Uống khúng khéng trước hay sau tiệc rượu: Thời điểm nào hiệu quả?

Cơn sốt giải rượu mang tên khúng khéng

Trong các buổi tiệc tùng, việc tìm kiếm một giải pháp giảm cảm giác say xỉn và hạn chế cơn đau đầu vào sáng hôm sau luôn là mối quan tâm hàng đầu của nhiều người. Cây khúng khéng (tên khoa học là Hovenia dulcis) từ lâu đã xuất hiện trong y học cổ truyền và gần đây trở thành thành phần nổi bật trong nhiều sản phẩm hỗ trợ chống say rượu ^[1]. Nhiều người truyền tai nhau uống nước sắc hoặc viên uống từ loại cây này để bảo vệ gan và giảm tác hại của cồn.

Tuy nhiên, câu hỏi khiến không ít người băn khoăn là nên dùng loại thảo dược này trước khi ngồi vào bàn tiệc hay đợi đến khi tàn cuộc rượu mới uống. Để tìm câu trả lời khoa học, cần tìm hiểu dược động học của hoạt chất chính trong khúng khéng tác động như thế nào đến hệ thần kinh và quá trình chuyển hóa cồn trong cơ thể.

Dùng trước hay sau: Thời điểm nào tối ưu?

Dựa trên các nghiên cứu dược lý thực nghiệm, việc bổ sung hoạt chất từ khúng khéng trước khi rượu ngấm vào cơ thể cho thấy hiệu quả can thiệp sinh học rõ nét nhất ^[2]. Cụ thể, khi thử nghiệm trên động vật, việc đưa hoạt chất vào cơ thể ngay trước hoặc cách thời điểm nạp cồn 15 phút giúp giảm thiểu rõ rệt hiện tượng mất phản xạ thăng bằng do rượu gây ra ^[2].

Ngược lại, nếu chỉ dùng sau khi tiệc rượu đã kết thúc nhiều giờ, nồng độ cồn và chất độc acetaldehyde đã lan tỏa khắp các mô và gây tổn thương tế bào. Ở thời điểm này, thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ chống oxy hóa và giảm phản ứng viêm, không còn giữ được tác dụng ngăn chặn cơn say cấp tính từ đầu [2, 3].

Tác động kép lên thụ thể GABA và enzyme chuyển hóa cồn

Hiệu quả sinh học của khúng khéng đến từ dihydromyricetin (DHM), một hợp chất flavonoid tự nhiên phong phú trong loài cây này [1, 2]. Rượu (ethanol) khi vào cơ thể sẽ tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương thông qua các thụ thể GABAA, gây ức chế thần kinh, làm người uống mất khả năng phối hợp vận động và phản xạ chậm chạp ^[2]. Thử nghiệm điện sinh lý cho thấy DHM với nồng độ 10 micromol có thể điều biến, làm tăng hoạt tính GABAergic thêm 43,2%, trong khi chất chuyển hóa của nó là 4-O-methyl-dihydromyricetin lại điều hòa âm tính với mức giảm 12,6% ^[2]. Sự can thiệp cạnh tranh này giúp giảm nhẹ tác động ức chế cấp tính của cồn lên não bộ ^[2].

Bên cạnh hệ thần kinh, cồn chuyển hóa chủ yếu tại gan qua hai enzyme chính: alcohol dehydrogenase (ADH) biến rượu thành acetaldehyde độc hại, và acetaldehyde dehydrogenase (ALDH) oxy hóa chất này thành acetate vô hại. Nghiên cứu thực nghiệm với hệ phân phối thuốc tự nhũ hóa cho thấy DHM làm tăng hoạt tính enzyme ADH tại dạ dày, thúc đẩy cồn chuyển hóa ngay tại đường tiêu hóa và giảm bớt lượng cồn thẩm thấu vào máu ^[3]. Đồng thời, hoạt tính enzyme ADH và ALDH trong gan chuột cũng tăng lên đáng kể, giúp tăng tốc độ thanh thải độc chất từ rượu ^[3].

Dù vậy, dữ liệu khoa học về tác động của DHM lên enzym cồn vẫn còn những tranh luận trái chiều. Một nghiên cứu chuyên sâu khác ghi nhận DHM không làm thay đổi trực tiếp hoạt tính hay sự biểu hiện của enzyme ADH trong gan chuột và cũng không làm thay đổi tốc độ chuyển hóa cồn trên cơ thể sống, mà tác dụng bảo vệ gan chủ yếu đến từ việc giảm các gốc oxy hóa tự do (ROS/RNS) ^[4]. Ngược lại, một số thử nghiệm khác lại ghi nhận DHM kích thích biểu hiện các enzyme chuyển hóa và làm giảm nồng độ ethanol cùng acetaldehyde thông qua việc thay đổi tỷ lệ NAD+/NADH ^[5].

Bằng chứng khoa học từ các thử nghiệm thực nghiệm

Các tác dụng của khúng khéng đã được khảo sát qua nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng chi tiết trong những năm gần đây:

Thứ nhất, nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên chuột C57BL/6J nhằm tìm hiểu dược động học của DHM ^[2]. Khi tiêm phúc mạc DHM liều 50 mg/kg vào thời điểm 0 hoặc 15 phút trước khi chuột uống ethanol liều 5 g/kg, các nhà khoa học ghi nhận hiện tượng mất phản xạ thăng bằng do cồn gây ra giảm đi rõ rệt ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu phát hiện diện tích dưới đường cong nồng độ-thời gian (AUC) qua đường uống chỉ đạt 2,5 micromol.h ở chuột đực và 0,7 micromol.h ở chuột cái, thấp hơn từ 7,2 đến 23,8 lần so với tiêm phúc mạc ^[2]. Điều này cho thấy DHM hấp thu qua đường tiêu hóa rất kém và bị đào thải cực nhanh ^[2].

Thứ hai, nghiên cứu năm 2023 trên chuột cái C57BL/6J được cho ăn chế độ lỏng chứa cồn 5% trong 5 tuần (12 con mỗi nhóm) ^[1]. Bổ sung DHM nồng độ 6 mg/mL sau 2 tuần chuột bị tổn thương gan mạn tính đã cải thiện đáng kể các men gan AST và ALT, hạ lipid lưu hành (LDL, VLDL, triglyceride), đồng thời giảm các cytokine gây viêm thông qua việc kích hoạt quá trình tự thực mỡ trong tế bào gan ^[1].

Thứ ba, một nghiên cứu khác công bố năm 2023 đã sử dụng hệ phân phối tự nhũ hóa (DMY-SEDDS) để cải thiện sinh khả dụng ^[3]. Kết quả, mức phơi nhiễm thuốc trong máu chuột tăng 4,13 lần so với dạng hỗn dịch uống thông thường ^[3]. Hệ phân phối này giúp tăng hoạt tính ADH tại dạ dày và ADH/ALDH tại gan, hạ nồng độ cồn trong máu, rút ngắn thời gian chuột bị mất phản xạ thăng bằng và giảm tổn thương niêm mạc dạ dày cấp tính ^[3].

Thứ tư, nghiên cứu năm 2022 và 2025 làm sáng tỏ thêm cơ chế bảo vệ gan trường diễn [4, 5]. Chuột đực C57BL/6J uống cồn 30% trong 8 tuần được tiêm DHM 5 mg/kg mỗi ngày ghi nhận sự phục hồi các tín hiệu sinh học AMPK, Sirt-1, Sirt-3 và tăng sinh ty thể, cải thiện hàm lượng năng lượng ATP trong gan ^[6]. Thử nghiệm dùng liều 75 và 150 mg/kg/ngày trong 7 tuần trên chuột cho thấy hoạt chất này làm dịu tổn thương gan thông qua điều hòa trục miR-155-5p/SIRT1/VDAC1, thúc đẩy khả năng tự tái tạo của mô gan ^[7].

Rào cản sinh khả dụng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mở ra nhiều triển vọng, rào cản lớn nhất của khúng khéng nằm ở độ hấp thu sinh học [1, 6]. Khi dùng qua đường uống thông thường, DHM hòa tan kém, kém ổn định và chịu sự chuyển hóa bước đầu rất lớn tại gan và ruột, khiến nồng độ đi vào máu và não bộ rất thấp [1, 6].

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là tin rằng uống khúng khéng sẽ giúp cơ thể "miễn nhiễm" với cồn, cho phép uống rượu thoải mái mà không lo hại gan hay say xỉn. Thực tế, thảo dược không thể ngăn chặn toàn bộ tác hại của một lượng cồn lớn dồn dập đổ vào cơ thể ^[4]. Rượu vẫn là chất độc chuyển hóa và việc lạm dụng bia rượu trường diễn vẫn sẽ gây tổn hại nghiêm trọng cho cơ thể dù có dùng bất kỳ sản phẩm hỗ trợ nào [2, 4].

Thêm vào đó, hầu như toàn bộ các dữ liệu vững chắc hiện nay chỉ mới được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc tế bào biệt lập [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7]. Bằng chứng lâm sàng quy mô lớn trên người về liều lượng chuẩn xác và thời điểm can thiệp tuyệt đối của khúng khéng tự nhiên hiện vẫn chưa đầy đủ ^[2].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù khúng khéng là thảo dược thiên nhiên, không phải ai cũng có thể tùy tiện sử dụng các chế phẩm này:

Người có bệnh lý nền về gan mức độ nặng, xơ gan mất bù hoặc suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào. Do dữ liệu lâm sàng trên phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú chưa có nghiên cứu đầy đủ, nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý dùng khúng khéng hay các sản phẩm hỗ trợ giải độc rượu.

Người đang dùng thuốc điều trị thần kinh, thuốc an thần tác động lên thụ thể GABA cũng cần thận trọng, bởi DHM có khả năng tương tác và làm thay đổi phản ứng của hệ thần kinh trung ương ^[2]. Không tự ý kết hợp khúng khéng với các loại thuốc chuyển hóa qua gan nếu chưa có hướng dẫn y tế.

Hướng dẫn sử dụng khúng khéng thực tế

Nếu muốn sử dụng khúng khéng như một biện pháp hỗ trợ bảo vệ cơ thể khi bắt buộc phải tiếp xúc với bia rượu, người dùng nên lưu ý một số điểm sau:

Về thời điểm, việc dùng sản phẩm từ khúng khéng trước bữa tiệc khoảng 15 đến 30 phút hoặc dùng ngay khi bắt đầu bữa ăn là lựa chọn hợp lý hơn cả ^[2]. Thời điểm này giúp hoạt chất sẵn sàng tại đường tiêu hóa để tương tác với các enzyme và hỗ trợ gan trước khi lượng cồn ngấm sâu vào máu ^[3]. Nếu quên, việc bổ sung sau tiệc vẫn có thể đem lại một số tác dụng chống oxy hóa và hỗ trợ phục hồi gan phần nào, dù hiệu quả chống say tức thì không còn tối ưu [2, 3].

Về lượng dùng, do các chiết xuất thương mại có nồng độ và dạng bào chế rất khác nhau, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo đúng khuyến cáo ghi trên nhãn sản phẩm hoặc chỉ định của chuyên gia dinh dưỡng, không tự ý tăng liều. Bên cạnh đó, luôn kết hợp uống nhiều nước lọc trong và sau bữa tiệc để hỗ trợ đào thải cồn, đồng thời ăn lót dạ trước khi uống rượu để làm chậm tốc độ hấp thu cồn qua dạ dày.

Khúng khéng hay hoạt chất dihydromyricetin chỉ là một công cụ hỗ trợ sinh học với những giới hạn nhất định về mặt hấp thu [1, 6]. Cách bảo vệ sức khỏe và lá gan tốt nhất vẫn là chủ động kiểm soát lượng rượu bia nạp vào, không coi các sản phẩm giải rượu như một "tấm khiên" để uống quá giới hạn cho phép.