Thói quen uống trà sáng và cảm giác cồn cào khó chịu
Nhiều người có thói quen hãm một ấm trà thảo mộc đặc uống vào sáng sớm khi bụng chưa có gì để thanh lọc cơ thể. Giảo cổ lam là một trong những loại dược liệu thường được lựa chọn nhiều nhất nhờ lời truyền miệng về tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết và làm mát cơ thể.
Tuy nhiên, không ít người sau khi uống trà giảo cổ lam lúc bụng rỗng đã gặp phải tình trạng cồn ruột dữ dội, hoa mắt, vã mồ hôi và đầu óc quay cuồng. Cảm giác này xuất hiện rất nhanh khiến nhiều người lầm tưởng mình bị say trà thông thường hoặc cơ thể bị trúng gió.
Thực tế, tình trạng nôn nao này bắt nguồn từ sự kết hợp của hai hiện tượng: kích ứng đường tiêu hóa khi đói và sự sụt giảm đường huyết nhanh chóng do các hoạt chất trong dược liệu tác động lên quá trình chuyển hóa năng lượng.
Cơ chế khiến bụng cồn cào và đầu óc choáng váng
Giảo cổ lam chứa nhiều hoạt chất sinh học có khả năng tác động mạnh mẽ đến quá trình nhạy cảm insulin và sử dụng đường của tế bào [2, 3]. Khi uống vào thời điểm dạ dày hoàn toàn trống rỗng, các hợp chất này được hấp thu nhanh chóng vào máu mà không có thức ăn đệm lại.
Tình trạng hạ đường huyết cấp tính kích thích mạng lưới thần kinh phế vị hưng phấn dạ dày (gastric excitatory vagal motor circuit - GEVMC) [1]. Mạng lưới thần kinh này khi bị kích hoạt sẽ làm tăng trương lực và thúc đẩy tốc độ tháo rỗng của dạ dày [1]. Khi không có thức ăn bên trong, các đợt co bóp mạnh này tạo ra cảm giác cồn cào, xót ruột khó chịu.
Đồng thời, khi mức đường trong máu giảm đột ngột, lượng glucose cung cấp cho các tế bào thần kinh trung ương bị thiếu hụt tạm thời. Não bộ là cơ quan tiêu thụ năng lượng liên tục, nên sự sụt giảm này lập tức phát tín hiệu cảnh báo qua các triệu chứng hoa mắt, chóng mặt và run rẩy chân tay.
Bằng chứng khoa học về tác dụng hạ đường huyết của giảo cổ lam
Khả năng hạ đường huyết và cải thiện độ nhạy insulin của giảo cổ lam đã được ghi nhận trong nhiều can thiệp lâm sàng trên người mắc đái tháo đường típ 2 [2, 3, 6].
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2010 thực hiện trên 24 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 chưa từng dùng thuốc điều trị [2]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên dùng 6 g trà giảo cổ lam mỗi ngày hoặc trà giả dược trong suốt 12 tuần kết hợp tư vấn chế độ ăn và vận động [2]. Kết quả cho thấy nhóm uống giảo cổ lam giảm đường huyết đói trung bình 3,0 ± 1,8 mmol/L, trong khi nhóm đối chứng chỉ giảm 0,6 ± 2,2 mmol/L [2]. Chỉ số HbA1c ở nhóm dùng thảo mộc giảm khoảng 2% so với 0,2% ở nhóm đối chứng, đồng thời chỉ số kháng insulin (HOMA-IR) giảm đáng kể (-2,1 ± 3,0 so với +1,1 ± 3,3) [2].
Một thử nghiệm chéo khác công bố năm 2013 đánh giá tác động của 6 g trà giảo cổ lam dùng hàng ngày trong 4 tuần trên các bệnh nhân đái tháo đường típ 2 chưa dùng thuốc [3]. Sau 2 tuần đào thải, hai nhóm đổi chéo liệu trình và được kiểm tra độ nhạy insulin bằng nghiệm pháp truyền somatostatin-insulin-glucose (SIGIT) [3]. Đường huyết lúc đói ở nhóm dùng giảo cổ lam giảm rõ rệt 1,9 ± 1,0 mmol/L so với 0,2 ± 1,5 mmol/L ở nhóm giả dược mà không làm thay đổi nồng độ insulin lưu hành [3].
Các kết quả này tiếp tục được ghi nhận lại trong các tổng quan y học về bệnh tim mạch và tiểu đường khi nhắc đến công dụng hạ đường và chống lo âu của chiết xuất thảo mộc này [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất ethanol giảo cổ lam liều 200 mg dùng 2 lần mỗi ngày trong 8 tuần giúp giảm lo âu ở 72 người khỏe mạnh bị căng thẳng mạn tính mà không gây tác dụng phụ [4]. Tuy vậy, chính khả năng thúc đẩy hạ đường huyết hiệu quả này lại trở thành tác nhân gây khó chịu nếu người dùng sử dụng lúc đói [2, 3].
Mối liên hệ giữa hạ đường huyết và co bóp dạ dày
Nghiên cứu sinh lý học chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa mức đường huyết thấp và phản ứng của dạ dày [4, 7]. Trạng thái hạ đường huyết do insulin thúc đẩy tốc độ tháo rỗng của dạ dày ở người khỏe mạnh [5].
Cụ thể, một nghiên cứu năm 1995 dùng kỹ thuật xạ hình đánh giá trên 8 người khỏe mạnh cho thấy thời gian làm trống 50% lượng thức ăn (T50) đối với pha đặc giảm từ 43,0 ± 20,0 phút lúc đường huyết bình thường xuống còn 16,3 ± 6,6 phút khi hạ đường huyết [5]. Đối với pha lỏng, thời gian T50 cũng rút ngắn từ 38,0 ± 21,2 phút xuống còn 15,4 ± 10,6 phút [5]. Hiện tượng hạ đường huyết thúc đẩy tốc độ tháo rỗng dạ dày này cũng đã được ghi nhận rõ trên các thí nghiệm ở chuột khi truyền dung dịch glucose [6].
Khi lượng đường huyết hạ thấp đột ngột, phản xạ thần kinh kích thích dạ dày co thắt mạnh hơn nhằm tìm kiếm dưỡng chất bổ sung [4, 7]. Nếu uống trà lúc bụng rỗng hoàn toàn, dạ dày chỉ chứa dịch vị và nước trà, các đợt co bóp gia tăng sẽ ma sát niêm mạc, gây nên cảm giác cồn cào và xót ruột dữ dội [4, 7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc giảm cân, hạ đường
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại trà thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể uống thay nước lọc vào bất cứ thời điểm nào trong ngày. Quan niệm uống càng đậm và uống trước bữa ăn để tiêu mỡ, giảm cân nhanh là một sai lầm phổ biến.
Dược liệu có hoạt tính sinh học càng mạnh thì càng đòi hỏi thời điểm dùng hợp lý. Giảo cổ lam hỗ trợ cải thiện dung nạp đường và tăng nhạy cảm insulin, do đó việc đưa thảo mộc vào cơ thể lúc đang đói làm bộc phát các phản ứng hạ đường huyết quá mức [2, 3].
Một số người khi thấy chóng mặt lại cố chịu đựng vì nghĩ đó là dấu hiệu cơ thể đang đào thải độc tố hoặc tiêu hao mỡ thừa. Thực chất, đây là triệu chứng cảnh báo hệ thần kinh trung ương đang bị thiếu hụt năng lượng tạm thời do đường huyết sụt giảm [2, 4].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mặc dù trong các nghiên cứu độc tính, giảo cổ lam cho thấy độ an toàn tốt, nhưng một đánh giá năm 2022 lưu ý rằng thảo mộc này có thể làm tăng độc tính của các thuốc khác dùng kèm [7]. Do đó, người bệnh cần theo dõi chức năng gan và thận cẩn thận khi kết hợp giảo cổ lam với các loại thuốc điều trị bệnh lý nền [7].
Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng trà này [1, 6]. Việc kết hợp giảo cổ lam với thuốc đặc trị có thể làm tăng cường độ hạ đường huyết, dễ dẫn tới các cơn hạ đường huyết nghiêm trọng ngoài tầm kiểm soát [1, 6].
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản cũng nên tránh uống thảo mộc này khi bụng rỗng [4, 7]. Sự gia tăng co bóp và kích thích thần kinh tiêu hóa do sụt giảm đường huyết có thể làm khởi phát các cơn đau thượng vị cấp [4, 7].
Lưu ý rằng các nghiên cứu can thiệp lâm sàng về hiệu quả hạ đường huyết của trà giảo cổ lam chủ yếu thực hiện trên nhóm bệnh nhân đái tháo đường típ 2 chưa dùng thuốc [2, 3]. Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em nhỏ tuổi đối với loại thảo mộc này [1, 2, 3]. Nhóm đối tượng này không nên tự ý sử dụng nếu chưa có hướng dẫn y tế chuyên môn [7].
Cách dùng giảo cổ lam an toàn trong đời sống
Để phát huy lợi ích chuyển hóa của giảo cổ lam mà không gặp tác dụng phụ khó chịu, người dùng nên tuân thủ nguyên tắc dùng sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút. Lúc này, dạ dày đã có sẵn một lượng tinh bột và chất đạm, giúp làm chậm quá trình hấp thu hoạt chất và duy trì mức đường huyết ổn định [4, 7].
Về liều lượng, các can thiệp lâm sàng ghi nhận mức sử dụng hiệu quả và an toàn là 6 g trà giảo cổ lam khô mỗi ngày chia đều cho các lần uống [2, 3]. Không nên hãm trà quá đặc ngay từ đầu mà nên pha loãng để cơ thể làm quen dần.
Tránh uống trà giảo cổ lam vào buổi tối muộn sát giờ đi ngủ vì có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ hoặc gây cảm giác đói cồn cào giữa đêm [5]. Nếu đang phải dùng song song các loại thuốc tân dược điều trị bệnh mạn tính, người dùng nên giãn cách thời gian uống trà và uống thuốc ít nhất 2 giờ, đồng thời thông báo cho bác sĩ điều trị để được theo dõi chức năng gan, thận định kỳ [7].
Giảo cổ lam là một loại thảo mộc có tiềm năng tốt trong việc hỗ trợ chuyển hóa đường và tăng độ nhạy insulin [2, 3]. Dù vậy, thảo mộc chỉ phát huy tác dụng tích cực khi được dùng đúng cách, đúng liều lượng và đúng thời điểm. Lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến nhân viên y tế là cách an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe khi sử dụng bất kỳ loại dược liệu nào.
