Nhiều người tập yoga thường coi thử thách thực hiện chuỗi Chào mặt trời (Surya Namaskar) liên tục 108 vòng như một nghi thức thanh lọc thân tâm hoặc cột mốc kiểm tra ý chí. Người tham gia phải vận động liên tục qua các tư thế gập, duỗi, chống đẩy và giữ tĩnh cơ bắp trong khoảng 1,5 đến 3 tiếng đồng hồ.

Liệu việc tập luyện dồn dập với khối lượng lớn như vậy có thể kích hoạt hội chứng tiêu cơ vân cấp (exertional rhabdomyolysis) hay không? Câu trả lời ngắn gọn là hoàn toàn có thể xảy ra, đặc biệt ở những người có thể lực chưa thích nghi hoặc tập luyện quá tải so với khả năng chịu đựng của hệ cơ [1], [2].

Tiêu cơ vân do vận động là gì?

Hội chứng tiêu cơ vân do gắng sức là tình trạng tổn thương và hoại tử tế bào cơ vân xương khi phải chịu áp lực co giãn hoặc vận động quá mức [1], [3]. Khi cấu trúc sợi cơ bị phá hủy, màng tế bào cơ (sarcolemma) mất tính toàn vẹn, dẫn đến việc các thành phần nội bào rò rỉ ồ ạt vào dịch ngoại bào và tuần hoàn máu [1], [4].

Hiện tượng này không chỉ đơn thuần là đau nhức cơ bắp thông thường sau tập mà là một cấp cứu nội khoa tiềm ẩn nguy cơ đe dọa tính mạng [2]. Nếu lượng lớn protein và chất điện giải trong tế bào cơ tràn vào máu, cơ thể sẽ đối mặt với nguy cơ biến chứng suy thận cấp, rối loạn nhịp tim hoặc hội chứng chèn ép khoang [1], [4].

Cơ chế tổn thương màng sợi cơ khi vận động quá tải

Trong chuỗi 108 vòng Chào mặt trời, cơ thể phải thực hiện hàng trăm lần các tư thế lặp đi lặp lại như Chaturanga Dandasana (chống đẩy thấp), Urdhva Mukha Svanasana (chó ngửa mặt) và Adho Mukha Svanasana (chó cúi mặt). Các động tác này đòi hỏi sự kết hợp giữa co cơ đẳng trường (co cơ tĩnh giữ nguyên độ dài cơ) và co cơ lệch tâm (eccentric contraction) ở vùng cơ vai, tay, bụng và đùi.

Khi cơ bắp bị ép làm việc vượt quá ngưỡng thích nghi, nguồn dự trữ năng lượng cạn kiệt khiến màng tế bào cơ bị rách vỡ [1], [4]. Sợi cơ bị phá vỡ cấu trúc vi mô, dẫn đến hoại tử tế bào cơ [5], [6]. Khi đó, myoglobin - một loại protein chứa sắt có chức năng vận chuyển oxy trong mô cơ - cùng với men creatine kinase (CK) và các men gan sẽ thoát ra khỏi tế bào đi vào dòng máu [7], [4].

Myoglobin tự do khi di chuyển qua hệ tuần hoàn sẽ được lọc qua cầu thận. Khi nồng độ chất này trong máu tăng quá cao, chúng kết tủa tại các ống thận, gây độc trực tiếp và tắc nghẽn dòng chảy nước tiểu, dẫn đến suy thận cấp [1], [5], [6]. Tình trạng thiếu thể tích tuần hoàn hoặc toan chuyển hóa càng làm tăng nguy cơ tổn thương thận nghiêm trọng [5].

Bằng chứng khoa học về tiêu cơ vân do gắng sức

Y văn ghi nhận nhiều nghiên cứu và báo cáo ca bệnh thực tế về sự xuất hiện của tiêu cơ vân sau các hoạt động thể chất dồn dập:

Một nghiên cứu dịch tễ kéo dài từ tháng 3/2005 đến tháng 12/2016 tại khoa cấp cứu Bệnh viện Princess Alexandra (Brisbane, Úc) đã theo dõi các trường hợp tiêu cơ vân có nồng độ creatine kinase huyết thanh trên 1.000 U/L hoặc myoglobin niệu trên 5 mg/L [8]. Trong tổng số 1.957 ca tiêu cơ vân nhập viện, các nhà nghiên cứu xác định được 89 bệnh nhân (70,8% là nam giới) mắc tiêu cơ vân do gắng sức [8]. Tần suất nhập viện vì nguyên nhân này tăng từ 0,28/10.000 lượt khám vào năm 2005 lên 3,5/10.000 lượt vào năm 2015 [8]. Đáng chú ý, các bài tập thể hình tại phòng gym là nguyên nhân hàng đầu, chiếm 53,9% tổng số ca, tiếp theo là lao động chân tay nặng chiếm 15,7% [8].

Năm 2008, một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp học viên cảnh sát nam 20 tuổi bị chẩn đoán nhầm thành bệnh tâm thần khi nhập viện với triệu chứng đau đùi dữ dội và nước tiểu màu đen [4]. Xét nghiệm máu sau đó cho thấy nồng độ creatine kinase tăng vọt lên mức 87.335 U/L kèm tăng myoglobin huyết thanh, men gan AST và ALT tăng cao do tổn thương màng sợi cơ xương sau các bài tập nặng lặp đi lặp lại [4]. Bệnh nhân được truyền dịch tĩnh mạch khẩn cấp để bảo tồn chức năng thận [4].

Năm 2018, một báo cáo trường hợp khác mô tả nữ thiếu niên 16 tuổi nhập viện cấp cứu vì sưng phù một bên môi lớn âm hộ sau khi hoạt động thể chất cường độ mạnh [7]. Kết quả chụp cộng hưởng từ (MRI) cho thấy tình trạng viêm nhiều cơ gồm cơ thẳng bụng, cơ chéo bụng trong, ngoài và cơ rộng ngoài hai bên; xét nghiệm ghi nhận tăng men gan, creatine kinase và myoglobin huyết thanh [7].

Về yếu tố sinh lý học, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 chỉ ra rằng tiêu cơ vân do gắng sức có thể xảy ra ở vận động viên chuyên nghiệp chịu tải khối lượng lớn, kéo dài hoặc lặp đi lặp lại, nhưng cũng rất dễ xuất hiện ở người chưa qua tập luyện thể lực [1]. Bệnh biểu hiện bằng tam chứng điển hình: đau cơ, yếu cơ và nước tiểu sẫm màu như màu nước ngọt cola [1]. Tình trạng này có thể kéo theo biến chứng suy thận cấp, rối loạn điện giải, rối loạn nhịp tim và tử vong [1].

Vai trò của di truyền và các yếu tố nguy cơ phối hợp

Không phải ai tập luyện quá sức cũng bị tiêu cơ vân ở cùng một mức độ. Nghiên cứu năm 2014 nhấn mạnh có sự khác biệt rất lớn giữa các cá thể về mức độ tổn thương cơ sau tập, vốn không thể dự đoán chỉ dựa vào tuổi tác, chủng tộc, thành phần cơ thể hay mức độ thể lực [3]. Các biến thể đa hình đơn nucleotide (SNP) trên một số gen có liên quan đến mức độ tổn thương cơ nặng sau vận động [3].

Một nghiên cứu năm 2016 trên các vận động viên phong trào chạy marathon đã kiểm tra biến thể C37885A của gen Myosin Light Chain Kinase (MLCK) [6]. Kết quả cho thấy nhóm người mang kiểu gen đồng hợp tử CC có mức suy giảm chức năng cơ sau cuộc đua lớn hơn và nồng độ myoglobin trong huyết thanh sau giải đấu cao hơn so với nhóm dị hợp tử CA [6]. Mặc dù trong nghiên cứu này không có vận động viên nào tiến triển thành biến chứng tiêu cơ vân cấp tính, sự hiện diện của biến thể CC cho thấy yếu tố di truyền thực sự tiền định mức độ nhạy cảm của màng sợi cơ trước áp lực cơ học [6].

Bên cạnh yếu tố gen di truyền (như bệnh hồng cầu hình liềm, bệnh tích trữ glycogen McArdle), các yếu tố ngoại cảnh làm tăng vọt nguy cơ tiêu cơ vân gồm: nhiễm virus, lạm dụng rượu hoặc thuốc, tập luyện trong môi trường quá nóng ẩm, tình trạng cơ thể mất nước hoặc chưa làm quen với khối lượng vận động [1], [2].

Hiểu lầm phổ biến khi tập yoga cường độ cao

Nhiều người tập yoga lầm tưởng rằng yoga thuần túy là các động tác kéo giãn, thả lỏng nên không thể gây chấn thương hủy hoại sợi cơ nghiêm trọng như nâng tạ hay chạy cự ly dài. Tuy nhiên, việc giữ các tư thế tĩnh chịu lực kéo dài và lặp lại liên tục chuỗi chuyển động nâng hạ trọng lượng cơ thể suốt 108 vòng tạo ra áp lực co cơ đẳng trường và lệch tâm rất lớn.

Một sai lầm khác là xem hiện tượng đau rát cơ bắp dữ dội và nước tiểu sẫm màu sau buổi tập là dấu hiệu cơ thể đang "thải độc" tích cực. Thực tế, nước tiểu chuyển sang màu đỏ nâu, màu trà đặc hoặc màu cola là do myoglobin đào thải qua thận, báo hiệu sợi cơ đang bị hoại tử ồ ạt [1], [5], [4]. Nếu nhầm lẫn dấu hiệu nguy hiểm này với sự bài tiết chất độc đơn thuần, người tập có thể bỏ qua thời điểm vàng để truyền dịch y tế, dẫn đến tổn thương thận cấp tính không thể hồi phục [1], [4].

Bên cạnh đó, việc bổ sung thực phẩm tăng cơ cũng hay bị hiểu sai. Một nghiên cứu rà soát năm 2017 cho thấy chất bổ sung creatine monohydrate không phải là yếu tố khởi phát gây ra tiêu cơ vân do vận động [2]. Nguy cơ chủ yếu bắt nguồn từ việc kê đơn bài tập sai cách, tập luyện dồn ép quá mức chịu đựng hoặc thể lực cơ thể chưa thích nghi [2].

Những ai nên thận trọng với thử thách 108 vòng?

Thử thách 108 vòng Chào mặt trời đòi hỏi hệ cơ xương khớp và tim mạch phải làm việc bền bỉ. Những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh tự ý tham gia:

  • Người mới bắt đầu tập yoga hoặc ngắt quãng luyện tập thời gian dài: Cơ bắp chưa xây dựng đủ ngưỡng chịu đựng cơ học, rất dễ bị rách màng sợi cơ khi vận động với thể tích lớn [1], [2].
  • Người đang hoặc vừa khỏi các đợt sốt, nhiễm virus cúm: Tình trạng nhiễm trùng toàn thân làm suy giảm sức bền màng tế bào cơ và tăng nhạy cảm với tiêu cơ vân [1].
  • Người có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc cơ di truyền: Những người có mang các khiếm khuyết gen chuyển hóa cơ bắp hoặc bệnh lý hồng cầu [1], [3].
  • Người đang sử dụng rượu bia, chất kích thích hoặc thiếu nước nghiêm trọng: Rượu và thiếu hụt thể tích nội mạch làm tăng độc tính của myoglobin lắng đọng ở ống thận [1], [5].
  • Người tập trong phòng quá nóng và ẩm: Luyện tập chuỗi chuyển động cường độ cao trong phòng tập đóng kín, nhiệt độ cao làm gia tăng sốc nhiệt và đẩy nhanh quá trình hoại tử cơ [1], [6].

Cách áp dụng an toàn và xử trí khi có dấu hiệu bất thường

Để bảo vệ hệ cơ xương và chức năng thận khi muốn chinh phục các bài tập yoga dung lượng lớn, người tập cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Tăng dần khối lượng bài tập theo nguyên tắc thích nghi: Không bước vào mốc 108 vòng nếu chưa từng hoàn thành nhẹ nhàng các mốc 12, 24, 36 hay 54 vòng trong các tuần trước đó [2].
  • Uống đủ nước trước, trong và sau khi tập: Đảm bảo bù đủ nước và điện giải để duy trì thể tích tuần hoàn, bảo vệ chức năng lọc của cầu thận trước nguy cơ myoglobin kết tủa [5], [4].
  • Lắng nghe tín hiệu cảnh báo của cơ thể: Dừng tập ngay lập tức nếu xuất hiện tình trạng run cơ mất kiểm soát, cơ căng cứng bất thường, kiệt sức hoặc hoa mắt chóng mặt.
  • Điều chỉnh tư thế linh hoạt: Sử dụng dụng cụ hỗ trợ như gạch tập, hạ gối khi thực hiện tư thế hạ người chống đẩy nhằm giảm áp lực dồn lên vùng cơ tam đầu cánh tay và cơ bụng nếu cơ đã mỏi.

Đặc biệt, nếu trong vòng 24 đến 72 giờ sau buổi tập, bạn nhận thấy cơ bắp sưng to, đau nhức dữ dội kèm theo nước tiểu chuyển sang màu nâu sẫm, đục hoặc màu nước ngọt có gas, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [1], [4]. Tuyệt đối không tự ý dùng các thuốc giảm đau kháng viêm hạ sốt thông thường tại nhà vì một số loại có thể làm tăng gánh nặng lọc của thận, mà phải được bác sĩ xét nghiệm định lượng creatine kinase huyết thanh và truyền dịch tĩnh mạch kịp thời [1], [4].

Tập luyện yoga mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe thể chất và tinh thần khi được thực hành đúng mực. Tuy nhiên, việc ép buộc bản thân vượt qua giới hạn bằng chuỗi 108 vòng Chào mặt trời mà thiếu sự chuẩn bị thể lực kỹ lưỡng có thể biến thử thách thành mối nguy hoại tử cơ bắp và suy thận cấp. Luyện tập khoa học, tôn trọng giới hạn thích nghi của cơ thể luôn là chìa khóa bảo vệ sức khỏe bền vững.