Ho kéo dài nhiều tuần là triệu chứng phổ biến sau nhiễm virus hoặc thay đổi thời tiết, gây mệt mỏi và xáo trộn sinh hoạt. Trong y học dân gian, củ bách bộ (Stemona tuberosa) thường được nhiều gia đình tìm mua để sắc nước uống trị ho dai dẳng. Tuy nhiên, việc tự ý áp dụng vị thuốc này không phải lúc nào cũng an toàn, đặc biệt khi chưa phân biệt rõ căn nguyên gây bệnh.
Dù có tác dụng giảm ho rõ rệt, củ bách bộ không phù hợp cho tất cả mọi người. Những người có tỳ vị hư hàn (hệ tiêu hóa yếu, bụng hay lạnh), người đang bị tiêu chảy hoặc phụ nữ có thai cần tuyệt đối tránh hoặc thận trọng tối đa khi sử dụng dược liệu này để ngừa các biến cố bất lợi cho sức khỏe.
Cơ chế tác động giảm ho của củ bách bộ dưới góc nhìn khoa học
Củ bách bộ chứa nhiều hoạt chất sinh học nhóm alkaloid có khả năng tác động trực tiếp lên hệ hô hấp. Nghiên cứu thực nghiệm xác định bốn alkaloid chính gồm croomine, neotuberostemonine, stemoninine và tuberostemonine chiết xuất từ rễ củ bách bộ [1]. Mỗi hoạt chất này lại can thiệp vào các mắt xích khác nhau của phản xạ ho.
Trong phản xạ ho, các thụ thể nhận cảm truyền tín hiệu qua dây thần kinh phế vị về trung khu hô hấp ở não bộ. Các nhà khoa học phát hiện neotuberostemonine, tuberostemonine và stemoninine tác động trực tiếp lên cung phản xạ ho ngoại biên [1]. Ngược lại, alkaloid croomine lại tác động trực tiếp lên thụ thể ho trung ương và có khả năng gây ức chế hô hấp trung ương rõ rệt [1].
Ngoài cơ chế ức chế phản xạ ho, bách bộ còn thể hiện hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ tại đường thở. Chiết xuất nước của bách bộ làm giảm nồng độ oxit nitric (NO) thông qua việc ngăn chặn biểu hiện của protein cyclooxygenase-2 (COX-2) và synthase oxit nitric cảm ứng (iNOS) trên đại thực bào [2]. Hoạt chất này cũng làm giảm tiết các cytokine gây viêm, điều hòa kích hoạt yếu tố hạt nhân NF-kappaB bằng cách ức chế quá trình phosphoryl hóa IkappaB và con đường dẫn truyền tín hiệu MAPK [2].
Nhờ tác động đa đích lên phản xạ thần kinh và phản ứng viêm mô bào, dược liệu giúp giảm kích ứng niêm mạc phế quản. Dù vậy, chính các alkaloid mạnh như croomine cũng giải thích tại sao dược liệu này có thể gây ra những phản ứng phụ bất lợi trên thần kinh và hô hấp nếu dùng sai liều lượng [1].
Các bằng chứng nghiên cứu thực nghiệm nổi bật
Nghiên cứu về cơ chế giảm ho của bách bộ được tiến hành thử nghiệm trên chuột lang bị kích thích gây ho bằng khí dung axit citric [1]. Kết quả cho thấy ba hoạt chất croomine, neotuberostemonine và stemoninine thể hiện hiệu lực giảm ho tương đương nhau, trong khi tuberostemonine cho hiệu lực yếu hơn đáng kể [1]. Tuy nhiên, thử nghiệm kích thích điện vào dây thần kinh thanh quản trên ở chuột lang chỉ ra croomine gây ức chế phản xạ hô hấp trung ương, tạo tiền đề làm rõ tác dụng phụ của dược liệu [1].
Năm 2014, một nghiên cứu trên mô hình chuột C57BL/6 bị viêm phổi bán cấp do khói thuốc lá đã được thực hiện [3]. Chiết xuất bách bộ được dùng đường uống trước khi cho chuột tiếp xúc với khói thuốc trong 2 tuần [3]. Kết quả phân tích dịch rửa phế quản phế nang (BALF) sau 24 giờ cho thấy chiết xuất bách bộ làm giảm đáng kể tổng số tế bào viêm, bao gồm đại thực bào, bạch cầu trung tính và tế bào lympho [3]. Chiết xuất này cũng làm giảm các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, IL-6 và chemokine KC, đồng thời ức chế hiện tượng giãn rộng khoang phế nang và giảm tăng sinh biểu mô tiểu phế quản [3].
Một nghiên cứu tiếp theo vào năm 2015 tiếp tục kiểm tra chiết xuất nước bách bộ trên đại thực bào RAW 264.7 được kích thích bởi LPS và trên mô hình chuột hít khói thuốc lá [2]. Kết quả ghi nhận bách bộ làm giảm sự xâm nhập của đại thực bào vào dịch BALF, giảm tổn thương mô phổi, đồng thời điều hòa mức độ các chất trung gian TNF-alpha, IL-6, IL-1beta, MCP-1 và men thoái hóa chất nền MMP-12 trong mô phổi [2].
Năm 2016, hoạt chất tuberostemonine N tinh khiết phân lập từ củ bách bộ được thử nghiệm trên chuột C57BL/6 hít khói thuốc trong 4 tuần [4]. Với các liều tiêm phúc mạc 1, 5 và 10 mg/kg thể trọng trước khi tiếp xúc khói thuốc, tuberostemonine N đã ức chế mạnh sự thâm nhiễm của tế bào viêm quanh phế quản và mạch máu [4]. Chất này cũng làm giảm tiết các cytokine, chemokine gây viêm trong BALF và giảm diện tích phế nang tổn thương trên mô bệnh học [4].
Bên cạnh đó, hoạt chất tuberostemonine còn được thử nghiệm trên chuột béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo [5]. Dữ liệu cho thấy hoạt chất này làm giảm tích tụ mỡ trong tế bào, giảm stress oxy hóa, tăng ATP tế bào và nâng cao điện thế màng ty thể, giúp kiểm soát tốt chuyển hóa lipid mà không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể trên mô hình thử nghiệm [5].
Ai không nên dùng bách bộ trị ho?
Mặc dù có hoạt tính giảm viêm và ức chế cơn ho trên động vật, bách bộ chống chỉ định rõ rệt với nhóm người có tỳ vị hư hàn theo nguyên lý y học cổ truyền. Những người hay bị lạnh bụng, khó tiêu, chân tay lạnh, cơ thể suy nhược và tỳ vị yếu nếu dùng bách bộ có thể gặp phải tình trạng rối loạn tiêu hóa trầm trọng hơn. Tính chất của thảo dược này dễ làm trệ khí trệ vị ở người tạng hàn.
Nhóm người đang bị tiêu chảy hoặc đi ngoài phân lỏng tuyệt đối không nên dùng củ bách bộ. Việc đưa thêm hoạt chất thảo dược có tính kích ứng niêm mạc ruột vào cơ thể lúc này có thể khiến tình trạng mất nước và điện giải trở nên nghiêm trọng, làm chậm quá trình phục hồi của đường tiêu hóa.
Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú là đối tượng chống chỉ định tiếp theo. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy alkaloid croomine trong bách bộ có khả năng gây ức chế hô hấp trung ương [1]. Các alkaloid này có thể vượt qua hàng rào tự nhiên, gây nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng bất lợi đến sự an toàn của thai nhi và trẻ sơ sinh. Cho đến nay, chưa có dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn tuyệt đối của bách bộ đối với thai kỳ.
Trẻ nhỏ, người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính tiến triển nặng hoặc người có tiền sử suy hô hấp cũng không nên tự ý dùng. Tác động ức chế hô hấp trung ương của croomine có thể làm suy giảm phản xạ thở tự nhiên, gây nguy cơ ứ đọng đờm nhớt dẫn tới nghẹt thở hoặc thiếu oxy mô [1].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ nhầm lẫn loài
Phần lớn các dữ liệu khoa học về công dụng của bách bộ hiện nay mới dừng lại ở quy mô ống nghiệm tế bào và mô hình động vật gặm nhấm như chuột nhắt, chuột lang [3] [2] [4] [1]. Cần nhấn mạnh rằng tác dụng trên động vật không đồng nghĩa với hiệu quả tương tự trên người. Các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân ho mạn tính vẫn còn rất hạn chế.
Bên cạnh đó, việc nhận dạng chính xác loài dược liệu là một thách thức lớn trong thực tế. Tại khu vực Đông Nam Á, chi bách bộ ghi nhận nhiều loài khác nhau như Stemona tuberosa, S. phyllantha, S. collinsae, S. burkillii, S. aphylla [6]. Việc phân biệt các loài này chỉ dựa vào hình thái bên ngoài của củ là rất khó khăn, dễ dẫn đến nhầm lẫn về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học [6].
Nghiên cứu di truyền năm 2008 chỉ ra rằng phải sử dụng kỹ thuật phân tích trình tự đoạn gen trnH-psbA của ADN lục lạp mới định danh chính xác Stemona tuberosa để bảo đảm hiệu lực điều trị [6]. Việc sử dụng nhầm lẫn các loài bách bộ trôi nổi ngoài thị trường có thể làm tăng nguy cơ ngộ độc hoặc mất đi tác dụng trị liệu mong muốn.
Ngoài ra, bách bộ còn được thử nghiệm trên tế bào ung thư biểu mô tuyến phổi người A549, cho thấy chiết xuất methanol làm giảm khả năng tạo khuẩn lạc, tăng phân mảnh DNA và ức chế protein sinh ung SRC [7]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm in vitro và mô phỏng trên máy tính, người bệnh tuyệt đối không được tự ý dùng bách bộ thay thế thuốc chữa bệnh phổi hay ung thư [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng bách bộ trị ho
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên luôn lành tính, dùng bao nhiêu cũng được". Thực tế, bách bộ chứa các alkaloid có hoạt tính sinh học cực mạnh. Thử nghiệm trên chuột lang chứng minh croomine trong bách bộ có tác dụng ức chế hô hấp trung ương rõ rệt, là nguyên nhân gây ra các phản ứng có hại đã từng được ghi nhận trong thực tế [1].
Hiểu lầm thứ hai là dùng bách bộ cho mọi loại ho. Ho là một phản xạ có lợi nhằm tống xuất dị vật, đờm nhớt và vi khuẩn ra khỏi đường hô hấp. Nếu ho có đờm đặc hoặc ho do nhiễm khuẩn đường thở cấp, việc uống bách bộ để ức chế phản xạ ho sẽ làm đờm ứ đọng trong phế quản, khiến tình trạng viêm phổi nặng thêm.
Nhiều người cũng tự ý đào rễ tươi về sắc uống hoặc ngâm rượu mà không qua bào chế. Củ bách bộ thô chưa loại bỏ vỏ, chưa ngâm rửa đúng cách thường chứa hàm lượng tạp chất cao, dễ gây buồn nôn, cồn cào ruột và ngộ độc thần kinh.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và biện pháp thay thế
Khi dùng bách bộ trị ho, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ y học cổ truyền. Theo phương pháp chế biến truyền thống, củ bách bộ sau khi thu hái phải được rửa sạch, bỏ lõi cứng, thái lát rồi phơi hoặc sấy khô. Để giảm bớt tính nồng cay và hạn chế tác động kích ứng phế vị, bách bộ thường được tẩm mật ong rồi sao vàng (chích mật) trước khi phối ngũ.
Liều lượng sắc thuốc thông thường của bách bộ đã qua chế biến dao động từ 4 đến 12g mỗi ngày, tùy theo thể trạng và phối hợp trong các bài thuốc cổ truyền. Tuyệt đối không uống nước sắc bách bộ liên tục quá 7-10 ngày nếu các triệu chứng ho không có dấu hiệu thuyên giảm.
Với những người thuộc nhóm chống chỉ định (tỳ vị hư hàn, tiêu chảy, mang thai), việc lựa chọn các giải pháp giảm ho lành tính hơn là vô cùng cần thiết. Uống nước ấm thường xuyên, súc họng bằng nước muối sinh lý 0,9% và giữ ấm vùng cổ ngực là những biện pháp nền tảng. Có thể sử dụng các nguyên liệu quen thuộc như quất chưng đường phèn, lá hẹ hấp mật ong hoặc trà gừng ấm để làm dịu niêm mạc họng mà không lo ngại tác dụng phụ lên hệ thần kinh hay đường ruột.
Nếu cơn ho kéo dài trên 3 tuần, kèm theo các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như ho ra máu, sốt cao, khó thở, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc đau tức ngực, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa hô hấp ngay lập tức để chẩn đoán chính xác nguyên nhân, thay vì tự chữa trị tại nhà bằng thảo dược.
Củ bách bộ là vị thuốc có công năng giảm ho và chống viêm phổi đã được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm. Song, do chứa alkaloid có thể ức chế hô hấp, dược liệu này đòi hỏi sự thận trọng cao độ và chống chỉ định tuyệt đối cho người tỳ vị hư hàn, tiêu chảy và phụ nữ có thai. Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để bảo đảm an toàn cho sức khỏe bản thân.
