Nhiều người Việt có thói quen hái các loại lá cây, dây leo trong vườn hoặc mua thảo mộc khô về đun nước uống cả ngày vì tin rằng thảo mộc tự nhiên giúp "mát gan, bổ thận" và thải độc cơ thể. Dây hương cũng là một trong những loại cây cỏ thường được truyền tai nhau về công dụng bồi bổ và chữa bệnh dân gian. Tuy nhiên, liệu việc uống nước sắc từ loại cây này đều đặn mỗi ngày có thực sự an toàn hay đang âm thầm tạo áp lực lên các cơ quan nội tạng?
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học độc học hiện có là: việc uống nước thảo mộc hằng ngày tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan và thận nếu sử dụng liều cao hoặc dùng liên tục trong thời gian dài. Các thí nghiệm độc học trên mô hình động vật cho thấy, dù không gây tử vong ngay lập tức ở liều cấp tính, nhưng việc đưa các hoạt chất chiết xuất từ lá thảo mộc vào cơ thể dài ngày có thể gây ra những biến đổi bệnh lý và tổn thương cấu trúc tế bào gan, thận nghiêm trọng.
Cơ chế chuyển hóa: Vì sao gan và thận là cơ quan đích dễ bị tổn thương?
Trong cơ thể sinh vật, gan và thận đóng vai trò trung tâm trong chu trình sống còn để duy trì sự cân bằng nội môi. Gan hoạt động như một nhà máy sinh hóa lớn nhất, chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất ngoại sinh đưa từ ngoài vào, trong khi thận đảm nhận chức năng thanh lọc máu, tái hấp thu dưỡng chất và bài tiết các chất cặn bã cùng chất chuyển hóa độc hại ra khỏi cơ thể qua đường nước tiểu [1].
Khi chúng ta tiêu thụ nước sắc thảo dược, các hoạt chất tự nhiên sau khi hấp thu qua đường tiêu hóa sẽ được vận chuyển trực tiếp đến gan để chuyển hóa [1]. Nếu các hoạt chất này chứa độc tính hoặc được đưa vào với khối lượng vượt quá khả năng xử lý của enzym gan, các tế bào gan sẽ phải làm việc quá tải, dễ dẫn đến tình trạng stress oxy hóa, viêm nhiễm và hoại tử mô [1].
Sau quá trình chuyển hóa tại gan, các sản phẩm thứ cấp tiếp tục di chuyển tới thận để được lọc qua cầu thận và bài tiết qua các ống thận [1]. Nồng độ đậm đặc của các hợp chất lạ cùng các chất chuyển hóa trong dịch lọc có thể gây tổn thương trực tiếp lên các tế bào biểu mô ống thận và các tổ chức kẽ xung quanh [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng những tổn thương bệnh lý quan sát được ở gan và thận xuất phát chính từ vai trò chuyển hóa và đào thải các chất lạ này của hai cơ quan nội tạng trọng yếu [1].
Nghiên cứu độc tính cấp: Ngưỡng chịu đựng ban đầu của cơ thể
Để xác định một loài thực vật hoặc hoạt chất chiết xuất có an toàn hay không, bước đầu tiên trong nghiên cứu dược lý học luôn là đánh giá độc tính cấp tính, thường thông qua việc xác định liều gây chết trung bình (LD50) trên động vật thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã tiến hành đánh giá an toàn của axit syringic (một hợp chất phenolic tự nhiên có hoạt tính chống oxy hóa mạnh thường tìm thấy trong thực vật) trên chuột cống trắng Wistar theo hướng dẫn chuẩn của OECD TG407 [2]. Để lựa chọn mức liều thích hợp, các nhà khoa học đã thực hiện một thử nghiệm giới hạn với liều uống duy nhất lên tới 2000 mg/kg thể trọng chuột [2]. Trong suốt 14 ngày theo dõi sát sao sau khi cho uống, chuột không hề xuất hiện các triệu chứng ngộ độc và không ghi nhận bất kỳ trường hợp tử vong nào [2]. Kết quả này cho thấy giá trị LD50 của axit syringic có thể lớn hơn 2000 mg/kg thể trọng, và mức liều 1000 mg/kg được đánh giá là an toàn để tiếp tục thử nghiệm độc tính bán trường diễn [2].
Song song đó, một nghiên cứu khác vào năm 2007 đã phân tích độc tính của dịch chiết nước từ lá cây Erythrophleum africanum (một loài thực vật được ghi nhận có chứa các đặc tính độc học tại vùng nhiệt đới châu Phi) trên chuột cống bạch tạng [1]. Phân tích thành phần hóa thực vật của dịch chiết nước này phát hiện sự hiện diện của nhiều nhóm chất như saponin (1,16% khối lượng/thể tích), glycosid tim, tanin (gồm 0,17% tanin thực và 0,23% pseudotanin), flavonoid glycosid, flavonoid tự do và hàm lượng ancaloit khá cao lên tới 4,34% [1]. Khi tiến hành thử nghiệm độc tính cấp qua đường uống trên chuột cống bạch tạng, liều gây chết trung bình LD50 của dịch chiết nước từ lá cũng được xác định là lớn hơn 3000 mg/kg thể trọng [1].
Các chỉ số LD50 ở mức trên 2000 mg/kg hay 3000 mg/kg thể hiện rằng ở mức phơi nhiễm một lần duy nhất, các chiết xuất này có độc tính cấp tính tương đối thấp, không làm động vật chết ngay lập tức [2], [1]. Tuy nhiên, kết quả thử nghiệm cấp tính hoàn toàn không đồng nghĩa với việc tiêu thụ các loại dịch chiết này mỗi ngày là vô hại đối với cơ thể.
Nghiên cứu bán trường diễn: Tác động khi dùng lặp lại nhiều ngày
Nguy cơ thực sự đối với gan và thận thường chỉ bộc lộ rõ ràng khi cơ thể phải tiếp nhận các hoạt chất thảo dược một cách lặp đi lặp lại trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng.
Trong nghiên cứu năm 2019 với axit syringic trên chuột Wistar, việc cho chuột sử dụng hoạt chất này trong thử nghiệm bán trường diễn cho thấy kết quả rất khả quan ở các cơ quan nội tạng quan trọng [2]. Khảo sát mô bệnh học thận cho thấy cấu trúc vi thể hoàn toàn bình thường ở cả cầu thận và các ống thận thuộc vùng vỏ cũng như vùng tủy [2]. Kiểm tra mô học gan ghi nhận nhu mô gan nguyên vẹn gồm các tế bào gan, khoảng cửa và tĩnh mạch trung tâm, trong đó các tế bào gan sắp xếp thành bè với nhân và bờ tế bào còn nguyên vẹn [2]. Cấu trúc mô thần kinh tọa và các tiểu đảo Langerhans ở tụy cũng duy trì hình thái bình thường [2]. Không có bất kỳ thay đổi nào liên quan đến viêm hay biến đổi chuyển hóa được tìm thấy trên các lát cắt mô học của các cơ quan sinh tồn [2].
Trái ngược với sự lành tính của hợp chất đơn lẻ kể trên, nghiên cứu năm 2007 về dịch chiết toàn phần từ lá Erythrophleum africanum lại chỉ ra bức tranh bệnh lý đáng lo ngại khi cho chuột uống lặp lại liên tục trong 28 ngày [1]. Ở mức liều 2000 đến 3000 mg/kg thể trọng, dịch chiết đã gây ra những biến đổi có ý nghĩa thống kê (với p < 0,05) ở các chỉ số sinh hóa đánh giá chức năng gan [1]. Đồng thời, ở mức liều 3000 mg/kg thể trọng, các chỉ số chức năng thận cũng bị biến đổi rõ rệt với ý nghĩa thống kê tương tự [1].
Nghiêm trọng hơn, khi mổ khám và quan sát tiêu bản mô bệnh học của chuột sau 28 ngày dùng dịch chiết, các nhà khoa học đã phát hiện tổn thương thực thể ở cả gan và thận ở mức độ từ vừa đến nặng [1]. Các tổn thương này đặc trưng bởi hiện tượng thâm nhiễm tế bào viêm, hoại tử mô tế bào và xuất hiện dải thâm nhiễm tế bào lympho quanh mạch máu [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng độc tính của dịch chiết lá ở mức liều 2000-3000 mg/kg thể trọng là biểu hiện rõ ràng, bắt nguồn từ tác động hiệp đồng độc hại của hỗn hợp các chất gồm tanin, saponin, glycosid và ancaloit [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới đời thực
Những nghiên cứu trên cung cấp góc nhìn khoa học khách quan về tiềm năng cũng như nguy cơ của các hoạt chất thảo mộc. Một số hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên như axit syringic được chứng minh là có nhiều tác dụng dược lý đa dạng và không gây biến đổi mô học bất thường ở liều thử nghiệm [2]. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả điều trị tối ưu, các chất này thường đòi hỏi thời gian sử dụng dài ngày, khiến cho nguy cơ xuất hiện các tác dụng phụ không mong muốn không thể bị xem nhẹ [2].
Mặt khác, cần nhìn nhận thẳng thắn rằng các dữ liệu an toàn và độc tính hiện tại mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (cụ thể là chuột cống Wistar và chuột cống bạch tạng), chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người [2], [1]. Tốc độ chuyển hóa, hệ enzym gan và cơ chế lọc ở thận của loài gặm nhấm có những khác biệt nhất định so với cơ thể người. Thêm vào đó, liều dùng gây hoại tử mô trong phòng thí nghiệm (từ 2000 đến 3000 mg/kg thể trọng chuột) là mức liều rất cao của dịch chiết đậm đặc [1], khác với nồng độ hoạt chất hòa tan trong một ấm trà hãm loãng thông thường.
Dẫu vậy, bằng chứng mô bệnh học về tình trạng hoại tử tế bào và thâm nhiễm viêm ở gan và thận chuột đã gióng lên hồi chuông cảnh báo quan trọng [1]. Thảo mộc tự nhiên không phải là chất trơ; chúng chứa đựng hàng loạt hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, và ranh giới giữa tác dụng sinh học có lợi với độc tính phá hủy mô tế bào phụ thuộc rất lớn vào tổng liều tích lũy qua từng ngày [2], [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước lá thảo mộc hằng ngày
Nhiều người dân hiện nay vẫn duy trì những quan niệm sai lầm khi sử dụng các loại nước lá và thảo dược truyền thống, vô tình đẩy gan và thận vào tình thế nguy hiểm:
Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng "thảo mộc tự nhiên 100% thì lành tính, uống thay nước lọc càng nhiều càng tốt". Thực tế nghiên cứu cho thấy dịch chiết nước tự nhiên của thực vật chứa nhiều hợp chất như ancaloit, saponin, tanin và glycosid [1]. Khi nạp vào cơ thể ở nồng độ cao và kéo dài, chính sự kết hợp tự nhiên của các chất này lại tạo ra độc tính làm tổn thương các cơ quan nội tạng [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống nước lá đậm đặc mới nhanh phát huy tác dụng giải độc". Như các thử nghiệm bán trường diễn đã chứng minh, nồng độ hoạt chất càng cao thì mức độ tổn thương mô học như hoại tử tế bào và biến đổi chỉ số gan thận càng trở nên trầm trọng [1]. Việc uống nước quá đặc làm tăng gánh nặng thẩm thấu và buộc gan thận phải xử lý lượng chất ngoại sinh khổng lồ trong cùng một thời điểm [1].
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng "uống vào không thấy đau bụng, chóng mặt ngay tức là cây hoàn toàn an toàn". Thử nghiệm cấp tính đã chỉ ra rằng chuột không hề có biểu hiện ngộ độc hay tử vong ngay sau khi uống liều cao, với LD50 vượt mức 2000 - 3000 mg/kg [2], [1]. Thế nhưng, sau 28 ngày sử dụng lặp lại, tổn thương mô bệnh học dạng thâm nhiễm tế bào viêm và hoại tử mới dần hình thành [1]. Độc tính mãn tính và bán trường diễn thường diễn tiến âm thầm, không có triệu chứng rầm rộ ban đầu, chỉ đến khi tế bào gan thận bị xơ hóa hoặc suy giảm chức năng nghiêm trọng thì người bệnh mới phát hiện.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Từ các cơ chế dược động học và kết quả tổn thương mô học quan sát được trên động vật [1], một số nhóm đối tượng sau đây cần hết sức cẩn trọng và không nên tự ý dùng nước thảo mộc hằng ngày:
Người có tiền sử bệnh lý về gan hoặc thận: Những người bị viêm gan, gan nhiễm mỡ, men gan tăng cao, viêm cầu thận hoặc suy giảm chức năng thận vốn đã có số lượng tế bào chức năng bị suy giảm. Khi tiếp nhận thêm các thành phần ngoại sinh cần chuyển hóa và bài tiết, nguy cơ thúc đẩy tổn thương hoại tử và suy chức năng cơ quan là rất lớn [1].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Cần lưu ý rằng hiện nay chưa có nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn của các loại thảo mộc này trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ; các dữ liệu khoa học hiện có hoàn toàn chỉ mới được ghi nhận trên mô hình chuột thí nghiệm [2], [1]. Do đó, phụ nữ có thai và cho con bú tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng để tránh mọi nguy cơ tiềm ẩn cho mẹ và thai nhi.
Người cao tuổi và người mắc nhiều bệnh nền: Người lớn tuổi có chức năng lọc của cầu thận và tốc độ chuyển hóa thuốc tại gan suy giảm sinh lý theo tuổi tác. Việc dùng nước lá thảo mộc kéo dài có thể làm gia tăng nguy cơ ngộ độc tích lũy.
Người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất như flavonoid, tanin hay ancaloit trong dịch chiết thực vật có thể tương tác với các enzym chuyển hóa thuốc tại gan [1], làm thay đổi nồng độ các thuốc huyết áp, tim mạch hay tiểu đường trong máu, dẫn đến giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính của thuốc.
Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ gan và thận
Để khai thác các giá trị thường thức của các loại thảo mộc một cách khoa học mà không gây hại cho sức khỏe bản thân, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
Không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc: Nước lọc tinh khiết luôn là dung môi tốt nhất và an toàn nhất cho quá trình thanh thải độc chất của thận. Bạn chỉ nên sử dụng nước thảo mộc như một thức uống thưởng thức với lượng vừa phải, không nên dùng thay thế toàn bộ 1,5 đến 2 lít nước uống mỗi ngày.
Pha loãng và dùng ngắt quãng: Không nên sắc hoặc hãm nước thảo mộc quá đặc. Hãy sử dụng ở nồng độ loãng và uống theo từng đợt ngắn ngày (ví dụ uống vài ngày rồi nghỉ), tránh thói quen uống liên tục từ tháng này qua năm khác khiến các chất ngoại sinh tích tụ gây tổn thương mô [1].
Theo dõi các dấu hiệu của cơ thể: Trong quá trình sử dụng, nếu nhận thấy bất kỳ biểu hiện bất thường nào như mệt mỏi, chán ăn, giảm lượng thức ăn hoặc nước uống (những dấu hiệu chỉ điểm tình trạng khó chịu hoặc nhiễm độc tiềm ẩn [2]), nước tiểu sẫm màu hay vàng mắt, cần ngừng sử dụng ngay lập tức.
Tham vấn ý kiến chuyên gia y tế: Khi có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo mộc hay bài thuốc dân gian nào để hỗ trợ sức khỏe lâu dài, hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá tình trạng thể chất và hướng dẫn liều dùng an toàn, phù hợp với bản thân.
Nước thảo mộc hay các hoạt chất tự nhiên từ thực vật đều mang tính hai mặt với những hoạt tính sinh học nhất định [2], [1]. Việc hiểu đúng cơ chế chuyển hóa, không lạm dụng liều lượng và duy trì lối sống lành mạnh với nguồn nước sạch cân đối chính là cách tốt nhất để bảo vệ lá gan và quả thận luôn khỏe mạnh.
