Nhiều người trong chúng ta thức dậy vào buổi sáng và bất chợt nhận thấy những đường lằn rõ rệt in trên gò má hay khóe mắt sau một đêm say giấc. Thói quen nằm nghiêng một bên hoặc vùi mặt vào gối vốn mang lại cảm giác dễ chịu, nhưng cũng làm dấy lên nỗi lo sợ rằng những vết lằn tạm thời này có thể biến thành rãnh nhăn sâu tồn tại suốt đời.
Thực tế, tư thế ngủ nghiêng tạo ra các lực nén cơ học liên tục lên các mô mặt, và theo thời gian, khi làn da dần suy giảm độ đàn hồi, các nếp gấp tạm thời này hoàn toàn có thể tích tụ thành nếp nhăn cố định. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của thói quen này lên tổng thể khuôn mặt vẫn còn nhiều yếu tố sinh học khác chi phối.
Cơ chế hình thành: Lực nén cơ học tác động lên làn da ra sao?
Khi bạn nằm nghiêng hoặc nằm sấp, trọng lượng của đầu tạo ra áp lực đè ép trực tiếp lên bề mặt gối. Báo cáo tổng quan khoa học năm 2016 đã chỉ ra rằng các nếp nhăn xuất hiện tại những đường đứt gãy hình thành trên nền da lão hóa [1]. Những đường đứt gãy này có thể do sự biến dạng da dưới tác động của biểu cảm cơ mặt, hoặc xuất phát từ lực nén cơ học diễn ra trong suốt giấc ngủ [1]. Khi một người nằm nghiêng hoặc nằm sấp, khuôn mặt phải chịu đựng cùng lúc các lực nén, lực cắt và lực căng kéo [1].
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng nếp nhăn do biểu cảm và nếp nhăn do giấc ngủ có sự khác biệt rõ rệt về mặt căn nguyên, vị trí xuất hiện lẫn mô hình giải phẫu [1]. Trong khi nếp nhăn biểu cảm sinh ra do sự co rút lặp đi lặp lại của các bó cơ dưới da, nếp nhăn giấc ngủ lại hoàn toàn do lực tác động ngoại cảnh từ bên ngoài chèn ép các mô mềm [1]. Không dừng lại ở đó, lực nén kéo dài trong giấc ngủ không chỉ dẫn đến nếp nhăn mà còn có thể góp phần làm giãn nở da mặt [1].
Khác với các đường căng da tự nhiên hay đường ranh giới giải phẫu thông thường của cơ thể, các nếp lằn do ngủ thường chạy chéo hoặc cắt ngang qua các cấu trúc giải phẫu [2]. Một báo cáo lâm sàng năm 2004 trên các bệnh nhân đến khám thẩm mỹ ghi nhận hiện tượng các đường lằn đơn lẻ hoặc tập hợp 2 đến 3 đường song song xuất hiện tại vùng ngoài ổ mắt, vùng thái dương, trán và má [2]. Những bệnh nhân này đều có thói quen nằm sấp và vùi mặt vào gối suốt nhiều năm [2]. Các chuyên gia phẫu thuật ghi nhận rằng tư thế ngủ cần được xem là một yếu tố nguyên nhân hình thành nếp nhăn, và chúng khác biệt với đường nếp da chùng tự nhiên của cơ thể [2].
Từ vết hằn sau một đêm đến nếp nhăn vĩnh viễn
Ở người trẻ tuổi, làn da giàu collagen và sợi đàn hồi có khả năng bật trở lại trạng thái ban đầu tương đối nhanh sau khi thức dậy. Các dấu vết do nén ép chỉ lưu lại một vài chục phút rồi biến mất khi tuần hoàn máu tại chỗ được khôi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, khả năng tự hồi phục này không kéo dài mãi mãi theo thời gian.
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 đã chứng minh cơ chế tích tụ nếp nhăn thông qua việc quan sát biến dạng cơ học của lớp sừng ngoài cùng [3]. Khi lớp ngoài của da bị căng thẳng cục bộ do nén ép hoặc co kéo lặp lại, nó sẽ để lại các nếp nhăn dư thừa sau biến dạng [3]. Các nhà khoa học kết luận rằng sự tích lũy dần dần của những nếp nhăn dư thừa này theo thời gian dài sẽ sản sinh ra các nếp nhăn vĩnh viễn trên gương mặt [3].
Điều này đồng nghĩa với việc mỗi đêm bạn nằm đè ép má vào gối hàng giờ đồng hồ, làn da bị gấp nếp ở cùng một vị trí. Khi bước qua quá trình lão hóa nội sinh, sự sụt giảm mật độ collagen và elastin khiến da mất đi tính đàn hồi cơ học. Hậu quả là những nếp gấp tạm thời sau mỗi giấc ngủ không còn phục hồi hoàn toàn mà dần khắc sâu vào cấu trúc da, trở thành các rãnh nhăn cố định ngay cả khi không còn lực đè nén.
Bằng chứng từ các thử nghiệm biến dạng da mặt
Để kiểm chứng trực quan tác động của tư thế ngủ, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều quan sát thực nghiệm chi tiết. Nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2012 đã tìm hiểu ảnh hưởng của giấc ngủ đến sự hình thành nếp nhăn mặt trên 15 người trẻ tình nguyện khỏe mạnh cả nam và nữ trong độ tuổi từ 26 đến 42 [4]. Nhóm tác giả đã sử dụng một chiếc gối làm bằng nhựa PVC trong suốt chứa đầy không khí nhằm quan sát trực tiếp các lực cơ học và biến dạng khuôn mặt khi ngủ đè lên gối [4]. Đồng thời, một thiết bị đo áp lực có gắn đèn huỳnh quang được sử dụng để ghi nhận dấu vết biến dạng da mặt in trên bề mặt kính [4].
Kết quả quan sát cho thấy tư thế ngủ áp mặt tạo ra hàng loạt biến dạng và nếp nhăn cụ thể trên gương mặt [4]. Các biến dạng này bao gồm nếp nhăn vết chân chim ở đuôi mắt, các đường rãnh quanh miệng, sự làm phẳng vùng trán, làm tù góc mũi trán, cùng với sự hằn sâu của rãnh mũi má và rãnh má môi [4]. Từ các phát hiện biến dạng này, nhóm nghiên cứu đã thiết kế một loại gối chuyên dụng nhằm giảm thiểu nếp nhăn bằng cách phân bổ lại áp lực ra khỏi những vùng da dễ bị gấp nếp trên mặt [4].
Cơ chế da mặt biến dạng khi chịu lực nén cơ học cũng có sự thay đổi mang tính bước ngoặt theo độ tuổi. Trong một nghiên cứu năm 2012, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm nén cơ học trên da mặt của 102 phụ nữ Nhật Bản trong độ tuổi từ 25 đến 56 [5]. Thử nghiệm được thực hiện trực tiếp tại vùng da thái dương bên phải, sử dụng máy quay video kỹ thuật số kết hợp xử lý hình ảnh tự động để đo diện tích nếp nhăn sinh ra dưới tác động của lực nén [5].
Kết quả thực nghiệm chỉ ra rằng tốc độ gia tăng nếp nhăn khi bị nén có một bước nhảy vọt đột ngột ở mốc 33 tuổi [5]. Điều này phản ánh hình thái nếp nhăn giữa làn da trẻ và làn da lớn tuổi hoàn toàn khác biệt nhau, và sự chuyển đổi hình thái này diễn ra nhanh chóng ở đầu độ tuổi 30 [5]. Về mặt cơ chế, mô phỏng lý thuyết giải thích rằng cấu trúc nếp nhăn đột ngột biến chuyển từ các rãnh nông mịn ở lớp sừng thành các nếp nhăn sâu rõ rệt ăn vào lớp biểu bì [5]. Như vậy, từ sau tuổi 30, lực nén khi nằm nghiêng dễ dàng tạo thành các nếp nhăn sâu hơn hẳn so với lứa tuổi đôi mươi.
Góc nhìn đa chiều: Liệu nằm nghiêng có làm lệch hay già hóa một bên mặt?
Mặc dù các thử nghiệm cơ học khẳng định lực đè nén tạo ra nếp gấp da, câu hỏi đặt ra là: Nếu một người có thói quen chỉ nằm nghiêng một bên suốt nhiều năm, liệu nửa mặt bên đó có nhiều nếp nhăn và chảy xệ hơn nửa mặt còn lại?
Một nghiên cứu lâm sàng năm 2013 đã đi tìm câu trả lời cho vấn đề này khi khảo sát trên 100 phụ nữ về thói quen tư thế ngủ ưa thích của họ [6]. Trong số này, các tác giả xác định được 41 người có thói quen ngủ nghiêng bên phải và 23 người có thói quen ngủ nghiêng bên trái [6]. Sau đó, một chuyên gia độc lập đã đánh giá các bức ảnh chụp trực diện khuôn mặt được làm ngẫu nhiên về chiều hiển thị kỹ thuật số để xác định xem bên mặt nào có nhiều nếp nhăn hơn và bên nào bị sa trễ mô mềm nhiều hơn [6].
Kết quả phân tích thống kê theo kiểm định chi bình phương Pearson cho thấy sự độc lập thống kê giữa bên ngủ ưa thích với bên có nhiều nếp nhăn hơn, cũng như giữa bên ngủ ưa thích với bên bị sa trễ cơ mặt nhiều hơn [6]. Các tác giả đi đến kết luận rằng sở thích nằm nghiêng về một bên không có mối tương quan đáng kể với sự xuất hiện của nếp nhăn hay tình trạng sa trễ mặt [6].
Sự thiếu đồng nhất giữa các nghiên cứu cho thấy bức tranh lão hóa khuôn mặt rất phức tạp. Trong đời sống thực tế, con người hiếm khi giữ nguyên một tư thế bất động suốt 7-8 tiếng mỗi đêm mà thường vô thức trở mình nhiều lần. Hơn nữa, các yếu tố nền tảng như tác hại từ ánh nắng mặt trời, sự suy giảm thể tích xương, mất mô mỡ dưới da và yếu tố di truyền đóng vai trò rất lớn trong việc định hình nếp nhăn, đôi khi lấn át tác động đơn lẻ của tư thế ngủ.
Độ ẩm và lớp sừng: Yếu tố then chốt quyết định mức độ hằn nếp
Một khía cạnh sinh học quan trọng quyết định việc da có bị hằn nếp sâu khi nằm nghiêng hay không chính là trạng thái cơ học của lớp sừng ngoài cùng. Một làn da khô ráp, thiếu nước sẽ dễ bị tổn thương và tạo nếp gấp vĩnh viễn hơn nhiều so với làn da mềm mại.
Trong thử nghiệm năm 2017 về hành vi của da dưới các điều kiện môi trường khác nhau, các tình nguyện viên được yêu cầu mỉm cười trong môi trường có độ ẩm tương đối 10% hoặc 80% [3]. Chuyển động da quanh đuôi mắt được ghi lại bằng máy quay tốc độ cao và phân tích phân bố biến dạng [3]. Kết quả cho thấy, trong điều kiện không khí khô 10%, biến dạng tập trung cao độ tại một điểm và tạo thành các nếp nhăn dạng rãnh gấp, đồng thời thể tích nếp nhăn sau khi cử động tăng lên rõ rệt [3]. Ngược lại, trong điều kiện độ ẩm cao 80%, biến dạng được phân tán đều khắp bề mặt da [3]. Điều này chứng minh lớp sừng khô cứng là thủ phạm chính gây ra sự tập trung ứng suất biến dạng, dẫn tới sự lưu lại của các nếp nhăn [3].
Tác động cơ học này tiếp tục được củng cố trong một nghiên cứu toàn diện năm 2023 kết hợp giữa mô hình tính toán sinh học và thử nghiệm lâm sàng [7]. Mô hình tính toán cho thấy ứng suất nén chiếm ưu thế chủ đạo ngay bên dưới nếp nhăn, và ứng suất này giảm đi đáng kể khi lớp sừng ngoài cùng được làm mềm [7]. Thử nghiệm lâm sàng tiến hành so sánh việc bôi công thức dưỡng ẩm chứa 20% glycerol liều cao so với chất đối chứng trên vết chân chim vùng mắt [7].
Sau 2 tháng và 4 tháng sử dụng, công thức chứa 20% glycerol giúp gia tăng đáng kể độ ẩm và độ đàn hồi của da, đồng thời làm giảm độ nhìn thấy của nếp nhăn [7]. Công thức này cũng mang lại hiệu quả làm mềm rõ rệt đối với cả lớp sừng lẫn tầng hạ bì [7]. Phân tích protein cho thấy sự điều hòa tăng của 4 loại protein liên quan đến quá trình bong sừng, tương tác gian bào và chống oxy hóa, những chức năng liên quan mật thiết đến cơ học mô và độ bám dính tế bào [7]. Khi lớp sừng được ngậm nước và mềm mại, nó có thể chịu đựng lực nén khi ngủ tốt hơn mà không để lại các rãnh gấp sâu.
Những hiểu lầm thường gặp về nếp nhăn do giấc ngủ
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần đổi sang nằm ngửa là có thể loại bỏ hoàn toàn mọi nếp nhăn trên mặt. Thực tế, nếp nhăn là kết quả tổng hợp của lão hóa nội sinh theo tuổi tác, sự suy giảm collagen, tác động của tia cực tím và cử động biểu cảm thường nhật [7]. Nằm ngửa chỉ giúp triệt tiêu lực nén cơ học ngoại cảnh tác động lên da chứ không thể đảo ngược các tổn thương do ánh nắng hay quá trình lão hóa tự nhiên.
Một hiểu lầm khác là xem nếp nhăn giấc ngủ và nếp nhăn biểu cảm giống hệt nhau. Như đã phân tích, hai loại nếp nhăn này khác nhau về bản chất giải phẫu và hướng đi [1]. Tiêm botox có thể làm thư giãn cơ mặt để cải thiện nếp nhăn biểu cảm nhưng hoàn toàn không có tác dụng ngăn ngừa các nếp gấp do da bị đè bẹp cơ học lên mặt gối khi ngủ.
Cũng có người lo lắng thái quá rằng chỉ sau một vài đêm nằm nghiêng là da sẽ xuất hiện rãnh sâu vĩnh viễn. Quá trình biến đổi từ nếp lằn tạm thời thành rãnh nhăn cố định đòi hỏi sự tích lũy qua nhiều năm tháng, đi kèm với sự suy giảm cơ học của lớp sừng và lớp biểu bì theo thời gian [6, 8].
Ai nên thận trọng với thói quen nằm nghiêng tì mặt?
Những người bắt đầu bước vào độ tuổi từ 30 trở đi cần lưu tâm nhiều hơn đến tư thế ngủ, bởi vì đây là giai đoạn hình thái nếp nhăn da mặt có bước biến đổi nhảy vọt từ rãnh nông sang nếp nhăn sâu khi chịu lực nén [5]. Sau ngưỡng tuổi này, khả năng phục hồi tự nhiên của mô liên kết suy giảm đáng kể.
Những người sở hữu làn da khô bẩm sinh hoặc thường xuyên ngủ trong phòng máy lạnh có độ ẩm thấp cũng đối mặt với nguy cơ cao hơn [3]. Lớp sừng thiếu ẩm sẽ trở nên cứng ráp, khiến các lực nén dễ dàng tập trung thành các rãnh gấp sâu thay vì phân tán lực đều khắp khuôn mặt [3].
Những người có thói quen nằm sấp, chôn chặt mặt vào gối cũng thuộc nhóm nguy cơ hàng đầu, do toàn bộ trọng lượng vùng đầu sẽ dồn thẳng lên các vùng trán, má và mắt [2]. Ngoài ra, những ai đang thực hiện các thủ thuật thẩm mỹ can thiệp da mặt hoặc đang có các tổn thương viêm da cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu để có tư thế nghỉ ngơi phù hợp, tránh làm ảnh hưởng đến quá trình hồi phục.
Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ làn da khi ngủ
Để giảm thiểu tác động tiêu cực của lực nén cơ học mà không làm xáo trộn giấc ngủ ngon, bạn có thể thực hiện một số bước đơn giản:
Trước hết, hãy chú trọng dưỡng ẩm phục hồi trước khi đi ngủ. Việc thoa các loại kem dưỡng ẩm có khả năng làm mềm lớp sừng, ví dụ như các công thức chứa nồng độ glycerol hoặc chất hút ẩm cao, giúp cải thiện độ đàn hồi của da và phân tán ứng suất nén bên dưới nếp gấp [7]. Đặt một máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ nếu thời tiết hanh khô hoặc bật điều hòa liên tục, tránh để da rơi vào tình trạng thiếu ẩm khiến lực co kéo tập trung gây nếp nhăn [3].
Thứ hai, cân nhắc thay đổi vật dụng gối ngủ. Sử dụng các loại gối có thiết kế nâng đỡ phân bổ lại áp lực ra khỏi khuôn mặt có thể giúp giải tỏa lực nén ở các vùng dễ nhăn như khóe mắt và rãnh cười [4]. Chất liệu vỏ gối mềm mượt như lụa hoặc satin cũng giúp giảm bớt ma sát và lực cắt tác động lên bề mặt da khi bạn xoay trở mình [1].
Nếu bạn có thể thoải mái ngủ ở tư thế nằm ngửa, đây là giải pháp tối ưu để loại bỏ hoàn toàn lực nén lên mặt [1]. Tuy nhiên, chất lượng giấc ngủ sâu vẫn là ưu tiên hàng đầu cho sức khỏe tổng thể. Nếu việc ép buộc bản thân nằm ngửa gây mất ngủ, bạn không nên gượng ép mà hãy tập trung chăm sóc độ ẩm và chọn gối phù hợp.
Lời khuyên cân bằng cho một giấc ngủ khỏe đẹp
Tư thế nằm nghiêng quả thực tạo ra những lực nén cơ học cụ thể lên làn da và có thể góp phần hình thành nếp nhăn khi tuổi tác tăng dần [1, 3]. Dẫu vậy, nếp nhăn trên khuôn mặt là một quá trình biến đổi sinh học đa diện chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố từ bên trong lẫn bên ngoài. Bạn không nên vì quá lo lắng về nếp nhăn mà làm ảnh hưởng đến sự thư thái và thời lượng của giấc ngủ ngon mỗi đêm. Hãy duy trì thói quen cấp ẩm đầy đủ cho da, bảo vệ da khỏi ánh nắng ban ngày và giữ một tư thế ngủ thoải mái nhất để vừa có làn da khỏe, vừa có một cơ thể tràn đầy năng lượng.
