Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con nhỏ ho dai dẳng dài ngày thường sốt ruột và tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để mong dứt cơn ho nhanh chóng. Trong số đó, bách bộ là một vị thuốc quen thuộc thường được rỉ tai nhau mua về tự đun nước hoặc sắc đặc cho trẻ uống.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ an toàn dược học là phụ huynh tuyệt đối không nên tự ý sắc củ bách bộ cho trẻ nhỏ. Việc tự ý định lượng và nấu dược liệu này tại nhà tiềm ẩn rủi ro quá liều alkaloid rất lớn, có thể gây ức chế hô hấp và dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm cho tính mạng của trẻ.

Cơ chế giảm ho và nguy cơ tiềm ẩn từ bách bộ

Bách bộ (tên khoa học là Stemona) từ lâu đã được ghi nhận có công dụng chữa các bệnh lý đường hô hấp và dùng để làm thuốc trị giun sán [1]. Trong rễ củ của loài cây này, các nhà khoa học đã phân lập được nhóm hoạt chất chính mang lại tác dụng là các alkaloid tự nhiên [2].

Cơ chế giảm ho của bách bộ diễn ra theo cả hai con đường: ngoại vi và trung ương tùy thuộc vào từng loại alkaloid cụ thể [2]. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng các hoạt chất như neotuberostemonine, tuberostemonine và stemoninine tác động ức chế phản xạ ho ở đường dẫn truyền ngoại vi [2]. Ngược lại, một alkaloid quan trọng khác là croomine lại tác động trực tiếp lên trung tâm phản xạ ho ở hệ thần kinh trung ương [2].

Điều đáng lo ngại nhất nằm ở chính cơ chế trung ương này. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy croomine gây ra tác dụng ức chế hô hấp trung ương rõ rệt [2]. Đây chính là cơ chế giải thích cho các phản ứng bất lợi và độc tính từng được ghi nhận trong y văn khi sử dụng dược liệu bách bộ [2]. Khi hệ hô hấp trung ương bị ức chế, nhịp thở có thể chậm lại, yếu dần, đặc biệt nguy kịch với hệ thống hô hấp chưa hoàn thiện của trẻ nhỏ.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và hoạt chất của bách bộ?

Các tài liệu nghiên cứu hiện đại đã đi sâu phân tích hoạt tính và hàm lượng các chất có trong rễ bách bộ:

Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã thực hiện phân lập từ chiết xuất thô của loài bách bộ Stemona tuberosa để kiểm tra hoạt tính giảm ho trên chuột lang bị gây ho bằng khí dung axit citric [3]. Kết quả lần đầu tiên chứng minh các alkaloid dạng stenine gồm compound 1 (neotuberostemonine) và compound 5 (neostenine) có hoạt tính giảm ho rõ rệt [3]. Cấu trúc nhân tricyclic pyrrolo[3,2,1-jk] benzazepine bão hòa đóng vai trò then chốt cho hoạt tính này [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ dừng lại ở quy mô phân lập trong phòng thí nghiệm trên động vật [3].

Năm 2009, một nghiên cứu so sánh hoạt tính giảm ho của ba loài bách bộ trong Dược điển Trung Quốc gồm Stemona sessilifolia, Stemona japonica và Stemona tuberosa trên chuột nhắt bị kích thích ho bằng khí dung amoniac [4]. Kết quả ghi nhận nước sắc, phân đoạn tổng alkaloid và phân đoạn không chứa alkaloid của cả ba loài đều có tác dụng giảm ho phụ thuộc vào liều dùng [4]. Phân đoạn tổng alkaloid cho hoạt tính mạnh hơn so với dạng nước sắc thông thường hoặc phân đoạn không chứa alkaloid [4].

Chỉ số ED50 trong nghiên cứu năm 2009 cho thấy hoạt tính giảm ho theo thứ tự: S. tuberosa (Type I) mạnh hơn S. sessilifolia, và loài S. japonica có tác dụng yếu nhất [4]. Đối với ba type hóa học của S. tuberosa, mức độ giảm ho cũng khác nhau: Type I mạnh hơn Type III, và Type III mạnh hơn Type II [4]. Ngoài ra, lát bách bộ đã qua chế biến với mật ong đem lại hiệu quả giảm ho mạnh hơn đáng kể so với lát củ sống chưa chế biến [4]. Điều này kết luận rằng hiệu lực của bách bộ bị chi phối rất lớn bởi sự đa dạng hóa học giữa các loài, các phân đoạn chiết xuất và cách chế biến [4].

Đến năm 2014, một nghiên cứu khác tiến hành so sánh hàm lượng bốn alkaloid và hoạt tính giảm ho của Stemona tuberosa thu hái từ các vùng sinh sống khác nhau ở Quảng Tây bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [5]. Đánh giá tác dụng trên chuột lang bị kích thích bởi axit citric cho thấy hoạt tính giảm ho diễn ra phụ thuộc vào nồng độ [5]. Type hóa học chủ yếu tại khu vực nghiên cứu là stemoninine, tiếp theo là tuberostemonine, croomine và cuối cùng là neotuberostemonine [5]. Dược liệu tại vùng Đông Hưng, Phòng Thành cho khả năng giảm số lần ho và kéo dài thời gian ủ bệnh ho tốt nhất [5].

Lợi ích thực tế và giới hạn lớn của các bằng chứng hiện có

Dù các kết quả nghiên cứu trên động vật cho thấy bách bộ có hoạt tính ức chế cơn ho thực sự, việc ứng dụng vào điều trị lâm sàng ở người, đặc biệt là trẻ em, lại gặp rào cản rất lớn. Toàn bộ các thử nghiệm đánh giá hoạt tính của bách bộ nêu trên đều chỉ được tiến hành trên mô hình chuột lang hoặc chuột nhắt trắng [4], [5], [2], [3]. Cho đến nay, hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về độ an toàn của việc dùng nước sắc bách bộ trên bệnh nhi.

Bên cạnh đó, hiệu lực giảm ho của bách bộ dao động cực kỳ thất thường tùy thuộc vào loài cây thu hái, nguồn gốc địa lý và cách bào chế [4], [5]. Do đặc điểm hình thái tương tự, việc nhận dạng đúng loài Stemona tuberosa ngoài tự nhiên bằng mắt thường rất khó khăn và dễ gây nhầm lẫn về thành phần hóa học lẫn hoạt tính sinh học [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng phải sử dụng giải trình tự đoạn gen trnH-psbA lục lạp mới có thể phân biệt chính xác Stemona tuberosa với các loài họ hàng khác [1]. Khi người dân tự ý mua củ trôi nổi ngoài chợ hoặc tiệm thuốc nam, không có cách nào kiểm định được đây là loài nào và chứa bao nhiêu hàm lượng độc tố alkaloid.

Những hiểu lầm tai hại khi trị ho cho con

Hiểu lầm phổ biến nhất của các phụ huynh là quan niệm "thuốc nam thảo dược lành tính, không có tác dụng phụ". Thực tế, nhiều loại thảo dược có chứa các dược chất cực mạnh tương tự thuốc tổng hợp. Các alkaloid trong bách bộ không chỉ tác động lên niêm mạc họng mà đi thẳng vào hệ thống ức chế phản xạ hô hấp [2].

Nhiều người còn cho rằng ho dai dẳng là phải dùng ngay bài thuốc "cắt cơn ho" thật mạnh. Phản xạ ho là một cơ chế tự vệ quan trọng của cơ thể nhằm tống xuất đờm dãi, dị vật và làm sạch đường thở. Việc vội vàng dùng hoạt chất ức chế phản xạ thần kinh trung ương như croomine trong bách bộ có thể khiến đờm ứ đọng nhiều hơn bên trong phế quản, làm tăng nguy cơ tắc nghẽn đường thở hoặc bội nhiễm phổi ở trẻ nhỏ [2].

Một sai lầm khác là tự ước lượng lượng củ bách bộ bằng "vài lát" hoặc "một nắm" rồi đun sôi lấy nước cho trẻ uống. Nồng độ alkaloid chiết xuất ra trong nước sắc phụ thuộc vào nhiệt độ, thời gian đun, tuổi của củ và vùng đất trồng [4], [5]. Việc tự sắc thủ công hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, khiến ranh giới giữa liều có tác dụng và liều gây độc trở nên vô cùng mong manh.

Ai là người cần tuyệt đối tránh dùng bách bộ tự sắc?

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 6 tuổi là đối tượng đầu tiên tuyệt đối không được sử dụng nước sắc bách bộ tự chế. Chức năng gan, thận và đặc biệt là hệ thần kinh trung ương cùng hệ hô hấp của trẻ chưa phát triển hoàn thiện, rất nhạy cảm với tác dụng ức chế hô hấp của alkaloid croomine [2].

Trẻ em đang bị ho có đờm đặc, ho do viêm tiểu phế quản, hen suyễn hoặc có tiền sử suy hô hấp cũng cần tránh xa dược liệu này. Khi phản xạ ho bị dập tắt bằng con đường ức chế trung ương, trẻ không thể khạc nhổ hoặc tống dịch nhầy ra ngoài, dẫn tới nguy cơ xẹp phổi và suy hô hấp cấp tính [2].

Người lớn tuổi có thể trạng suy nhược, người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc phụ nữ mang thai cũng không nên tự ý dùng bách bộ sắc thô khi chưa có chỉ định và kiểm soát của thầy thuốc chuyên khoa.

Hướng dẫn chăm sóc đúng cách khi trẻ bị ho dai dẳng

Khi trẻ xuất hiện triệu chứng ho kéo dài trên 2 tuần hoặc ho dai dẳng không dứt, cha mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện chuyên khoa nhi để được bác sĩ thăm khám cẩn thận, xác định chính xác nguyên nhân (do dị ứng, viêm xoang, trào ngược dạ dày, nhiễm khuẩn phế quản hay dị vật đường thở).

Để giảm nhẹ sự khó chịu cho trẻ tại nhà một cách an toàn, cha mẹ nên áp dụng các biện pháp hỗ trợ được y khoa công nhận:

  • Đảm bảo trẻ uống đủ nước ấm hàng ngày để làm loãng đờm tự nhiên và làm dịu niêm mạc họng bị rát.
  • Rửa mũi, hút dịch mũi nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý vô trùng nếu trẻ ho do chảy dịch mũi sau.
  • Sử dụng máy tạo độ ẩm không khí trong phòng ngủ nếu thời tiết hanh khô hoặc trẻ nằm điều hòa liên tục.
  • Với trẻ trên 1 tuổi, có thể cho trẻ dùng mật ong ấm để làm dịu cơn ho ban đêm.
  • Nếu muốn sử dụng các sản phẩm siro ho từ thảo dược, cha mẹ chỉ nên lựa chọn các chế phẩm đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép lưu hành, được chuẩn hóa liều lượng rõ ràng và phải tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi cho dùng.

Việc điều trị ho cho trẻ nhỏ đòi hỏi sự thận trọng và dựa trên bằng chứng khoa học rõ ràng. Thay vì mạo hiểm sử dụng nước sắc bách bộ tự làm với nguy cơ quá liều alkaloid đe dọa đến tính mạng con trẻ, cha mẹ hãy tuân thủ chỉ định điều trị y khoa để bảo vệ sức khỏe lâu dài của con một cách an toàn nhất.