệ. Trong các sản phẩm hiện nay, DHA luôn được quảng cáo như "thần dược" giúp nâng cao chỉ số thông minh (IQ).

Thực tế khoa học cho thấy DHA là thành phần cấu trúc thiết yếu của não bộ và võng mạc ^[1]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy việc bổ sung vi chất này không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ tăng vọt chỉ số IQ lâu dài.

Cơ chế tác động của DHA lên hệ thần kinh

Docosahexaenoic acid (DHA) là một axit béo không no chuỗi dài thuộc nhóm omega-3 ^[2]. Vi chất này cùng với axit arachidonic (ARA) giữ vai trò then chốt đối với sự phát triển màng tế bào thần kinh và tế bào thần kinh đệm ^[3]. Trong cơ thể, DHA cùng với ARA được tổng hợp tự nhiên từ nguồn dinh dưỡng, nhưng do là axit béo bán thiết yếu nên nguồn cung qua chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt ^[2].

Ở tam cá nguyệt thứ ba của thai kỳ, não thai nhi đòi hỏi lượng DHA rất lớn để hoàn thiện cấu trúc ^[4]. Quá trình tích lũy này kéo dài suốt 1.000 ngày đầu đời, từ khi thụ thai cho đến khi trẻ tròn 2 tuổi ^[1]. Nếu quá trình này bị gián đoạn, chẳng hạn ở trẻ sinh non, hệ quả có thể là tình trạng chậm phát triển tâm thần ^[4]. Vì vậy, não bộ bắt buộc phải có DHA để xây dựng các kết nối dẫn truyền xung động thần kinh.

Bằng chứng lâm sàng: Những kết quả tích cực ban đầu

Một số thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) ghi nhận lợi ích nhất định của việc bổ sung DHA lên thị giác và nhận thức sơ khai ^[4]. Nghiên cứu phân tích tổng hợp năm 2007 xác nhận mối tương quan chặt chẽ giữa bổ sung DHA trong năm đầu đời và sự hoàn thiện chức năng thị giác ^[4]. Trẻ 4 tuổi uống sữa công thức bổ sung DHA ghi nhận thị lực tương đương nhóm bú mẹ ^[4].

Một thử nghiệm năm 2011 cho thấy trẻ 18 tháng tuổi dùng DHA đạt điểm số phát triển trí tuệ cao hơn ^[4]. Nhóm trẻ được bổ sung dầu cá giàu DHA thể hiện số lượng cử chỉ giao tiếp vượt trội ở giai đoạn 1 đến 1,5 tuổi ^[4]. Khi xem xét ở độ tuổi học đường, thử nghiệm DOLAB tại Anh ghi nhận cải thiện chức năng não bộ ở trẻ 7-9 tuổi ^[4]. Một thử nghiệm lâm sàng khác trên nhóm trẻ 7-9 tuổi này cũng ghi nhận sự tiến bộ trong khả năng ghi nhớ và học tập ^[4].

Nghiên cứu phân tích tổng hợp mới nhất năm 2025 gồm 9 thử nghiệm RCT trên 1.039 trẻ sơ sinh kết luận rằng việc bổ sung phối hợp DHA và ARA có tác động tích cực đến phát triển nhận thức nói chung với mức chênh lệch chuẩn SMD là 0,21 ^[5]. Đặc biệt, khi tỷ lệ DHA/ARA đạt mức 0,5 đến 1, chỉ số phát triển tâm thần MDI cải thiện rõ rệt với WMD là 0,55, đồng thời chỉ số vận động tâm thần PDI tăng với WMD là 0,48 ^[5].

Vì sao bằng chứng về tăng IQ lâu dài chưa đồng nhất?

Mặc dù có những kết quả khả quan ở giai đoạn đầu, các thử nghiệm can thiệp dài hạn lại mang về nhiều dữ liệu trái chiều ^[4]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 tổng hợp 11 thử nghiệm lâm sàng trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú dùng dầu cá chứa DHA và EPA đã không tìm thấy bất kỳ mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào với các chỉ số nhận thức hay cân nặng sơ sinh của trẻ ^[2].

Trước đó, một tổng quan hệ thống năm 2012 cũng chỉ ra rằng việc bổ sung axit béo không no cho mẹ bầu có tác động rất nhỏ đến nhận thức của con và dường như không có ý nghĩa lâm sàng rõ rệt ^[6]. Một phân tích của Cohen và cộng sự được trích dẫn cho thấy nếu mẹ tăng liều DHA thêm 1 g mỗi ngày, chỉ số IQ của trẻ chỉ tăng khoảng 1,3 điểm ^[6]. Thậm chí khi ghi nhận sự khác biệt điểm xử lý tâm thần ở trẻ 4 tuổi, mức chênh lệch cũng chỉ đạt 4 điểm IQ, tương đương 0,25 độ lệch chuẩn, mức quá nhỏ để tạo nên thay đổi thực tế ^[6].

Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng tại Ấn Độ năm 2020 trên các bà mẹ được bổ sung 400 mg DHA mỗi ngày từ trước sinh đến sau sinh không ghi nhận cải thiện điểm phát triển (DQ) ở trẻ 12 tháng tuổi khi đo bằng thang DASII ^[7]. Đáng chú ý, ở bé gái, nhóm dùng giả dược thậm chí còn có điểm phát triển trung bình cao hơn nhóm can thiệp DHA với mức chênh lệch là 2,74 điểm ^[7]. Nghiên cứu của Makrides và cộng sự bổ sung liều 800 mg DHA/ngày cho mẹ cũng không tạo ra khác biệt nào về điểm nhận thức của trẻ lúc 18 tháng tuổi ^[7]. Một thử nghiệm khác tại Na Uy dùng dầu gan cá tuyết cho phụ nữ mang thai cũng cho kết quả tương tự khi đánh giá trẻ lúc 3 tháng tuổi ^[7]. Ở nhóm trẻ 6-10 tuổi tại Úc và Indonesia, liều 88 mg DHA mỗi ngày không tạo ra thay đổi nào về trí thông minh chung hay độ tập trung ^[4]. Một thử nghiệm tại Úc cũng ghi nhận kết quả học tập không khác biệt giữa nhóm dùng DHA và nhóm đối chứng ^[4].

Các chuyên gia nhận định rằng hiệu quả của DHA có thể đã bị pha loãng bởi các yếu tố ngoại cảnh như tương tác xã hội, bệnh tật, các chất dinh dưỡng khác hoặc các công cụ đo lường nhận thức chưa đủ độ nhạy để nắm bắt thay đổi ở trẻ nhỏ ^[6].

Tác động đối với hành vi và tâm lý của trẻ

Ngoài câu hỏi về IQ, các nhà khoa học cũng khảo sát mối liên hệ giữa DHA và hành vi của trẻ nhỏ. Dữ liệu quan sát quy mô lớn trên 5.499 phụ nữ mang thai cho thấy những mẹ ăn ít cá và hải sản có con dễ gặp các vấn đề hành vi hơn khi lên 8 tuổi ^[8]. Một nghiên cứu nhỏ hơn ghi nhận lượng DHA hấp thụ trước sinh cao hơn giúp giảm tình trạng tăng động ở trẻ 9 tuổi ^[8]. Mức DHA và tỷ lệ omega-3:omega-6 trong máu cuống rốn cũng ghi nhận mối liên hệ giảm triệu chứng ADHD và rối loạn hành vi nội tâm hóa ở trẻ 7 tuổi ^[8].

Dù vậy, khi đối chiếu sang các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT), phần lớn kết quả lại là con số không (null) ^[8]. Giới khoa học hiện thống nhất rằng các bằng chứng chưa đủ mạnh để khẳng định việc bổ sung DHA liều sớm sẽ trực tiếp ngăn ngừa hoặc điều chỉnh rối loạn hành vi sau này ^[8]. Nhiều yếu tố gây nhiễu, đặc biệt là điều kiện kinh tế xã hội, có thể là nguyên nhân chính tạo ra sự khác biệt trong các nghiên cứu quan sát ^[8].

Ai nên thận trọng và cần chỉ định y khoa?

DHA là dưỡng chất cần thiết, nhưng dùng quá liều không mang lại lợi ích cộng dồn và có thể tiềm ẩn rủi ro. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật sinh non ghi nhận liều bổ sung DHA thông thường (100 mg/kg/ngày) và liều giàu (300 mg/kg/ngày) giúp cải thiện học tập không gian, nhưng liều quá cao (800 mg/kg/ngày) lại làm chậm khả năng học tập và ghi nhớ không gian ^[3]. Điều này phản ánh tác động phụ thuộc liều lượng của vi chất này ^[3].

Nhóm trẻ sinh non (dưới 37 tuần tuổi thai) và nhẹ cân là đối tượng đặc thù dễ bị gián đoạn tích lũy axit béo chuỗi dài [1, 7]. Đối với trẻ sinh non, sữa công thức cần đạt hàm lượng DHA từ 1% đến 1,5% tổng lượng axit béo để bù đắp lượng thiếu hụt do sinh sớm [1, 7]. Tuy nhiên, liều lượng tối ưu tuyệt đối cho trẻ sinh non nhẹ cân hiện vẫn chưa được thống nhất ^[3].

Phụ huynh tuyệt đối không tự ý cho trẻ nhỏ uống các viên dầu cá cô đặc hay thực phẩm chức năng liều cao mà không có chỉ dẫn của bác sĩ. Những trẻ đang có bệnh lý nền, rối loạn đông máu hoặc đang dùng các thuốc điều trị chuyên khoa cần được bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng thăm khám, tính toán liều lượng phù hợp nhằm tránh tác dụng phụ không mong muốn.

Gợi ý áp dụng thực tế cho phụ huynh

Để hỗ trợ não bộ cho trẻ một cách khoa học, phụ huynh cần lưu ý phương pháp cung cấp dinh dưỡng tự nhiên và cân bằng thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào viên uống:

• Duy trì nguồn sữa mẹ và công thức cân đối: Với trẻ nhỏ dưới 1 tuổi, sữa mẹ là nguồn cung cấp DHA tự nhiên tối ưu. Trường hợp sử dụng sữa công thức ngoài, cha mẹ nên chọn loại có bổ sung cân bằng giữa DHA và ARA với tỷ lệ DHA/ARA khuyến nghị trong khoảng từ 0,5 đến 1 ^[5].
• Bổ sung thực phẩm giàu omega-3: Khi trẻ bước vào tuổi ăn dặm, hãy giới thiệu các loại cá béo nước lạnh như cá hồi, cá mòi, cá trích hoặc nguồn gốc thực vật an toàn. Mẹ bầu cũng được khuyến khích duy trì ăn hải sản an toàn trong thai kỳ nhằm nâng cao chất lượng sữa và dự trữ mô cho thai nhi [1, 5].
• Cân nhắc liều lượng nếu dùng viên bổ sung: Các nghiên cứu can thiệp ở phụ nữ mang thai thường sử dụng mức liều khoảng 400 mg DHA/ngày từ vi tảo hoặc dầu cá [6, 8]. Việc sử dụng thêm viên uống cần có sự tư vấn y tế để tránh quá liều.
• Tập trung vào môi trường giáo dục: Trí thông minh của trẻ không chỉ do một loại axit béo quyết định. Các yếu tố như dinh dưỡng đa dạng, giấc ngủ chất lượng, tương tác xã hội và kích thích tư duy đóng vai trò lớn trong việc định hình nhận thức của trẻ ^[6].

DHA giữ vai trò cấu trúc sinh học không thể thay thế trong mô não và mắt, cần được cung cấp đầy đủ qua chế độ ăn của mẹ và bé. Dẫu vậy, cha mẹ không nên coi DHA là giải pháp biến trẻ thành thiên tài, bởi bằng chứng về việc tăng chỉ số IQ lâu dài từ các chế phẩm bổ sung vẫn chưa đồng nhất. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng phong phú và tạo môi trường học tập lành mạnh để trẻ phát triển toàn diện.