Nhiều người thường trải qua cảm giác khó chịu khi chuẩn bị chìm vào giấc ngủ: một bên mũi bỗng nhiên tịt hẳn, trong khi bên còn lại vẫn thông thoáng bình thường. Cảm giác này thường trở nên trầm trọng hơn mỗi khi chúng ta ngả lưng xuống giường hoặc trở mình sang một phía.

Để giảm nghẹt mũi một bên ban đêm, bạn nên tránh nằm nghiêng đè lên bên mũi đang bị nghẹt, đổi tư thế sang nằm ngửa hoặc nghiêng về phía đối diện, đồng thời chủ động kê cao đầu để giảm áp lực dồn máu về cuốn mũi. Hiểu rõ quy luật vận hành tự nhiên của khoang mũi và phản ứng cơ thể trước trọng lực sẽ giúp bạn dễ dàng tìm lại hơi thở êm ái khi ngủ.

Bí ẩn đằng sau hiện tượng nghẹt luân phiên một bên mũi

Trái với suy nghĩ thông thường rằng hai lỗ mũi luôn hoạt động đều đặn như nhau, hệ hô hấp của con người vận hành theo một cơ chế sinh lý rất đặc biệt gọi là chu kỳ mũi. Ở nhiều người khỏe mạnh bình thường, các mô cuốn mũi sẽ thay phiên nhau cương tụ và xẹp xuống giữa hai bên lỗ mũi theo một chu kỳ thời gian nhất định [1]. Khi một bên mũi tạm thời co bớt lưu lượng máu để mở rộng đường dẫn khí, bên đối diện sẽ tăng tưới máu và hơi phồng lên để nghỉ ngơi, giữ ẩm và sưởi ấm không khí [1].

Hiện tượng luân phiên này diễn ra hoàn toàn tự nhiên suốt ngày đêm mà thông thường chúng ta ít khi bận tâm hay cảm nhận thấy [1]. Tuy nhiên, sự chênh lệch thông khí giữa hai bên mũi có thể tạo ra những tác động sinh lý rõ rệt lên chất lượng giấc ngủ [2]. Khi cơ thể ở trạng thái nằm nghỉ, quá trình phồng lên và xẹp xuống của các mô mạch máu dưới niêm mạc mũi trở nên nhạy cảm hơn trước mọi biến đổi về tư thế và môi trường [1].

Tư thế nằm và trọng lực làm tắc nghẽn khoang mũi thế nào?

Nguyên nhân trực tiếp khiến tình trạng nghẹt một bên mũi bộc lộ rõ rệt vào ban đêm nằm ở sự thay đổi tư thế từ đứng thẳng sang nằm ngang. Khi bạn nằm nghiêng người về một bên, trọng lực tác động khiến lượng máu dồn nhiều hơn về phía nửa khoang mũi nằm ở vị trí thấp hơn [1]. Lượng máu này gây ứ trệ tại các mạch máu dung tích dưới niêm mạc, dẫn đến tình trạng sưng phồng niêm mạc và gây nghẹt chính bên mũi đang nằm tì đè [1].

Chính vì vậy, nếu bạn đang bị nghẹt mũi phải mà lại nằm nghiêng về bên phải, hiện tượng ứ máu sẽ càng tăng thêm và khiến lỗ mũi bên phải tắc nghẽn gần như hoàn toàn [1]. Ngược lại, tư thế nằm bằng phẳng thông thường nói chung cũng đã thúc đẩy tình trạng phù nề cuốn mũi diễn ra mạnh mẽ hơn [3]. Tư thế nằm khiến trở lực đường thở tăng lên, gây cản trở đáng kể cho luồng khí lưu thông tự nhiên qua đường mũi [1].

Kê cao đầu: Cách đơn giản giảm ứ máu cuốn mũi

Để giải phóng sự ứ trệ tuần hoàn ở niêm mạc cuốn mũi, phương pháp vật lý đơn giản và hiệu quả nhất là nâng cao vị trí phần đầu so với thân mình. Khi phần đầu được nâng cao một góc thoai thoải, trọng lực sẽ hỗ trợ tĩnh mạch dẫn lưu máu từ các cuốn mũi trở về tim dễ dàng hơn, thay vì để máu tụ lại gây phù mô cuốn mũi như khi nằm phẳng [3].

Việc giảm bớt tình trạng ứ máu tại các mạch máu dung tích sẽ làm giảm thể tích sưng của niêm mạc, mở rộng tiết diện đường thở [1]. Ngoài việc nâng cao đầu, người bệnh nên chủ động đổi bên nằm nghiêng: nếu lỗ mũi phía dưới bị nghẹt do chu kỳ sinh lý hoặc do trọng lực, hãy lật người sang phía đối diện để bên mũi nghẹt được đưa lên cao [1]. Dưới tác động của trọng lực, máu ở bên mũi phía trên sẽ rút bớt đi, giúp lỗ mũi đó thông thoáng trở lại chỉ sau ít phút [1].

Khoa học chứng minh giấc ngủ thay đổi đường thở mũi ra sao?

Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận rất nhiều thay đổi sinh lý của khoang mũi qua từng giai đoạn ngủ khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đo tiết diện khoang mũi bằng kỹ thuật âm học trên 10 đối tượng khỏe mạnh trong các tư thế và giai đoạn giấc ngủ [4]. Kết quả cho thấy yếu tố nghẹt trung bình (MCF) ở tư thế ngồi chỉ ở mức 10,6% (±3,7), nhưng khi chuyển sang tư thế nằm ngửa đã tăng vọt lên mức 16,2% (±2,3) [4].

Đáng chú ý, mức độ nghẹt mũi đạt đỉnh điểm trong giai đoạn giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (ngủ REM) với chỉ số MCF lên tới 22,3% (±1,7) [4]. Ngược lại, trong giai đoạn giấc ngủ sóng chậm không có cử động mắt nhanh (ngủ non-REM), khoang mũi lại đạt trạng thái thông thoáng nhất khi MCF tụt xuống mức cực thấp là 2,3% (±3,1) [4]. Các nhà khoa học giải thích rằng sự gia tăng nghẹt mũi trong giấc ngủ REM có thể xuất phát từ việc gia tăng lưu lượng tuần hoàn máu não thông qua hệ động mạch cảnh trong, từ đó gián tiếp thúc đẩy tưới máu niêm mạc mũi [4].

Mặt khác, một nghiên cứu sơ bộ công bố năm 2018 tiến hành theo dõi giấc ngủ 3 đêm liên tiếp trên 21 nam giới trẻ khỏe mạnh, thuận tay phải trong độ tuổi từ 18 đến 24 để đánh giá tác động của thở ưu thế một bên mũi [2]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng khi bị bít mũi trái (buộc cơ thể phải thở chủ yếu bằng lỗ mũi phải), hiệu quả giấc ngủ, thời gian giai đoạn giấc ngủ sâu NREM độ III và tổng thời lượng giấc ngủ đều ghi nhận mức cao hơn [2]. Trong khi đó, khi bị bít mũi phải (thở chủ yếu bằng lỗ mũi trái), chỉ số ngưng giảm thở (AHI), tần suất cử động chi định kỳ và mức độ sụt giảm bão hòa oxy máu lại tăng cao hơn [2].

Nguy cơ tiềm ẩn khi nghẹt mũi kéo dài lúc nửa đêm

Tắc nghẽn mũi không đơn thuần chỉ gây khó chịu cục bộ mà còn có thể kích hoạt các phản ứng cơ học làm xẹp đường thở dưới. Khi mũi bị tắc, lực cản dòng khí tăng lên khiến cơ thể phải tạo ra áp lực âm trong lồng ngực lớn hơn bình thường trong thì hít vào [3]. Khi áp lực âm này vượt quá ngưỡng chống đỡ của các cơ mở họng, các mô mềm vùng hầu họng sẽ bị hút dẹp lại theo cơ chế điện trở Starling (Starling resistor), dẫn đến hiện tượng xẹp đường thở và gây ngưng thở khi ngủ [3].

Hậu quả của tình trạng tắc nghẽn đường thở do nghẹt mũi đã được ghi nhận trong nhiều khảo sát thực tế quy mô lớn. Một khảo sát qua internet có tên Roper trên những bệnh nhân viêm mũi dị ứng cho thấy hơn 80% người tham gia thừa nhận nghẹt mũi là vấn đề phiền toái nhất vào ban đêm [5]. Tình trạng này khiến 51% người trưởng thành và 49% trẻ em thức giấc giữa đêm, đồng thời khiến 48% người lớn cùng 49% trẻ em gặp khó khăn lớn khi bắt đầu chìm vào giấc ngủ [5].

Không chỉ làm hỏng giấc ngủ ban đêm, nghẹt mũi còn để lại hệ lụy nặng nề cho ban ngày. Cũng theo số liệu khảo sát Roper, 59% người trưởng thành đi làm cho biết nghẹt mũi làm giảm sút năng suất lao động và mất tập trung, trong khi 61% phụ huynh nhận định nghẹt mũi làm con cái họ kém tập trung và giảm thành tích học tập [5]. Khảo sát từ Tập đoàn Forbes Consulting năm 2005 thực hiện trên 599 người Mỹ mắc viêm mũi dị ứng cũng đưa ra kết quả tương tự về tác động tiêu cực của nghẹt mũi lên giấc ngủ và đời sống [5].

Nhiều nghiên cứu tổng quan y khoa cũng chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa viêm mũi dị ứng, nghẹt mũi và tình trạng rối loạn giấc ngủ [6], [7], [8]. Khi mũi bị viêm, hàng loạt hóa chất trung gian gây viêm như histamine, leukotriene (CysLTs), bradykinin, chất P cùng các cytokine như IL-1beta, IL-4, IL-10 đồng loạt gia tăng [3]. Sự tăng cao của các cytokine như IL-1beta, IL-4 và IL-10 ở bệnh nhân viêm mũi dị ứng có liên quan trực tiếp đến việc kéo dài thời gian chờ giấc ngủ REM và rút ngắn tổng thời lượng giai đoạn ngủ REM quý giá [3].

Hiểu lầm thường gặp về nghẹt mũi một bên

Nhiều người lầm tưởng rằng nghẹt mũi một bên là dấu hiệu chắc chắn của một khối u hoặc dị tật vẹo vách ngăn mũi nghiêm trọng. Thực tế, như đã trình bày về chu kỳ mũi sinh lý, việc một bên mũi hơi nghẹt hơn bên kia là hiện tượng hoàn toàn tự nhiên của cơ thể người khỏe mạnh [1]. Dù vậy, những bất thường cấu trúc mũi bẩm sinh hay bệnh viêm mũi sẵn có sẽ làm tăng trở lực nền, khiến tình trạng tắc nghẽn trở nên nặng nề hơn rất nhiều khi nằm [1].

Một hiểu lầm tai hại khác là việc tự ý lạm dụng các thuốc nhỏ mũi co mạch tác dụng nhanh mua tự do mỗi khi bị nghẹt mũi ban đêm. Mặc dù thuốc co mạch đem lại cảm giác thông thoáng tức thì, việc sử dụng kéo dài không kiểm soát có thể dẫn đến hiện tượng nghẹt mũi hồi ứng nghiêm trọng và làm tổn thương niêm mạc. Nghiên cứu y khoa chứng minh rằng để kiểm soát nghẹt mũi và cải thiện giấc ngủ bền vững do viêm mũi dị ứng, các thuốc xịt mũi nhóm corticosteroid hoặc thuốc kháng leukotriene như montelukast mới là những giải pháp điều trị giúp giảm viêm cuốn mũi và phục hồi chất lượng giấc ngủ hiệu quả [6], [7], [8].

Ai nên thận trọng với tình trạng nghẹt mũi về đêm?

Người mắc hội chứng ngưng thở khi ngủ tắc nghẽn (OSA) cần đặc biệt cẩn trọng với các đợt nghẹt mũi ban đêm. Khi mũi bị tắc, tình trạng xẹp đường hầu họng sẽ dễ xảy ra hơn, làm tăng chỉ số ngừng thở và làm tụt oxy máu nghiêm trọng trong giấc ngủ [3], [2].

Trẻ em bị viêm mũi dị ứng cũng là đối tượng dễ chịu tổn thương sâu sắc từ chứng nghẹt mũi khi nằm [3]. Trẻ nhỏ bị nghẹt mũi thường xuyên thức giấc giữa đêm, quấy khóc, dẫn đến suy giảm nhận thức, mệt mỏi và giảm khả năng tập trung trong học tập vào ban ngày [3], [5]. Nếu trẻ có biểu hiện thở bằng miệng mạn tính, ngủ ngáy hoặc thở dốc, gia đình cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa tai mũi họng sớm.

Người có dị dạng cấu trúc mũi như vẹo vách ngăn nặng, phì đại cuốn mũi quá mức hoặc có polyp mũi cũng không nên chủ quan tự chữa tại nhà [1], [2]. Tư thế nằm chỉ có tác dụng hỗ trợ giải tỏa áp lực tạm thời, chứ không thể giải quyết dứt điểm các cản trở cơ học nội tại bên trong khoang mũi [1].

Hướng dẫn điều chỉnh tư thế và chăm sóc giấc ngủ đúng cách

Để hạn chế tối đa cảm giác ngột ngạt khó thở do nghẹt một bên mũi lúc nửa đêm, bạn có thể thực hiện theo quy trình chăm sóc giấc ngủ sau:

Thứ nhất, điều chỉnh độ dốc của gối nằm. Bạn nên kê cao đầu giường hoặc sử dụng gối chống trào ngược/gối nêm có độ dốc thoai thoải khoảng 15 đến 30 độ để nâng cả vùng vai và đầu lên nhẹ nhàng. Tránh kê gập cổ bằng nhiều gối nhỏ vì gập cổ sẽ làm hẹp thêm khoảng trống ở đường thở hầu họng [3]. Độ dốc thoai thoải này sẽ ngăn ngừa máu dồn tụ về các xoang mạch cuốn mũi [4], [3].

Thứ hai, linh hoạt đổi bên khi nằm nghiêng. Nếu cảm thấy lỗ mũi bên dưới bắt đầu nghẹt và khó thở, hãy chủ động xoay người nằm nghiêng sang bên đối diện [1]. Giữ tư thế này trong khoảng vài phút, bên mũi nghẹt khi được đưa lên cao sẽ nhanh chóng xẹp bớt niêm mạc và tái lập lại sự thông thoáng [1].

Thứ ba, phối hợp vệ sinh mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý ấm trước giờ đi ngủ để loại bỏ chất nhầy và các dị nguyên kích ứng. Trong trường hợp mắc bệnh viêm mũi dị ứng mạn tính, bạn nên tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa với các nhóm thuốc xịt mũi chuyên dụng đã được kiểm chứng lâm sàng để cải thiện triệt để chất lượng giấc ngủ [6], [7], [8].

Tình trạng nghẹt mũi một bên khi nằm là sự kết hợp giữa chu kỳ sinh lý tự nhiên và ảnh hưởng của trọng lực lên hệ mạch máu cuốn mũi. Việc điều chỉnh tư thế ngủ nghiêng hợp lý, kê cao phần thân trên và giữ vệ sinh mũi sạch sẽ là những bước can thiệp tự nhiên, an toàn để bảo vệ giấc ngủ ngon. Nếu tình trạng ngạt thở kéo dài kèm ngáy to hoặc ngưng thở giữa đêm, hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị chính xác.