Nhiều người tập yoga thường tin rằng việc ngửa đầu hết cỡ ra sau trong tư thế Con lạc đà giúp giãn cơ cổ và mở rộng lồng ngực tối đa. Tuy nhiên, hành động thả lỏng đầu rơi tự do theo trọng lực hoặc cố ép cổ cong gập về phía sau vượt quá biên độ tự nhiên lại tiềm ẩn hiểm họa khôn lường cho hệ mạch máu nuôi não.

Động tác duỗi ngửa cổ thụ động mức độ cao hoàn toàn có thể dẫn đến bóc tách động mạch đốt sống. Đây là tình trạng lớp nội mạc mạch máu bị rách, tạo điều kiện cho cục máu đông hình thành, gây tắc nghẽn tuần hoàn não hoặc dẫn tới đột quỵ đe dọa trực tiếp tính mạng người tập.

Mối nguy rách mạch máu do duỗi cổ quá mức

Hai động mạch đốt sống chạy dọc theo các lỗ mỏm ngang của đốt sống cổ (từ C6 đến C1) trước khi hợp nhất để cấp máu cho vùng thân não và tiểu não [1]. Khi cổ bị ngửa quá mức hoặc xoay vặn cực độ, các mạch máu này bị kéo căng cơ học qua các mấu xương, dẫn đến nguy cơ rách lớp nội mạc hoặc lớp áo ngoài của thành mạch [1].

Hiện tượng bóc tách xảy ra khi máu len vào giữa các lớp thành mạch, làm hẹp lòng mạch hoặc tạo huyết khối gây tắc nghẽn [2], [1]. Bóc tách động mạch đốt sống chiếm khoảng 2% trong tổng số các ca đột quỵ thiếu máu não cục bộ và có tới 7% trường hợp bị tổn thương ở cả hai bên động mạch [1]. Tỷ lệ tử vong của bệnh lý này trong giai đoạn cấp tính ước tính vào khoảng 10% [3].

Ghi nhận khoa học về các chấn thương nhẹ vùng cổ

Nhiều nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng bóc tách động mạch cổ không chỉ xảy ra sau tai nạn nghiêm trọng mà thường xuất hiện sau những vi chấn thương rất nhỏ [4], [5]. Các hoạt động kéo căng hoặc ngửa cổ quá mức trong đời sống như tập yoga, sơn trần nhà, nôn mửa, ho, hắt hơi dữ dội, thao tác nắn chỉnh cột sống hay việc ngửa cổ khi gây mê hồi sức đều đã được ghi nhận là yếu tố kích hoạt tình trạng bóc tách [4].

Bên cạnh yoga, các hoạt động thể thao đòi hỏi xoay đầu nhanh hoặc chịu lực va chạm nhẹ như chơi bóng chuyền [5], quần vợt [5], đấu vật [3] cũng từng dẫn tới tổn thương rách động mạch đốt sống. Bóc tách động mạch cấp máu cho não hiện được xem là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây đột quỵ mạch máu não ở bệnh nhân trẻ tuổi [2], [1], đặc biệt là nhóm dưới 45 tuổi [1], [3].

Các ca bệnh thực tế liên quan đến tư thế duỗi cổ

Y văn đã ghi nhận nhiều trường hợp lâm sàng điển hình xuất phát từ cơ chế ngửa căng vùng cổ. Một báo cáo năm 2022 mô tả bệnh nhân nam 63 tuổi gặp biến chứng nặng sau một buổi tập yoga với các tư thế tĩnh nhưng cường độ cao [6]. Người này bị bóc tách đồng thời động mạch đốt sống bên phải, động mạch cảnh bên trái kèm bệnh lý tủy cổ do thoái hóa đốt sống cổ sẵn có [6]. Triệu chứng ban đầu gồm đau cổ dữ dội, dị cảm chi trên, dáng đi loạng choạng kéo dài nhiều tuần trước khi phải phẫu thuật giải ép C3-C4 kết hợp dùng thuốc chống đông và kháng kết tập tiểu cầu [6].

Năm 2010, một trường hợp nam 74 tuổi bị bóc tách động mạch đốt sống gây nhồi máu hành não phải sau khi thực hiện nội soi thực quản - dạ dày - tá tràng có gây mê và đặt nội khí quản [2]. Thủ thuật này đòi hỏi bệnh nhân phải duy trì tư thế ngửa cổ tối đa trong một khoảng thời gian [2]. Sau thủ thuật, bệnh nhân xuất hiện các dấu hiệu thần kinh nghiêm trọng như sụp mi mắt phải, giảm cảm giác nửa người và mất phối hợp vận động tay phải [2].

Một ca bệnh khác năm 2015 ghi nhận nam thiếu niên 17 tuổi xuất hiện chóng mặt, mất điều hòa vận động thoáng qua do bóc tách động mạch đốt sống sau chấn thương nhẹ vùng cổ lúc thi đấu vật 2 ngày trước đó [3]. Triệu chứng khởi phát rõ rệt nhất ngay khi người bệnh xoay đầu sang bên trái [3].

Năm 2020, một nam bệnh nhân trẻ tuổi bị bóc tách động mạch đốt sống hai bên dẫn đến đột quỵ động mạch thân nền sau thủ thuật nắn chỉnh cột sống cổ [1]. Tình trạng này sau đó được điều trị bằng thuốc kháng tiểu cầu và hồi phục tốt sau 3 tháng [1]. Đáng lưu ý, ngửa hoặc xoắn vặn cổ quá mức còn có thể gây xuất huyết dưới nhện do bóc tách động mạch đốt sống, tương tự trường hợp một bệnh nhân 52 tuổi được ghi nhận năm 2012 [7].

Yếu tố nguy cơ đi kèm và giới hạn của bằng chứng

Những tổn thương mạch máu do tư thế ngửa cổ thường mang tính cá thể và phụ thuộc vào nền tảng thể chất của từng người. Tiền sử nhiễm trùng đường hô hấp gần đây được xem là một yếu tố nguy cơ kích hoạt khả năng bóc tách tự phát, với tỷ lệ mắc bệnh có xu hướng tăng cao điểm vào mùa thu [4]. Đáng chú ý, tình trạng xơ vữa động mạch lại rất hiếm gặp ở những bệnh nhân bị bóc tách động mạch cảnh hoặc động mạch đốt sống [4].

Những bệnh nhân có bệnh lý xương khớp bẩm sinh hoặc bất thường cấu trúc cột sống cổ đối mặt với rủi ro cao hơn nhiều. Năm 2008, một trường hợp trẻ em mắc hội chứng Klippel-Feil kèm hội chứng Wildervanck đã bị bóc tách động mạch đốt sống sau buổi tập huấn luyện thể lực nặng [8]. Đối với nhóm đối tượng có bất thường giải phẫu này, các động tác kết hợp ngửa tối đa kèm xoay vặn cổ được khuyến cáo tuyệt đối tránh xa [8].

Mặc dù có nhiều báo cáo ca bệnh và nghiên cứu đoàn hệ, các giả thuyết về cơ chế sinh bệnh học chính xác kết nối giữa yếu tố môi trường với hiện tượng bóc tách mạch máu hiện vẫn mang tính suy đoán, cần thêm các nghiên cứu sâu hơn để xác định rõ tính nhạy cảm của từng cá nhân [4]. Bệnh cũng thường có thời gian ủ bệnh thay đổi, biểu hiện lâm sàng ban đầu mờ nhạt khiến việc chẩn đoán sớm tại các cơ sở y tế đôi khi gặp khó khăn [3].

Dấu hiệu cảnh báo tổn thương mạch máu não

Người tập thể dục hoặc yoga cần đặc biệt lưu ý nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường sau khi thực hiện các động tác ngửa hay vặn cổ. Thời gian khởi phát có thể ngay lập tức hoặc chậm trễ vài ngày sau chấn thương vi mô [3].

Các biểu hiện điển hình bao gồm: đau vùng cổ gáy đột ngột hoặc đau đầu dữ dội [7], [6]; chóng mặt, hoa mắt, mất thăng bằng [3]; cảm giác vụng về, mất phối hợp động tác ở tay hoặc chân [2], [3]; dị cảm, tê bì cánh tay [6]; dáng đi loạng choạng, nghiêng ngả về một bên [2]. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu thần kinh nào kể trên, người bệnh cần đến bệnh viện chụp cắt lớp vi tính mạch máu (CTA) hoặc cộng hưởng từ (MRI) để can thiệp kịp thời bằng liệu pháp kháng đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu [1], [3], tránh biến chứng nhồi máu não diện rộng [2].

Ai nên thận trọng khi tập tư thế Con lạc đà?

Tư thế Con lạc đà không phù hợp với tất cả mọi người, đặc biệt là những người có tiền sử hoặc nguy cơ bệnh lý mạch máu, cột sống.

  • Người thoái hóa cột sống cổ hoặc hẹp ống sống: Ngửa cổ sâu làm tăng chèn ép tủy sống và rách mạch máu nuôi [6].
  • Người mắc dị tật cột sống bẩm sinh: Hội chứng Klippel-Feil cần tránh tuyệt đối ngửa kèm xoay cổ [8].
  • Người có tiền sử chấn thương cổ, nắn chỉnh khớp cổ hoặc mới hồi phục sau phẫu thuật, thủ thuật ngửa cổ [4], [2], [1].
  • Người đang hoặc vừa mới mắc nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính [4].

Hướng dẫn tập luyện an toàn trong đời sống

Để phòng ngừa rủi ro bóc tách mạch máu não, việc tập luyện các bài tập mở lưng như tư thế Con lạc đà cần tuân thủ đúng nguyên tắc giải phẫu sinh cơ học.

  • Không thả lỏng ngửa cổ thụ động: Giữ trục đốt sống cổ thẳng hàng với độ cong tự nhiên của cột sống ngực, không để đầu rơi tự do ra sau.
  • Siết nhẹ cơ cổ và cơ bụng: Sử dụng nhóm cơ cổ phía trước để nâng đỡ hộp sọ, giữ cằm hơi hướng về xương ức thay vì kéo căng yết hầu lên trần nhà.
  • Giảm biên độ ngả sau: Tập trung đẩy lồng ngực lên cao thay vì cố uốn cong thắt lưng và bẻ gập cổ. Người mới tập nên đặt hai tay lên vùng hông thay vì cố với tay chạm gót chân.
  • Dừng lại ngay khi khó chịu: Nếu cảm thấy choáng váng, buồn nôn, đau nhói sau gáy, cần từ từ thoát thế và nằm nghỉ ngơi ở mặt phẳng an toàn.

Việc rèn luyện thể chất chỉ phát huy tối đa lợi ích khi khớp xương và mạch máu được bảo vệ trong biên độ sinh lý tự nhiên. Tuyệt đối không cố ép cơ thể thực hiện các tư thế uốn ngửa cực đoan chỉ để đạt hình thức bên ngoài. Khi có các bệnh lý nền về cột sống hoặc tim mạch, người tập luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thử sức với các bài tập uốn dẻo cường độ cao.