Thói quen uống ly cà phê sáng giúp tỉnh táo làm việc rất phổ biến. Nhiều người lo ngại tim đập nhanh hay huyết áp tăng vọt ngay sau khi uống.
Trả lời ngắn gọn: Uống cà phê làm tăng huyết áp cấp tính ở người trưởng thành [1]. Huyết áp tâm thu tăng từ 3 đến 15 mm Hg và huyết áp tâm trương tăng từ 4 đến 13 mm Hg [2]. Biến đổi xuất hiện trong vòng 30 phút, đạt đỉnh sau 1 đến 2 giờ và kéo dài hơn 4 giờ [2]. Mức độ tăng phụ thuộc vào tuổi tác, tiền sử tăng huyết áp và thói quen uống hàng ngày [2].
Cơ chế tác động lên mạch máu
Caffeine là thành phần hoạt chất chính trong cà phê gây tăng huyết áp [1]. Khi vào cơ thể, nồng độ chất này đạt đỉnh sau 30 đến 120 phút và có thời gian bán thải từ 3 đến 6 giờ [2].
Cơ chế chính là ức chế không chọn lọc các thụ thể adenosine, chủ yếu là thụ thể A1 và A2A [3]. Quá trình này điều chỉnh hàng loạt chất dẫn truyền thần kinh gồm glutamatergic, cholinergic, dopaminergic, serotoninergic và noradrenergic [3]. Ngoài ra, caffeine còn ức chế enzyme phosphodiesterase [1]. Sự ức chế thụ thể adenosine và giải phóng chất dẫn truyền thần kinh làm thay đổi huyết áp [2].
Một phần do kích thích hệ thần kinh giao cảm, caffeine làm tăng sức cản mạch máu ngoại vi và tăng độ cứng động mạch cấp tính [4]. Hoạt chất này tác động trực tiếp lên trương lực và chức năng động mạch lớn [4]. Tuy nhiên, nồng độ renin và endothelin trong máu không thay đổi sau khi tiêu thụ caffeine [5].
Phản ứng ở người trưởng thành khỏe mạnh
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2003 đã khảo sát 20 người trưởng thành khỏe mạnh [6]. Người tham gia uống 300 mg caffeine hoặc giả dược, sau đó theo dõi phản ứng huyết động bằng kỹ thuật không xâm lấn [6]. Kết quả tại thời điểm 45 phút cho thấy caffeine làm tăng huyết áp trung tâm (gần tim) với mức tăng tâm thu là 7 +/- 3 mm Hg và tâm trương là 3 +/- 2 mm Hg [6]. Chỉ số khuếch đại sóng mạch tăng 7 +/- 2% và độ khuếch đại áp lực giảm 1.0 +/- 0.1 so với mức 0.2 +/- 0.2 ở nhóm giả dược [6]. Đáng chú ý, huyết áp ngoại vi đo ở động mạch cánh tay lại không thay đổi ở nhóm nhỏ này, cho thấy cách đo thông thường ở bắp tay có thể đánh giá thấp tác động thực sự của caffeine lên huyết áp trung tâm [6].
Một nghiên cứu mù đôi bắt chéo khác năm 2001 thực hiện trên 7 người khỏe mạnh độ tuổi trung bình 26 +/- 2.6 [4]. Người tham gia nằm ngửa suốt 90 phút trong hai lần thử nghiệm cách nhau một tuần, uống 250 mL cà phê chứa 150 mg caffeine hoặc cà phê đã tách caffeine (dưới 2 mg) [4]. Sau 90 phút uống cà phê có caffeine, độ cứng động mạch đo bằng vận tốc sóng mạch cảnh - đùi tăng dần từ 7.2 +/- 0.41 lên 8.0 +/- 0.6 m/s [4]. Độ phản xạ sóng động mạch từ dạng sóng áp lực động mạch chủ tăng từ -5.7 +/- 7.6% lên 5.28 +/- 5.6% [4]. Cà phê tách caffeine không gây ra các biến đổi này [4]. Tổng hợp giá trị huyết áp tâm thu và tâm trương ở động mạch cánh tay trong 90 phút ở nhóm uống caffeine lớn hơn nhóm tách caffeine, nhưng tác động lên huyết áp động mạch chủ còn rõ rệt hơn nhiều so với động mạch cánh tay [4]. Giới hạn của hai nghiên cứu trên là cỡ mẫu nhỏ (7 đến 20 người) và chỉ theo dõi ngắn hạn từ 45 đến 90 phút [6] [4].
Tác động trên người bệnh tăng huyết áp và lớn tuổi
Phản ứng tăng huyết áp do caffeine biểu hiện mạnh nhất ở người đã mắc bệnh tăng huyết áp [1]. Một nghiên cứu năm 1998 đã theo dõi 23 bệnh nhân tăng huyết áp sau khi họ kiêng caffeine từ 2 đến 3 tuần [5]. Bệnh nhân uống 250 mg bột caffeine hòa tan trong nước và gắn máy theo dõi huyết áp tự động mỗi 15 phút [5]. Các chỉ số máu được đo trước khi uống và sau 1, 2, 3, 6 giờ; điện giải và catecholamine nước tiểu đo trong 6 giờ đầu và 6 giờ tiếp theo [5].
Kết quả ghi nhận huyết áp tâm thu và tâm trương tăng đáng kể ở 13 bệnh nhân có độ tuổi trung bình 58 +/- 10.4 [5]. Nhóm không bị tăng huyết áp có độ tuổi trẻ hơn, trung bình 44.5 +/- 15.8 tuổi [5]. Trong giờ đầu tiên sau khi uống, nhịp tim giảm có ý nghĩa thống kê ở cả hai nhóm có phản ứng và không phản ứng huyết áp [5]. Hiện tượng lợi tiểu và thải natri qua nước tiểu diễn ra rõ rệt trong 6 giờ đầu ở cả hai nhóm [5]. Nghiên cứu này chỉ ra tuổi tác là yếu tố quan trọng khiến người cao tuổi dễ nhạy cảm với tác động tức thời của caffeine [5].
Bằng chứng tổng quan và tính dung nạp
Một tổng quan tài liệu năm 1999 phân tích các dữ liệu trên MEDLINE và Current Contents từ năm 1966 đến tháng 4/1999 về cà phê, caffeine và huyết áp [1]. Kết quả khẳng định việc nạp cà phê và caffeine cấp tính làm tăng huyết áp [1]. Tuy nhiên, khi sử dụng lặp lại hoặc lâu dài, một số nghiên cứu thấy huyết áp vẫn tăng dai dẳng, số khác lại thấy không tăng [1]. Các nghiên cứu dịch tễ học cũng cho kết quả trái ngược nhau [1]. Nguyên nhân do khi uống thường xuyên, một số người phát triển khả năng dung nạp với phản ứng tim mạch, dẫn đến không thấy mức tăng huyết áp có hệ thống trong các nghiên cứu quần thể dài hạn [1]. Tác giả lưu ý tác động huyết động của việc dùng cà phê mạn tính vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ [1].
Một tổng quan khác năm 2008 tra cứu dữ liệu MEDLINE (1980 - 9/2007), International Pharmaceutical Abstracts (1980 - 9/2007) và Cochrane Database (1994 - 9/2007) để đánh giá thời điểm đo huyết áp sau khi dùng caffeine [2]. Tổng quan này xác nhận sự dung nạp làm giảm tác động cấp tính của caffeine lên huyết áp [2]. Một tài liệu năm 2025 cũng ghi nhận phần lớn các nghiên cứu báo cáo mức tăng huyết áp cấp tính được thực hiện trên người không có thói quen uống cà phê hoặc sau một thời gian kiêng cữ kéo dài [3]. Dù vậy, sự dung nạp không loại bỏ hoàn toàn rủi ro ở mọi đối tượng, nhất là khi có yếu tố tuổi tác hoặc bệnh nền đi kèm [2].
Hiểu lầm thường gặp khi đo huyết áp và uống cà phê
Hiểu lầm phổ biến nhất là chỉ cần nghỉ 30 phút sau khi uống cà phê rồi đo huyết áp sẽ cho kết quả chính xác. Tổng quan năm 2008 kết luận việc nhịn caffeine 30 phút trước khi đo là hoàn toàn không đủ để tránh tác động của chất này [2]. Lý do là huyết áp bắt đầu thay đổi trong vòng 30 phút, đạt đỉnh lúc 1 đến 2 giờ và duy trì hơn 4 giờ [2].
Hiểu lầm thứ hai là đo huyết áp bắp tay bình thường đồng nghĩa mạch máu không chịu áp lực. Thực tế, caffeine làm tăng huyết áp trung tâm ở động mạch chủ và làm cứng động mạch lớn mạnh hơn nhiều so với những gì thể hiện ở động mạch cánh tay [6] [4]. Do đó, máy đo bắp tay thông thường có thể bỏ sót mức tăng áp lực ngay tại tim [6].
Ai nên thận trọng khi dùng caffeine?
Nhóm đầu tiên cần thận trọng là người có cơ địa dễ tăng huyết áp hoặc đã mắc bệnh tăng huyết áp [1] [2]. Cà phê thông thường có thể gây hại cho người có xu hướng tăng huyết áp vì phản ứng tăng áp lực mạch máu ở họ diễn ra mạnh nhất [1].
Nhóm thứ hai là người lớn tuổi. Nghiên cứu trên bệnh nhân tăng huyết áp cho thấy nhóm tuổi trung bình khoảng 58 có phản ứng tăng cả huyết áp tâm thu và tâm trương rõ rệt sau khi nạp 250 mg caffeine, trong khi nhóm trẻ hơn (khoảng 44.5 tuổi) ít bị ảnh hưởng hơn [5].
Nhóm thứ ba là người mới uống lại sau thời gian ngưng. Việc ngưng dùng từ 2 đến 3 tuần làm mất tính dung nạp, khiến huyết áp dễ tăng vọt khi nạp lại caffeine [5] [3]. Những người đang có bệnh nền tim mạch hoặc dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ để biết lượng dùng an toàn.
Áp dụng thực tế trong đời sống
Khi cần kiểm tra huyết áp tại nhà hoặc tại cơ sở y tế, không nên áp dụng quy tắc chờ 30 phút sau khi uống cà phê [2]. Cần tránh dùng caffeine ít nhất hơn 4 giờ trước khi đo, vì tác động tăng áp kéo dài qua mốc thời gian này [2]. Nếu đã lỡ uống cà phê, hãy báo rõ thời điểm và lượng uống cho nhân viên y tế để họ diễn giải kết quả đo chính xác hơn [2].
Về lựa chọn đồ uống, người nhạy cảm với caffeine nhưng yêu thích hương vị cà phê có thể chuyển sang cà phê tách caffeine (chứa dưới 2 mg caffeine). Nghiên cứu cho thấy uống 250 mL cà phê tách caffeine không làm tăng độ cứng động mạch và không làm tăng phản xạ sóng động mạch chủ như loại chứa 150 mg caffeine [4]. Ngoài ra, do caffeine gây lợi tiểu và thải natri rõ rệt trong 6 giờ đầu sau uống [5], người dùng nên chú ý bổ sung đủ nước lọc để cân bằng dịch cho cơ thể.
Cà phê mang lại sự tỉnh táo nhưng gây tăng huyết áp và độ cứng động mạch cấp tính trong nhiều giờ sau uống [2] [4]. Người khỏe mạnh uống đều đặn có thể hình thành sự dung nạp một phần, nhưng người lớn tuổi và người bệnh tăng huyết áp vẫn chịu rủi ro rõ rệt [1] [5]. Lắng nghe cơ thể, chọn cà phê tách caffeine khi cần và hỏi ý kiến bác sĩ nếu có bệnh nền là cách bảo vệ tim mạch an toàn.
